Application of Co-ordination compounds Questions in Gujarati

(N/A) $(i)$ જૈવિક પ્રણાલીઓ: પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર રંજકદ્રવ્ય ક્લોરોફિલ એ મેગ્નેશિયમનું સવર્ગ સંયોજન છે. માનવ રક્તમાં ઓક્સિજનનું વહન કરતું હિમોગ્લોબિન એ આયર્નનું સવર્ગ સંયોજન છે.
$(ii)$ ઔષધીય રસાયણવિજ્ઞાન: $cis-platin$ (પ્લેટિનમનું સંકીર્ણ) જેવા સવર્ગ સંયોજનોનો ઉપયોગ ગાંઠ (ટ્યુમર) ની વૃદ્ધિને રોકવા માટે કેન્સર વિરોધી દવા તરીકે થાય છે.
$(iii)$ વિશ્લેષણાત્મક રસાયણવિજ્ઞાન: ક્ષારના વિશ્લેષણ દરમિયાન ધાતુ આયનોની ઓળખ માટે સવર્ગ સંયોજનો વપરાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,$Ni^{2+}$ આયનોની ઓળખ ડાયમિથાઈલગ્લાયોક્સાઈમ $(DMG)$ સાથે લાલ અવક્ષેપ બનાવીને કરવામાં આવે છે.
$(iv)$ ધાતુઓનું નિષ્કર્ષણ/ધાતુશાસ્ત્ર: ધાતુઓને તેમના અયસ્કમાંથી સંકીર્ણ બનાવીને અલગ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,સોનાને તેના અયસ્કમાંથી સાયનો-સંકીર્ણ $[Au(CN)_2]^-$ બનાવીને નિષ્કર્ષિત કરવામાં આવે છે,જેમાંથી બાદમાં ઝિંક દ્વારા સોનું મેળવવામાં આવે છે.

(N/A) સવર્ગ સંયોજનો ગુણાત્મક અને જથ્થાત્મક રસાયણિક વિશ્લેષણમાં વ્યાપકપણે વપરાય છે. ધાતુ આયનોની વિવિધ લિગેન્ડ સાથેની રંગ આપતી પ્રક્રિયાઓ સંકીર્ણ સંયોજનોના નિર્માણને આભારી છે. આવા પ્રક્રિયકોમાં $EDTA$,$DMG$ (ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્ઝાઈમ),$\alpha$-નાઈટ્રોસો,$\beta$-નેપ્થોલ,ક્યુપ્રોન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
પાણીની કઠિનતાનું માપન $Na_{2}[EDTA]$ સાથેના અનુમાપન દ્વારા કરવામાં આવે છે. $Ca^{2+}$ અને $Mg^{2+}$ આયનો $EDTA$ સાથે સ્થાયી સંકીર્ણ બનાવે છે. આ આયનોનું વર્ણાત્મક પરિમાપન તેમના $Ca$ અને $Mg$ સંકીર્ણોના સ્થાયીતા અચળાંકમાં રહેલા તફાવતને કારણે શક્ય છે.
ધાતુઓના નિષ્કર્ષણમાં (દા.ત. ગોલ્ડ અને સિલ્વર) સંકીર્ણ નિર્માણનો ઉપયોગ થાય છે. દા.ત. ગોલ્ડ ઑક્સિજન અને પાણીની હાજરીમાં સાયનાઈડ સાથે જોડાઈને $[Au(CN)_{2}]^{-}$ સંકીર્ણ બનાવે છે,જેમાંથી $Zn$ ઉમેરીને ગોલ્ડ મેળવી શકાય છે.
ધાતુઓનું શુદ્ધિકરણ સંકીર્ણ સંયોજનોના નિર્માણ અને વિઘટન દ્વારા થાય છે. દા.ત. અશુદ્ધ $Ni$ ને $[Ni(CO)_{4}]$ માં ફેરવીને શુદ્ધ $Ni$ મેળવી શકાય છે.
જૈવિક પ્રણાલીમાં,પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર ક્લોરોફિલ એ મેગ્નેશિયમનું સવર્ગ સંયોજન છે.
હિમોગ્લોબિન,જે ઑક્સિજનનું વહન કરે છે,તે આયર્નનું સવર્ગ સંયોજન છે. વિટામિન $B_{12}$ (સાયનોકોબાલેમાઈન) એ કોબાલ્ટનું સવર્ગ સંયોજન છે.
કાર્બોક્સિ પેપ્ટિડિઝ-$A$ અને કાર્બોનિક એન્હાઈડ્રેઝ જેવા ઉત્સેચકો ધાતુ-સવર્ગીય છે.
ઔદ્યોગિક પ્રક્રમોમાં ઉદ્દીપક તરીકે સવર્ગ સંયોજનો વપરાય છે. દા.ત. વિલ્કિનસન ઉદ્દીપક $[(Ph_{3}P)_{3}RhCl]$ આલ્કીનના હાઈડ્રોજનીકરણમાં વપરાય છે.
સિલ્વર અને ગોલ્ડના વિદ્યુતઢોળ માટે $[Ag(CN)_{2}]^{-}$ અને $[Au(CN)_{2}]^{-}$ જેવા સંકીર્ણ દ્રાવણો વપરાય છે.
ફોટોગ્રાફીમાં,હાયપો દ્રાવણ અવિઘટિત $AgBr$ ને $[Ag(S_{2}O_{3})_{2}]^{3-}$ સંકીર્ણ બનાવીને દૂર કરે છે.
ઔષધીય રસાયણશાસ્ત્રમાં,કિલેટ ચિકિત્સા દ્વારા ધાતુનું વિષાલુકરણ દૂર કરવામાં આવે છે. $D$-પેનિસિલેમાઈન અને ડેસફેરોઝાઈમ-$B$ દ્વારા કૉપર અને આયર્ન દૂર કરી શકાય છે,જ્યારે $EDTA$ લેડના વિષાલુકરણમાં વપરાય છે.
$Pt$ ના કેટલાક સંયોજનો,જેમ કે સિસ-પ્લેટિન,ગાંઠની વૃદ્ધિ અટકાવે છે.

(A) લૅડના વિષાલુકરણની સારવારમાં $EDTA$ (ઈથિલીનડાયએમાઈનટેટ્રાએસેટિક એસિડ) ના કેલ્શિયમ-ડાયસોડિયમ ક્ષારનો ઉપયોગ થાય છે.
તે એક કીલેટિંગ એજન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે જે શરીરમાં લૅડ આયનો સાથે જોડાઈને સ્થાયી,પાણીમાં દ્રાવ્ય સંકીર્ણ બનાવે છે,જે પેશાબ દ્વારા ઉત્સર્જિત થઈ શકે છે.

(N/A) શ્યામ અને શ્વેત ફોટોગ્રાફીમાં,ડેવલપ કરેલી ફિલ્મ પર સોડિયમ થાયોસલ્ફેટ $(Na_2S_2O_3)$ ના દ્રાવણનો ઉપયોગ કરીને તેને ફિક્સ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં પ્રક્રિયા ન પામેલા સિલ્વર બ્રોમાઇડ $(AgBr)$ અને થાયોસલ્ફેટ આયનો $(S_2O_3^{2-})$ વચ્ચે દ્રાવ્ય સવર્ગ સંકીર્ણ બને છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $AgBr(s) + 2Na_2S_2O_3(aq) \rightarrow Na_3[Ag(S_2O_3)_2](aq) + NaBr(aq)$.
બનતું સંકીર્ણ,સોડિયમ ડાયથાયોસલ્ફેટોઆર્જેન્ટેટ$(I)$,પાણીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી તેને ધોઈ નાખવામાં આવે છે,જેનાથી ધાત્વિક સિલ્વરની છબી બાકી રહે છે.

(N/A) ધાતુઓના નિષ્કર્ષણ અને શુદ્ધિકરણમાં સવર્ગ સંયોજનો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. સોનું અને ચાંદીનું નિષ્કર્ષણ: સોનું અને ચાંદી હવાની હાજરીમાં $NaCN$ અથવા $KCN$ ના મંદ દ્રાવણ સાથે નિક્ષાલન (leaching) દ્વારા મેળવવામાં આવે છે,જે દ્રાવ્ય સવર્ગ સંકિર્ણ બનાવે છે: $4Au(s) + 8CN^-(aq) + 2H_2O(aq) + O_2(g) \rightarrow 4[Au(CN)_2]^-(aq) + 4OH^-(aq)$. ત્યારબાદ ઝિંક જેવી વધુ વિદ્યુત-ધન ધાતુ દ્વારા વિસ્થાપન કરીને ધાતુ મેળવવામાં આવે છે.
$2$. નિકલનું શુદ્ધિકરણ: નિકલના શુદ્ધિકરણ માટે મોન્ડ પ્રક્રમ (Mond process) વપરાય છે. નિકલ કાર્બન મોનોક્સાઇડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને બાષ્પશીલ સવર્ગ સંકિર્ણ,ટેટ્રાકાર્બોનિલનિકલ$(0)$ બનાવે છે,જેનું ઊંચા તાપમાને વિઘટન કરીને શુદ્ધ નિકલ મેળવવામાં આવે છે: $Ni(s) + 4CO(g)$ $\rightarrow [Ni(CO)_4](g)$ $\rightarrow Ni(s) + 4CO(g)$.

(N/A) ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગમાં,ધાતુના સરળ અને સમાન નિક્ષેપણ (deposition) માટે સવર્ગ સંયોજનોનો ઉપયોગ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,$[Ag(CN)_{2}]^{-}$ અને $[Au(CN)_{2}]^{-}$ સંકીર્ણના દ્રાવણમાંથી ચાંદી અને સોનાનું ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ,સાદા ધાતુ આયનોના દ્રાવણ કરતા વધુ સરળતાથી અને સમાન રીતે કરી શકાય છે.

(N/A) ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ: સંકિર્ણ સંયોજનોનો ઉપયોગ ઘણી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાં ઉદ્દીપક તરીકે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,વિલ્કિન્સન ઉદ્દીપક,$[(Ph_{3}P)_{3}RhCl]$,નો ઉપયોગ આલ્કીન્સના હાઇડ્રોજનેશન માટે થાય છે.
જૈવિક પ્રણાલીઓ:
$1$. ક્લોરોફિલ,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર લીલું રંજકદ્રવ્ય છે,તે મેગ્નેશિયમનું સંકિર્ણ સંયોજન છે.
$2$. હિમોગ્લોબિન,રક્તનું લાલ રંજકદ્રવ્ય જે ઓક્સિજન વાહક તરીકે કાર્ય કરે છે,તે આયર્નનું સંકિર્ણ સંયોજન છે.
$3$. વિટામિન $B_{12}$ (સાયનોકોબાલામિન),જે એન્ટિ-પર્નિશિયસ એનિમિયા ફેક્ટર છે,તે કોબાલ્ટનું સંકિર્ણ સંયોજન છે.
$4$. કાર્બોક્સિપેપ્ટિડેઝ-$A$ અને કાર્બોનિક એનહાઈડ્રેઝ એ ઝિંકના મેટાલોએન્ઝાઇમ્સ છે જે જૈવિક પ્રણાલીઓમાં ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં,ડેવલપ કરેલી ફિલ્મ પર હાયપો દ્રાવણ (સોડિયમ થાયોસલ્ફેટ) વડે ધોઈને ફિક્સ કરવામાં આવે છે. હાયપોનું દ્રાવણ અવિઘટિત $AgBr$ ને ઓગાળીને દ્રાવ્ય સંકીર્ણ આયન $[Ag(S_2O_3)_2]^{3-}$ બનાવે છે,જેને દૂર કરી શકાય છે. પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $AgBr(s) + 2Na_2S_2O_3(aq) \rightarrow Na_3[Ag(S_2O_3)_2](aq) + NaBr(aq)$.

(N/A) ધાતુશાસ્ત્રીય પ્રક્રિયાઓ: ધાતુઓના નિષ્કર્ષણની કેટલીક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયાઓ,જેમ કે $Ag$ અને $Au$ ની પ્રક્રિયાઓમાં સંકીર્ણ સંયોજનોના નિર્માણનો ઉપયોગ થાય છે.
$1$. નિષ્કર્ષણ: સોનું $(Au)$ ઓક્સિજન અને પાણીની હાજરીમાં સાયનાઈડ સાથે જોડાઈને જલીય દ્રાવણમાં સવર્ગ સ્પીસીઝ $[Au(CN)_2]^-$ બનાવે છે. આ દ્રાવણમાં ઝિંક ઉમેરીને સોનાને ધાતુ સ્વરૂપે અલગ કરી શકાય છે.
$2$. શુદ્ધિકરણ: ધાતુઓનું શુદ્ધિકરણ તેમના સવર્ગ સંયોજનોના નિર્માણ અને ત્યારબાદના વિઘટન દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,અશુદ્ધ નિકલને $[Ni(CO)_4]$ માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે,જેનું વિઘટન કરીને શુદ્ધ નિકલ મેળવવામાં આવે છે.

(N/A) ઔષધિમાં,સવર્ગ સંયોજનોનો ઉપયોગ કીલેટ થેરાપીમાં થાય છે,જે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાં ધાતુઓની ઝેરી માત્રાને કારણે થતી સમસ્યાઓની સારવાર માટે વપરાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Cu$ અને $Fe$ ની વધારાની માત્રાને $D$-penicillamine અને desferrioxime $B$ જેવા કીલેટિંગ એજન્ટો દ્વારા સ્થાયી સવર્ગ સંયોજનો બનાવીને દૂર કરવામાં આવે છે.
$EDTA$ નો ઉપયોગ $Pb$ ઝેરની સારવારમાં થાય છે.
Cis-platin અને તેના સંબંધિત સંયોજનોનો ઉપયોગ ગાંઠ (tumor) ની વૃદ્ધિને રોકવા માટે અસરકારક રીતે કરવામાં આવે છે.

(N/A) $PCl_5$ ક્લોરિનેટિંગ એજન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે અને ઝીણા વિભાજિત સિલ્વર $(Ag)$ નું સિલ્વર ક્લોરાઇડ $(AgCl)$ માં ઓક્સિડેશન કરે છે.
$PCl_5 + 2Ag \rightarrow 2AgCl + PCl_3$
$AgCl$ ના સફેદ અવક્ષેપ વધારાના જલીય $NH_3$ માં દ્રાવ્ય ડાયએમાઇનસિલ્વર$(I)$ ક્લોરાઇડ સંકિર્ણના નિર્માણને કારણે ઓગળી જાય છે.
$AgCl + 2NH_3 \rightarrow [Ag(NH_3)_2]Cl$
(સફેદ અવક્ષેપ) $\quad$ (દ્રાવ્ય સંકિર્ણ)

(N/A) પ્રક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$1. CuCO_3 \text{ નું વિઘટન: } CuCO_3 \xrightarrow{\Delta} CuO + CO_2 \uparrow (D)$
$2. \text{ કોપરનું સ્વ-રિડક્શન: } 2CuO + CuS \xrightarrow{\Delta} 3Cu (A) + SO_2 \uparrow$
$3. \text{ સાંદ્ર } HNO_3 \text{ સાથેની પ્રક્રિયા: } Cu (A) + 4HNO_3 \text{ (conc.)} \to Cu(NO_3)_2 (B) + 2NO_2 + 2H_2O$
$4. \text{ વાદળી સંકીર્ણનું નિર્માણ: } Cu^{2+} + 4NH_3 \to [Cu(NH_3)_4]^{2+} (C)$
$5. CO_2 \text{ માટેની કસોટી: } CO_2 (D) + Ca(OH)_2 \to CaCO_3 (E) \text{ (દૂધિયું)} + H_2O$
$6. \text{ સ્પષ્ટ દ્રાવણનું નિર્માણ: } CaCO_3 (E) + CO_2 + H_2O \to Ca(HCO_3)_2 \text{ (સ્પષ્ટ દ્રાવણ)}$
તેથી,ઓળખ નીચે મુજબ છે:
$(A) = Cu$
$(B) = Cu(NO_3)_2$
$(C) = [Cu(NH_3)_4]^{2+}$
$(D) = CO_2$
$(E) = CaCO_3$

(B) ક્લોરોફિલ એ મેગ્નેશિયમનું સંકલન સંયોજન છે $(a-iv)$.
વિટામિન $B_{12}$ (સાયનોકોબાલામિન) એ કોબાલ્ટનું સંકલન સંયોજન છે $(b-iii)$.
સિસ્પ્લેટિનનો ઉપયોગ કેન્સર વિરોધી દવા તરીકે થાય છે અને તે પ્લેટિનમનું સંકલન સંયોજન છે $(c-ii)$.
ગ્રબ્સ કેટાલિસ્ટ એ રુથેનિયમનું સંકુલ છે $(d-i)$.
તેથી,સાચી જોડ $a-iv, b-iii, c-ii, d-i$ છે.

(D) જ્યારે $FeCl_{3}$ ની પ્રક્રિયા $K_{4}[Fe(CN)_{6}]$ ના વધારા સાથે કરવામાં આવે છે,ત્યારે પ્રક્રિયા નીચે મુજબ થાય છે:
$Fe^{3+} + K^{+} + [Fe(CN)_{6}]^{4-} \rightarrow KFe[Fe(CN)_{6}]$
આ નીપજ,$KFe[Fe(CN)_{6}]$,એક દ્રાવ્ય સંકીર્ણ છે જે પ્રશિયન બ્લુ રંગનું કલૉઇડલ દ્રાવણ બનાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) પોટેશિયમ ફેરોસાયનાઈડ અને ફેરિક ક્લોરાઈડ વચ્ચેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$3K_{4}[Fe(CN)_{6}] + 4FeCl_{3} \rightarrow Fe_{4}[Fe(CN)_{6}]_{3} + 12KCl$
નીપજ $Fe_{4}[Fe(CN)_{6}]_{3}$ ને પ્રશિયન બ્લુ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે ઘેરા વાદળી રંગનું રંજકદ્રવ્ય છે.

(D) $Fe^{3+}$ આયનો અને પોટેશિયમ ફેરોસાયનાઇડ,$K_4[Fe(CN)_6]$ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયાને કારણે ફેરિક ફેરોસાયનાઇડ બને છે,જેને પ્રશિયન બ્લુ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ:
$4Fe^{3+} + 3[Fe(CN)_6]^{4-} \longrightarrow Fe_4[Fe(CN)_6]_3$ (પ્રશિયન બ્લુ).

(C)
સિલ્વર નાઈટ્રેટ $(X = AgNO_3)$ નું જલીય દ્રાવણ $NH_4OH$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સિલ્વર ઓક્સાઈડ $(Y = Ag_2O)$ ના કથ્થઈ અવક્ષેપ બનાવે છે.
$2AgNO_3 + 2NH_4OH \longrightarrow Ag_2O + 2NH_4NO_3 + H_2O$
આ અવક્ષેપ વધારાના $NH_4OH$ માં ઓગળીને ડાયએમાઈનસિલ્વર$(I)$ સંકીર્ણ,$[Ag(NH_3)_2]^+$,બનાવે છે,જેને ટોલેન્સ પ્રક્રિયક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Ag_2O + 4NH_3 + H_2O \longrightarrow 2[Ag(NH_3)_2]^+ + 2OH^-$
ટોલેન્સ પ્રક્રિયક એસીટાલ્ડિહાઈડ $(CH_3CHO)$ દ્વારા રિડક્શન પામીને ધાત્વિક સિલ્વર $(Ag)$ જમા કરે છે.
$CH_3CHO + 2[Ag(NH_3)_2]^+ + 3OH^- \longrightarrow CH_3COO^- + 2Ag + 4NH_3 + 2H_2O$

(D) ડાયમિથાઈલગ્લાયોક્સાઈમ $(DMG)$ એ $Ni^{2+}$ આયનોની પરખ માટે વપરાતો વિશિષ્ટ કીલેટિંગ એજન્ટ છે.
એમોનિયાયુક્ત દ્રાવણની હાજરીમાં,$Ni^{2+}$ એ $DMG$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સ્થાયી,તેજસ્વી લાલ રંગનું સંકીર્ણ,બિસ(ડાયમિથાઈલગ્લાયોક્સિમેટો)નિકલ$(II)$ બનાવે છે.
પ્રક્રિયા: $Ni^{2+} + 2C_4H_8N_2O_2 \xrightarrow{NH_3} [Ni(C_4H_7N_2O_2)_2] + 2H^+$.
તેથી,ધાતુ આયન $Ni^{2+}$ છે.

(A) $Cis-Platin$ એ $Pt$ નું એક સવર્ગ સંયોજન છે જેનો ઉપયોગ કીમોથેરાપીમાં ટ્યુમરની વૃદ્ધિને રોકવા માટે થાય છે.
તેનું રાસાયણિક સૂત્ર $cis-[Pt(NH_3)_2Cl_2]$ છે.
તેથી,$B$ અને $D$ બંને સાચા છે કારણ કે $Cis-Platin$ એ $Pt$ ના સવર્ગ સંયોજનોનો એક પ્રકાર છે.

(D) $FeCl_3$ અને $K_4[Fe(CN)_6]$ વચ્ચેની પ્રક્રિયા $Fe^{3+}$ આયનો માટેની પ્રમાણિત કસોટી છે.
જ્યારે $Fe^{3+}$ આયનો પોટેશિયમ ફેરોસાયનાઈડ $(K_4[Fe(CN)_6])$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તેઓ પ્રશિયન બ્લુ તરીકે ઓળખાતું ઘેરા વાદળી રંગનું સંકીર્ણ બનાવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા: $4Fe^{3+} + 3[Fe(CN)_6]^{4-} \rightarrow Fe_4[Fe(CN)_6]_3$.
પરિણામી સંયોજન ફેરિક ફેરોસાયનાઈડ,$Fe_4[Fe(CN)_6]_3$ છે,જે પ્રશિયન બ્લુ રંગ માટે જવાબદાર છે.

(A) $A.$ ક્લોરોફિલમાં $Mg^{2+}$ આયન હોય છે,$Co$ નહીં. તેથી,આ જોડી ખોટી છે.
$B.$ $EDTA$ નો ઉપયોગ $Ca^{2+}$ અને $Mg^{2+}$ આયનો સાથે સ્થાયી સંકીર્ણ બનાવીને પાણીની કઠિનતા માપવા માટે થાય છે. આ સાચી જોડી છે.
$C.$ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં,ડેવલપ કરેલી ફિલ્મ હાયપો દ્રાવણ $(Na_2S_2O_3)$ વડે ધોઈને ફિક્સ કરવામાં આવે છે,જે અવિઘટિત $AgBr$ ને ઓગાળીને $[Ag(S_2O_3)_2]^{3-}$ સંકીર્ણ આયન બનાવે છે,$[Ag(CN)_2]^-$ નહીં. તેથી,આ જોડી ખોટી છે.
$D.$ વિલ્કિન્સન ઉદ્દીપક $[(Ph_3P)_3RhCl]$ છે. આ સાચી જોડી છે.
$E.$ $D^{-}$\text{પેનિસિલમાઈન} એ કિલેટિંગ લિગાન્ડ છે જેનો ઉપયોગ વિલ્સન રોગની સારવારમાં વધારાના કોપરને દૂર કરવા માટે થાય છે. આ સાચી જોડી છે.
તેથી,ખોટી રીતે જોડાયેલી જોડીઓ $A$ અને $C$ છે.

(D) $Ni^{2+}$ આયનોની પરખ માટે ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સાઈમ $(dmg)$ પ્રક્રિયકનો ઉપયોગ થાય છે.
એમોનિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ $(NH_4OH)$ બેઝિક માધ્યમની હાજરીમાં,$Ni^{2+}$ એ $dmg$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $Ni(dmg)_2$ સંકીર્ણ બનાવે છે,જે તેજસ્વી લાલ અવક્ષેપ તરીકે જોવા મળે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા: $Ni^{2+} + 2C_4H_8N_2O_2 \rightarrow [Ni(C_4H_7N_2O_2)_2] + 2H^+$.
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) $Fe_4[Fe(CN)_6]_3 \cdot xH_2O$ એ પ્રશિયન બ્લુ છે.
$[Fe(CN)_5NOS]^{4-}$ એ જાંબલી છે.
$[Fe(SCN)]^{2+}$ એ લોહી જેવો લાલ છે.
$(NH_4)_3PO_4 \cdot 12MoO_3$ એ પીળો છે.
તેથી,સાચી જોડ $A-III, B-I, C-II, D-IV$ છે.

(A) $CuSO_4$ નું જલીય દ્રાવણ વાદળી દેખાય છે કારણ કે તે દ્રશ્યમાન વર્ણપટના નારંગી-લાલ વિસ્તારમાં પ્રકાશનું શોષણ કરે છે.
પૂરક રંગના સિદ્ધાંત મુજબ,અવલોકન કરેલ રંગ એ શોષાયેલા રંગનો પૂરક હોય છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. હેબર પ્રક્રિયા એમોનિયાના સંશ્લેષણ માટે $Fe$ ઉદ્દીપકનો ઉપયોગ કરે છે.
$B$. વેકર ઓક્સિડેશન આલ્કીનનું આલ્ડિહાઈડ અથવા કીટોનમાં ઓક્સિડેશન કરવા માટે $PdCl_2$ ઉદ્દીપકનો ઉપયોગ કરે છે.
$C$. વિલ્કિન્સન ઉદ્દીપક $[(PPh_3)_3RhCl]$ છે,જેનો ઉપયોગ આલ્કીનના હાઇડ્રોજનેશન માટે થાય છે.
$D$. ઝિગલર ઉદ્દીપક $TiCl_4$ સાથે $Al(CH_3)_3$ છે,જેનો ઉપયોગ ઇથિનના પોલિમરાઇઝેશન માટે થાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-I, B-II, C-III, D-IV$ છે.

(D) સીસાના ઝેરની સારવાર માટે એવા ચીલેટિંગ એજન્ટોનો ઉપયોગ થાય છે જે સીસાના આયનો સાથે સ્થિર,પાણીમાં દ્રાવ્ય સંકીર્ણો બનાવી શકે છે,જેથી તેમને શરીરમાંથી બહાર કાઢી શકાય.
આ હેતુ માટે $EDTA$ (Ethylenediaminetetraacetic acid) નો સામાન્ય રીતે ઉપયોગ થાય છે.
ખાસ કરીને,$EDTA$ નું કેલ્શિયમ સંકીર્ણ,જે $[Ca(EDTA)]^{2-}$ છે,તે આપવામાં આવે છે.
શરીરમાં,સીસાના આયનો $(Pb^{2+})$ સંકીર્ણમાંથી કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{2+})$ ને વિસ્થાપિત કરે છે કારણ કે સીસા-$EDTA$ સંકીર્ણ વધુ સ્થિર હોય છે.
પરિણામી સીસાનું સંકીર્ણ પછી પેશાબ દ્વારા શરીરમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.

(A) પાણીની કઠિનતા મુખ્યત્વે તેમાં રહેલા $Ca^{2+}$ અને $Mg^{2+}$ આયનોને કારણે હોય છે.
$EDTA$ (ઇથિલીનડાયએમાઇનટેટ્રાએસેટિક એસિડ) એ હેક્સાડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે જે આ ધાતુ આયનો સાથે સ્થાયી,પાણીમાં દ્રાવ્ય સંકીર્ણ બનાવે છે.
તેમના $EDTA$ સંકીર્ણોના સ્થિરતા અચળાંકોમાં તફાવત હોવાને કારણે,$Ca^{2+}$ અને $Mg^{2+}$ આયનોને $EDTA$ સાથે ટાઇટ્રેશન પદ્ધતિ દ્વારા પસંદગીયુક્ત રીતે માપી શકાય છે.

(A) $EDTA$ (Ethylenediaminetetraacetic acid) એ એક ચીલેટિંગ એજન્ટ છે જેનો ઉપયોગ સીસા $(Pb)$ ના ઝેરની સારવારમાં થાય છે કારણ કે તે $Pb^{2+}$ આયનો સાથે સ્થિર,પાણીમાં દ્રાવ્ય સંકીર્ણ બનાવે છે,જે પછી શરીરમાંથી ઉત્સર્જિત થાય છે.

(B) $cis-[PtCl_2(NH_3)_2]$,જે સામાન્ય રીતે સિસ્પ્લેટિન તરીકે ઓળખાય છે,તેનો ઉપયોગ કેન્સરની સારવારમાં થાય છે.

(A) $EDTA$ (ઇથિલીનડાયએમાઇનટેટ્રાએસીટેટ) એ એક હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે જે લેડ $(Pb^{2+})$ જેવી ધાતુના આયનો સાથે સ્થાયી,પાણીમાં દ્રાવ્ય સંકીર્ણ બનાવે છે.
ચીલેટ થેરાપીમાં,$EDTA$ નો ઉપયોગ શરીરમાં લેડ આયનો સાથે જોડાવા માટે થાય છે,જે એક સ્થાયી સંકીર્ણ બનાવે છે જેને પેશાબ દ્વારા સરળતાથી બહાર કાઢી શકાય છે,આમ લેડની ઝેરી અસરો ઘટાડે છે.

(D) ક્લોરોફિલ એ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતું લીલું રંજકદ્રવ્ય છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે પોર્ફિરિનનું વ્યુત્પન્ન છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન હોય છે.
ક્લોરોફિલના અણુમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Mg^{2+}$ (મેગ્નેશિયમ આયન) છે.
તેથી,ક્લોરોફિલ એ મેગ્નેશિયમનું સંકલન સંયોજન છે.

(D) સવર્ગ સંયોજનનો રંગ તે શોષાયેલા પ્રકાશના રંગનો પૂરક હોય છે.
સંકીર્ણ $I$ માટે,અવલોકિત રંગ આછો વાદળી છે,જે નારંગી પ્રકાશના શોષણને અનુરૂપ છે (તરંગલંબાઇ વિસ્તાર $\approx 600-650 \ nm$).
સંકીર્ણ $III$ માટે,અવલોકિત રંગ જાંબલી છે,જે પીળા પ્રકાશના શોષણને અનુરૂપ છે (તરંગલંબાઇ વિસ્તાર $\approx 530-580 \ nm$).
આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખાવતા,$I$ અને $III$ માટે શોષાયેલી તરંગલંબાઇ અનુક્રમે આશરે $600 \ nm$ અને $535 \ nm$ છે.

(D) કલર વ્હીલ (colour wheel) મુજબ,અવલોકન કરેલ રંગ એ શોષાયેલા પ્રકાશનો પૂરક રંગ હોય છે.
જ્યારે ધાતુ સંકીર્ણ નારંગી પ્રકાશનું શોષણ કરે છે,ત્યારે તે તેના પૂરક રંગમાં દેખાય છે,જે વાદળી છે.

(D) સંકીર્ણ $[Ti(H_2O)_6]Cl_3$ માં $Ti^{3+}$ આયન હોય છે જેની ઇલેક્ટ્રોનિક રચના $3d^1$ છે.
એક અયુગ્મિત ઇલેક્ટ્રોનની હાજરીને કારણે,તે $d-d$ સંક્રમણ અનુભવે છે અને જાંબલી રંગ દર્શાવે છે.
ઓક્સિજનની હાજરીમાં $250^{\circ} C$ પર ગરમ કરવાથી,તે વિઘટન પામીને $TiO_2$ બનાવે છે જેમાં ટાઇટેનિયમ $+4$ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં હોય છે $(Ti^{4+} : 3d^0)$.
$Ti^{4+}$ માં કોઈ અયુગ્મિત ઇલેક્ટ્રોન ન હોવાથી,તે $d-d$ સંક્રમણ અનુભવતું નથી અને રંગહીન હોય છે.
તેથી,રંગમાં થતો ફેરફાર જાંબલી થી રંગહીન છે.

(D) ફેરિક ક્ષાર (જેમ કે $FeCl_3$) પોટેશિયમ ફેરોસાયનાઈડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને પ્રશિયન બ્લુ (ફેરિક ફેરોસાયનાઈડ) બનાવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$4 FeCl_3 + 3 K_4[Fe(CN)_6] \longrightarrow Fe_4[Fe(CN)_6]_3 + 12 KCl$
નીપજ $Fe_4[Fe(CN)_6]_3$ ને પ્રશિયન બ્લુ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) હિમોગ્લોબિન એ રક્તકણોમાં જોવા મળતું એક જટિલ પ્રોટીન છે જે સમગ્ર શરીરમાં ઓક્સિજનના વહન માટે જવાબદાર છે.
તેમાં 'હીમ' નામનો પ્રોસ્થેટિક સમૂહ હોય છે,જે પોર્ફિરિન રિંગનો બનેલો હોય છે જે કેન્દ્રિય આયર્ન આયન સાથે જોડાયેલ હોય છે.
કાર્યરત હિમોગ્લોબિનમાં,આ આયર્ન આયન ફેરસ અવસ્થામાં હોય છે,જેને $Fe^{2+}$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(D) ફેરિક આયન $(Fe^{3+})$ પોટેશિયમ ફેરોસાયનાઈડ $(K_4[Fe(CN)_6])$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ફેરિક ફેરોસાયનાઈડ $(Fe_4[Fe(CN)_6]_3)$ ના પ્રશિયન બ્લુ અવક્ષેપ બનાવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા: $4Fe^{3+} + 3[Fe(CN)_6]^{4-} \rightarrow Fe_4[Fe(CN)_6]_3$.