Population Attributes Questions in Gujarati

(B) જૈવસમાજમાં માનવ વસતિના કદ,બંધારણ અને વિતરણના અભ્યાસને $Demography$ (જનસંખ્યાશાસ્ત્ર) કહેવામાં આવે છે.
$Democracy$ એ સરકારની એક પ્રણાલી છે.
$Histology$ એ પેશીઓની આંતરિક રચનાનો અભ્યાસ છે.
$Cytology$ એ કોષોની રચના અને કાર્યનો અભ્યાસ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) કોઈપણ જાતિની વસતિનું કદ ગતિશીલ હોય છે અને તે ચાર મૂળભૂત પ્રક્રિયાઓને કારણે બદલાય છે: જન્મદર (Natality),મૃત્યુદર (Mortality),અંત:સ્થળાંતરણ (Immigration) અને બહિસ્થળાંતરણ (Emigration).
આ પૈકી,જન્મદર અને મૃત્યુદર એ સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં વસતિની ગીચતાને અસર કરતા સૌથી મહત્વના પરિબળો છે.
મોટાભાગના કુદરતી નિવસનતંત્રોમાં વસતિમાં થતા વધારા કે ઘટાડા માટે જન્મદર અને મૃત્યુદર મુખ્ય જવાબદાર છે,તેથી તેમને સૌથી મહત્વના પરિબળો ગણવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પોના સંદર્ભમાં,જો આપણે સમગ્ર ગતિશીલતાને ધ્યાનમાં લઈએ,તો આ તમામ પરિબળો વસતિના ફેરફારમાં ફાળો આપે છે. તેથી,'આપેલા તમામ' એ સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ છે.

(A) વસતિ વિદ્યામાં,વસતિની વય સંરચનાને ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$1$. પૂર્વ-પ્રજનન વય: જે સજીવો હજુ પ્રજનનક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી શક્યા નથી.
$2$. પ્રજનન વય: જે સજીવો પ્રજનન કરવા માટે સક્ષમ છે.
$3$. પશ્વ-પ્રજનન વય: જે સજીવો પ્રજનન અવસ્થા પૂર્ણ કરી ચૂક્યા છે.
પૂર્વ-પ્રજનન વય જૂથ વસતિમાં યુવાન સજીવોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જે તે વસતિની ભવિષ્યની વૃદ્ધિની ક્ષમતા નક્કી કરે છે.

(D) મૃત્યુદરની ગણતરી એકમ સમયમાં વ્યક્તિ દીઠ થતા મૃત્યુની સંખ્યા તરીકે કરવામાં આવે છે.
સૂત્ર: $\text{મૃત્યુદર} = \frac{\text{મૃત્યુ પામેલી સંખ્યા}}{\text{શરૂઆતની વસતીનું કદ}}$
આપેલ છે:
મૃત્યુ પામેલી માખીઓની સંખ્યા = $4$
શરૂઆતની વસતીનું કદ = $40$
$\text{મૃત્યુદર} = \frac{4}{40} = 0.1$ માખી દીઠ અઠવાડીયે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) નેટાલીટી (જન્મદર) એટલે વસ્તીમાં આપેલ સમયગાળા દરમિયાન થતા જન્મની સંખ્યા, જે શરૂઆતની વસ્તી ગીચતામાં ઉમેરાય છે.
તેની ગણતરી જન્મની કુલ સંખ્યા અને શરૂઆતની વસ્તીના કદના ગુણોત્તર તરીકે કરવામાં આવે છે.
તેથી, તેનું સૂત્ર છે: $\text{નેટાલીટી} = \frac{\text{જન્મની કુલ સંખ્યા}}{\text{શરૂઆતની વસ્તીનું કદ}}$.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ વસ્તી ગીચતા: તે એકમ વિસ્તાર અથવા એકમ કદમાં રહેલા સજીવોની કુલ સંખ્યા તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે. તેથી, $(a-iv)$.
$(b)$ નેટાલીટી (જન્મદર): તે જન્મદરનો નિર્દેશ કરે છે, જે પ્રતિ એકમ વસ્તી દીઠ પ્રતિ એકમ સમયમાં થતા જન્મની સંખ્યા છે. તેથી, $(b-ii)$.
$(c)$ મોર્ટાલિટી (મૃત્યુદર): તે મૃત્યુદરનો નિર્દેશ કરે છે, જે વસ્તીમાં ઘટાડો લાવે છે. તેથી, $(c-iii)$.
$(d)$ ડેમોગ્રાફી (વસ્તીવિદ્યા): તે માનવ વસ્તી અથવા અન્ય સજીવોની વસ્તીનો આંકડાકીય અભ્યાસ છે. તેથી, $(d-i)$.
આમ, સાચો ક્રમ $(a-iv), (b-ii), (c-iii), (d-i)$ છે.

(B) વસ્તી પરિસ્થિતિવિદ્યામાં,વસ્તી ગીચતા મુખ્યત્વે ચાર પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે: નેટાલીટી (જન્મદર),મોર્ટાલીટી (મૃત્યુદર),અંત:સ્થળાંતરણ (Immigration) અને બહિ:સ્થળાંતરણ (Emigration).
$A$. જન્મદર એ નેટાલીટીનો પર્યાય છે.
$B$. અંત:સ્થળાંતરણ એ વસ્તીમાં નવા સભ્યોનું આગમન છે.
$C$. નેટાલીટી એ જન્મદર છે.
$D$. મોર્ટાલીટી એ મૃત્યુદર છે.
અહીં જન્મદર અને નેટાલીટી એક જ ખ્યાલ દર્શાવે છે,પરંતુ વસ્તીના ગતિશીલતાના પરિબળોમાં 'અંત:સ્થળાંતરણ' એ બાહ્ય સ્થાનાંતરણની પ્રક્રિયા છે,જ્યારે અન્ય ત્રણ વસ્તીના આંતરિક દર સાથે સંબંધિત છે.

(B) વિધાન $(1)$ સાચું છે: એક જ જાતિના સજીવો જે ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહે છે,તેમને વસતિ કહેવાય છે.
વિધાન $(2)$ સાચું છે: મરણદર એ વસતિની ગીચતા અને વૃદ્ધિને અસર કરતું મુખ્ય પરિબળ છે.
વિધાન $(3)$ સાચું છે: જન્મદર એ વસતિમાં સજીવોની સંખ્યામાં વધારો કરતું પ્રાથમિક પરિબળ છે.
વિધાન $(4)$ ખોટું છે: સહભોજીતામાં એક સજીવને ફાયદો થાય છે જ્યારે બીજા સજીવને કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી. બંને સજીવોને ફાયદો થાય તેવા આંતરસંબંધને સહપરોપકારિતા (Mutualism) કહેવાય છે.

(B) વસ્તી ગીચતાના મોડેલમાં,વસ્તી ગીચતાને અસર કરતા ચાર પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. $a = \text{જન્મદર (Natality)}$: વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે (+).
$2$. $b = \text{અંત:સ્થળાંતરણ (Immigration)}$: સજીવોનું વસવાટમાં પ્રવેશવું,જે વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે (+).
$3$. $c = \text{મૃત્યુદર (Mortality)}$: વસ્તી ગીચતામાં ઘટાડો કરે છે (-).
$4$. $d = \text{બહિસ્થળાંતરણ (Emigration)}$: સજીવોનું વસવાટ છોડીને જવું,જે વસ્તી ગીચતામાં ઘટાડો કરે છે (-).
તેથી,$b$ એ અંત:સ્થળાંતરણ દર્શાવે છે અને $c$ એ મૃત્યુદર દર્શાવે છે.

(A) સ્થળાંતર (Immigration) એટલે ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય સ્થળેથી કોઈ ચોક્કસ વસવાટમાં આવીને વસતા સમાન જાતિના સજીવોની સંખ્યા.
આ સજીવો અસ્તિત્વ ધરાવતી વસ્તીમાં ઉમેરો કરે છે,તેથી સ્થળાંતર વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે.
આથી,વસ્તી ગીચતા પર સ્થળાંતરની અસર હકારાત્મક હોય છે.

(C) વસ્તી ગીચતામાં ફેરફાર એ સમજ આપે છે કે વસ્તી વધી રહી છે કે ઘટી રહી છે.
વસ્તી ગીચતા જન્મદર,મૃત્યુદર,ઇમિગ્રેશન અને ઇમિગ્રેશન પર આધારિત છે.
એક અલગ નાની આદિવાસી વસ્તીમાં,જો વ્યક્તિઓ ફક્ત તેમની પોતાની જાતિમાં જ લગ્ન કરે છે,તો તે મર્યાદિત જનીન પૂલ તરફ દોરી જાય છે.
સમય જતાં,આ પ્રથા આનુવંશિક રોગો સહિત હોમોઝાયગસ રિસેસિવ લક્ષણોની આવૃત્તિમાં વધારો કરે છે.
વધુમાં,આવી અલગતા ઘણીવાર આનુવંશિક વિવિધતામાં ઘટાડો અને સંભવિત પ્રજનન અવરોધોને કારણે વસ્તીમાં ઘટાડો તરફ દોરી જાય છે,જે અંતે વસ્તીના કદમાં ઘટાડો કરે છે.

(A) વય પિરામિડ વસ્તીમાં વિવિધ વય જૂથોનું વિતરણ દર્શાવે છે.
$1$. પિરામિડ $a$ નો આધાર પહોળો છે (મોટી સંખ્યામાં પ્રજનન-પૂર્વેની વસ્તી) અને ટોચ સાંકડી છે,જે વિસ્તરતી વસ્તી સૂચવે છે.
$2$. પિરામિડ $b$ પ્રજનન-પૂર્વે અને પ્રજનન વય જૂથોનું પ્રમાણસર વિતરણ દર્શાવે છે,જે સ્થિર વસ્તી સૂચવે છે.
$3$. પિરામિડ $c$ નો આધાર સાંકડો છે (ઓછી સંખ્યામાં પ્રજનન-પૂર્વેની વસ્તી) અને ટોચ પહોળી છે,જે ઘટતી વસ્તી સૂચવે છે.

(D) વસ્તી ગીચતામાં ફેરફાર ચાર મૂળભૂત પ્રક્રિયાઓને કારણે થાય છે:
$1$. જન્મદર (Natality): આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાં થયેલા જન્મ,જે પ્રારંભિક ગીચતામાં ઉમેરાય છે.
$2$. ઇમિગ્રેશન (અંતઃસ્થળાંતર): આપેલ સમયગાળા દરમિયાન અન્યત્રથી વસવાટમાં આવેલ સમાન જાતિના સજીવોની સંખ્યા.
$3$. મૃત્યુદર (Mortality): આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાં થયેલા મૃત્યુ.
$4$. એમિગ્રેશન (બહિઃસ્થળાંતર): આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસવાટ છોડીને અન્યત્ર ગયેલા સજીવોની સંખ્યા.
તેથી,જન્મ અને ઇમિગ્રેશન બંને વસ્તીના કદમાં વધારો કરવામાં ફાળો આપે છે.

(C) વસ્તી એટલે કોઈ ચોક્કસ સમયે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં હાજર રહેલા એક જ જાતિના સજીવોની કુલ સંખ્યા.
દરેક જાતિની ઘણી વસ્તીઓ અલગ-અલગ પ્રદેશોમાં વસવાટ કરે છે.
માનવ વસ્તીના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસને $Demography$ (જનસંખ્યા વિજ્ઞાન) કહેવામાં આવે છે.

(D) વસ્તીવિષયક સંક્રમણ એટલે પૂર્વ-ઔદ્યોગિકમાંથી ઔદ્યોગિક આર્થિક પ્રણાલીમાં વિકાસ પામતા દેશ કે પ્રદેશમાં ઊંચા જન્મ અને મૃત્યુ દરથી નીચા જન્મ અને મૃત્યુ દર તરફનું પરિવર્તન.
વસ્તી પરિસ્થિતિવિદ્યા અને વસ્તીવિષયક સંદર્ભમાં, જ્યારે જન્મ દર અને મૃત્યુ દર સમાન હોય ત્યારે વસ્તીએ વસ્તીવિષયક સંક્રમણ પ્રાપ્ત કર્યું છે તેમ કહેવાય છે, જેના પરિણામે વસ્તી વૃદ્ધિ શૂન્ય થાય છે.
વધુમાં, કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં વસ્તીનું કદ સ્થિર રહે તે માટે, બહાર જતી વ્યક્તિઓની સંખ્યા (emigration) અને અંદર આવતી વ્યક્તિઓની સંખ્યા (immigration) સમાન હોવી જોઈએ.
તેથી, બંને પરિસ્થિતિઓ વસ્તીને સ્થિર કરવામાં ફાળો આપે છે.

(A) વસ્તીની વ્યાખ્યા એક જ જાતિના સજીવોના સમૂહ તરીકે કરવામાં આવે છે જે એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક નિશ્ચિત સમયે રહે છે,જેઓ આંતરપ્રજનન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને સમાન સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે અથવા તેનો ઉપયોગ કરે છે.

(A) વસ્તીને તેમની પ્રજનન સ્થિતિના આધારે ત્રણ અલગ-અલગ પારિસ્થિતિકીય વય જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$(i)$ પ્રજનન-પૂર્વે: જે વ્યક્તિઓ હજુ સુધી જાતીય પરિપક્વતા સુધી પહોંચી નથી.
$(ii)$ પ્રજનનક્ષમ: જે વ્યક્તિઓ પ્રજનન કરવા માટે સક્ષમ છે.
$(iii)$ પ્રજનન-પશ્ચાત: જે વ્યક્તિઓ તેમના પ્રજનન તબક્કાને વટાવી ચૂકી છે.
વસ્તીના વય માળખાનું આ વર્ગીકરણ $1958$ માં બોડેનહેઇમર દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું.

(B) જન્મદર (natality) એટલે જન્મ લેવાનો દર,જ્યારે મૃત્યુદર (mortality) એટલે મૃત્યુ પામવાનો દર.
જ્યારે જન્મદર અને મૃત્યુદર સમાન હોય,ત્યારે વસ્તીમાં ઉમેરાતા સજીવોની સંખ્યા અને વસ્તીમાંથી દૂર થતા સજીવોની સંખ્યા એકબીજાને સંતુલિત કરે છે.
તેથી,વસ્તીના કદમાં થતો ચોખ્ખો ફેરફાર શૂન્ય હોય છે અને વસ્તી સ્થિર રહે છે.

(B) આદર્શ અને અમર્યાદિત પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં સજીવની સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાની શારીરિક ક્ષમતાને $Biotic$ $potential$ (જૈવિક ક્ષમતા) અથવા પ્રજનન ક્ષમતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે વસ્તીનો મહત્તમ પ્રજનન દર દર્શાવે છે જ્યારે સંસાધનો પુષ્કળ હોય અને પર્યાવરણીય અવરોધ ન્યૂનતમ હોય.
તે વસ્તીના વય માળખા અને સંખ્યામાં વધારો કરવાની તેની અંતર્ગત જૈવિક ક્ષમતાનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(A) વસ્તી ગીચતા એટલે એકમ વિસ્તાર દીઠ સજીવોની સંખ્યા.
સૂત્ર છે: $\text{વસ્તી ગીચતા} = \frac{N}{S}$
આપેલ છે:
$N = 1000$ (સજીવોની કુલ સંખ્યા)
$S = 100 \, m^{2}$ (કુલ વિસ્તાર)
ગણતરી:
$\text{વસ્તી ગીચતા} = \frac{1000}{100} = 10 \, \text{સજીવો પ્રતિ } m^{2}$.
તેથી, વસ્તી ગીચતા $10$ છે.

(D) વસ્તી ગીચતા એટલે એકમ વિસ્તાર અથવા કદ દીઠ જાતિના સજીવોની સંખ્યા.
સ્થળજ સજીવો માટે,નિવાસસ્થાન બે પરિમાણોમાં માપવામાં આવે છે,જેને ચોરસ મીટર $(m^{2})$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
જલીય સજીવો માટે,નિવાસસ્થાન ત્રણ પરિમાણોમાં માપવામાં આવે છે,જેને ઘન મીટર $(m^{3})$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
તેથી,સ્થળજ સજીવોની વસ્તી ગીચતા પ્રતિ $m^{2}$ વ્યક્તિઓની સંખ્યામાં માપવામાં આવે છે.

(B) વાઇટલ ઇન્ડેક્સ (Vital index) એ જન્મદર (Natality) અને મૃત્યુદર (Mortality) વચ્ચેના ગુણોત્તર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે,જેને $100$ વડે ગુણવામાં આવે છે.
તે વસ્તીની વૃદ્ધિની ક્ષમતા નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.
તેનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
વાઇટલ ઇન્ડેક્સ $= \frac{\text{જન્મદર}}{\text{મૃત્યુદર}} \times 100$
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) જન્મ દરની ગણતરી એકમ સમયમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી વસ્તી દીઠ ઉત્પન્ન થયેલી નવી સંતતિની સંખ્યા તરીકે કરવામાં આવે છે.
કમળના છોડની પ્રારંભિક સંખ્યા $= 20$
ઉમેરાયેલા નવા છોડની સંખ્યા (સંતતિ) $= 8$
જન્મ દર $= \frac{\text{નવી સંતતિની સંખ્યા}}{\text{પ્રારંભિક વસ્તી}} = \frac{8}{20} = 0.4$ સંતતિ પ્રતિ કમળ પ્રતિ વર્ષ.

(A) વસ્તીનું કદ મૃત્યુદર,જન્મદર વગેરે જેવા અનેક પરિબળો પર આધાર રાખે છે. પ્રકૃતિમાં તેનું કદ $10$ થી ઓછું (દા.ત.,ભરતપુર વેટલેન્ડ્સમાં સાઇબેરિયન ક્રેન્સ) થી લઈને લાખોમાં (દા.ત.,તળાવમાં ક્લેમિડોમોનાસ) હોઈ શકે છે.
વસ્તીનું કદ,જેને વધુ તકનીકી રીતે વસ્તી ગીચતા ($N$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે) કહેવામાં આવે છે,તેને માત્ર સંખ્યામાં માપવાની જરૂર નથી. જોકે કુલ સંખ્યા એ વસ્તી ગીચતાનું સૌથી યોગ્ય માપ છે,પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
જંગલ વિસ્તારમાં ધારો કે $200$ પાર્થેનિયમ છોડ છે પરંતુ વિશાળ છત્ર ધરાવતું માત્ર એક જ વડનું ઝાડ છે.
નીચે મુજબના તારણો કાઢી શકાય છે:
$(i)$ વડની વસ્તી ગીચતા ઓછી છે.
$(ii)$ વડનો વસ્તી આવરણ વિસ્તાર વધુ છે.
આ ઉદાહરણમાં,વસ્તીના કદ કરતાં આવરણની ટકાવારી અથવા જૈવભાર (biomass) વધુ અર્થપૂર્ણ છે.

(B) કોઈપણ જાતિની વસ્તી સ્થિર હોતી નથી; તે જન્મદર (natality),મૃત્યુદર (mortality),અંતઃસ્થળાંતર (immigration) અને બહિઃસ્થળાંતર (emigration) જેવા વિવિધ પરિબળોને કારણે સમય જતાં સતત બદલાતી રહે છે. આ પરિબળો વસ્તીના કદ અને ઘનતામાં ફેરફાર લાવતા હોવાથી,તેને સ્થિર ઘટનાને બદલે ગતિશીલ ઘટના માનવામાં આવે છે.

(D) મૃત્યુદર એટલે પ્રતિ હજાર વ્યક્તિ દીઠ વાર્ષિક મૃત્યુ પામતા સજીવોની સંખ્યા.
મૃત્યુદર વસ્તીનું કદ અને વસ્તી ગીચતામાં ઘટાડો કરે છે.
જોકે બહિર્ગમન પણ વસ્તીમાં ઘટાડો કરે છે,પરંતુ મૃત્યુદર એ એક મૂળભૂત જૈવિક પ્રક્રિયા છે જે વસ્તીની સંખ્યામાં કાયમી ઘટાડો લાવે છે.

(B) જે વસ્તીમાં પોસ્ટ-રિપ્રોડક્ટિવ અથવા વૃદ્ધ વ્યક્તિઓની સંખ્યા વધુ હોય અને પ્રી-રિપ્રોડક્ટિવ વ્યક્તિઓની સંખ્યા ઓછી હોય,તે વસ્તી નકારાત્મક વૃદ્ધિ દર અથવા ઘટતી જતી વસ્તી દર્શાવે છે.
વય પિરામિડ એ વસ્તીમાં જોવા મળતા વિવિધ વય જૂથોનું ગ્રાફિકલ નિરૂપણ છે,જેમાં પ્રી-રિપ્રોડક્ટિવ જૂથ પાયામાં,રિપ્રોડક્ટિવ જૂથ મધ્યમાં અને પોસ્ટ-રિપ્રોડક્ટિવ જૂથ ટોચ પર હોય છે.
વય પિરામિડ ત્રણ પ્રકારના હોય છે:
$(i)$ ત્રિકોણાકાર વય પિરામિડ: પ્રી-રિપ્રોડક્ટિવ વ્યક્તિઓની સંખ્યા ખૂબ વધારે હોય છે. રિપ્રોડક્ટિવ વ્યક્તિઓની સંખ્યા મધ્યમ હોય છે અને પોસ્ટ-રિપ્રોડક્ટિવ વ્યક્તિઓ ઓછા હોય છે. વસ્તીનું કદ વધી રહ્યું છે.
$(ii)$ ઘંટ આકારનો વય પિરામિડ: પ્રી-રિપ્રોડક્ટિવ અને રિપ્રોડક્ટિવ વ્યક્તિઓની સંખ્યા લગભગ સમાન હોય છે. પોસ્ટ-રિપ્રોડક્ટિવ વ્યક્તિઓ પ્રમાણમાં ઓછા હોય છે. વસ્તીનું કદ સ્થિર છે.
$(iii)$ કળશ આકારનો (Urn-shaped) વય પિરામિડ: રિપ્રોડક્ટિવ વય જૂથનું પ્રમાણ પ્રી-રિપ્રોડક્ટિવ વય જૂથની વ્યક્તિઓ કરતા વધારે હોય છે. પોસ્ટ-રિપ્રોડક્ટિવ વ્યક્તિઓની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર હોય છે. આ નકારાત્મક વૃદ્ધિ સાથે ઘટતી જતી વસ્તી છે.

(A) વસ્તી એટલે એક ચોક્કસ સમયે અને ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેતા સમાન જાતિના સજીવોનો સમૂહ.
વસ્તી વૃદ્ધિ એ વસ્તીમાં ઉમેરાતા અથવા વસ્તીમાંથી દૂર થતા સજીવોની સંખ્યા દ્વારા નક્કી થાય છે.
વ્યક્તિઓનો ઉમેરો જન્મદર (Natality) અથવા સ્થળાંતર-આગમન (Immigration - બહારથી વ્યક્તિઓનો પ્રવેશ) દ્વારા થાય છે.
વસ્તીમાં ઘટાડો મૃત્યુદર (Mortality) અથવા સ્થળાંતર-ગમન (Emigration - બહાર જતી વ્યક્તિઓ) દ્વારા થાય છે.
$20^{\text{th}}$ સદી દરમિયાન,ભારતમાં માનવ વસ્તીમાં થયેલો વધારો મુખ્યત્વે મૃત્યુદરની સરખામણીએ ઊંચા જન્મદરને કારણે થયો હતો.

(B) સ્થળાંતર (Migration) એ વ્યક્તિઓનું એક પ્રદેશમાંથી બીજા પ્રદેશમાં સામયિક અથવા કામચલાઉ ગમન છે અને ત્યારબાદ તેમના મૂળ નિવાસસ્થાનમાં પરત ફરવું છે,જે ઘણીવાર પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓને કારણે થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,શિયાળા દરમિયાન સાઇબેરિયા અને અન્ય અત્યંત ઠંડા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાંથી પક્ષીઓનું ગરમ વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર.
તેનાથી વિપરીત,ઇમિગ્રેશન (વસ્તીમાં પ્રવેશ) અને એમિગ્રેશન (વસ્તીમાંથી બહાર નીકળવું) એ સામાન્ય રીતે ચોક્કસ વિસ્તારની વસ્તી ગીચતામાં કાયમી ફેરફારો ગણવામાં આવે છે.

(B) જાતિ પ્રમાણ (Sex ratio) એટલે વસ્તીમાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ.
જાતિ પ્રમાણના પ્રકારો:
મોટાભાગની જાતિઓમાં,જાતિ પ્રમાણ વસ્તીના વય પ્રોફાઇલ મુજબ બદલાય છે.
તે સામાન્ય રીતે ચાર પેટા-વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે:
$(i)$ પ્રાથમિક જાતિ પ્રમાણ: ફલન સમયે જાતિનું પ્રમાણ.
$(ii)$ ગૌણ જાતિ પ્રમાણ: જન્મ સમયે જાતિનું પ્રમાણ.
$(iii)$ તૃતીય જાતિ પ્રમાણ: જાતીય રીતે સક્રિય સજીવોનું પ્રમાણ. તેને પુખ્ત જાતિ પ્રમાણ (Adult sex ratio) પણ કહેવામાં આવે છે અને તેને $ASR$ તરીકે સંક્ષિપ્ત કરવામાં આવે છે. $ASR$ એટલે વસ્તીમાં પુખ્ત પુરુષોનું પ્રમાણ.
$(iv)$ ચતુર્થ જાતિ પ્રમાણ: પ્રજનન પછીના સજીવોમાં જાતિનું પ્રમાણ.

(D) વસ્તીમાં,વય સંરચનાને વિવિધ વય જૂથોમાં વ્યક્તિઓની સંખ્યા દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે: પ્રજનન-પૂર્વે,પ્રજનનક્ષમ અને પ્રજનન-પશ્ચાત.
જ્યારે પ્રજનન-પૂર્વેના સજીવોની સંખ્યા પ્રજનનક્ષમ અને પ્રજનન-પશ્ચાત જૂથોની તુલનામાં ઘણી વધારે હોય,ત્યારે તે વસ્તીને વધતી જતી વસ્તી ગણવામાં આવે છે.
આને ત્રિકોણાકાર વય પિરામિડ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.

(C) ચેપમેન $(1928)$ એ સજીવની મહત્તમ પ્રજનન શક્તિને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે 'જૈવિક ક્ષમતા' (Biotic potential) શબ્દ પ્રસ્તાવિત કર્યો હતો.
તેને વસ્તીની ઇષ્ટતમ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની અને સંખ્યામાં વધારો કરવાની અંતર્ગત ક્ષમતા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે,જ્યાં સંસાધનો અમર્યાદિત હોય છે અને પર્યાવરણીય અવરોધ ગેરહાજર હોય છે.

(A) વિકાસશીલ દેશો વિસ્તરતા વસ્તી પિરામિડ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
આ સૂચવે છે કે વસ્તીમાં પ્રજનન-પૂર્વેના તબક્કામાં વ્યક્તિઓનું પ્રમાણ વધુ છે,જે ખૂબ જ યુવાન વયના વિતરણને અનુરૂપ છે.
આ દેશો સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ પ્રજનન દર અને આરોગ્ય સુવિધાઓમાં સુધારાને કારણે નીચો અથવા ઝડપથી ઘટતો મૃત્યુદર દર્શાવે છે.
પરિણામે,આ પરિબળો ઝડપી વસ્તી વૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.

(A) સજીવો તેમની યોગ્યતા (fitness) વધારવા માટે સૌથી વધુ $A-$કાર્યક્ષમ પ્રજનન વ્યૂહરચના તરફ ઉત્ક્રાંતિ પામે છે.
કેટલાક સજીવો,જેમ કે પેસિફિક સાલ્મન માછલી અને વાંસ,તેમના જીવનકાળમાં માત્ર $B-$એકવાર પ્રજનન કરે છે.
અન્ય સજીવો,જેમ કે મોટાભાગના પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ,તેમના જીવનકાળમાં $C-$ઘણીવાર પ્રજનન કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-$કાર્યક્ષમ,$B-$એકવાર,$C-$ઘણીવાર છે.

(C) કોઈપણ વિસ્તારની વસ્તી ગીચતા ચાર મૂળભૂત પ્રક્રિયાઓ દ્વારા નક્કી થાય છે: જન્મદર $(B)$,મૃત્યુદર $(D)$,અંતઃસ્થળાંતર $(I)$ અને બહિઃસ્થળાંતર $(E)$.
સમય $t+1$ પર વસ્તી ગીચતા $(N)$ નું સૂત્ર $N_{t+1} = N_t + [(B + I) - (D + E)]$ છે.
જન્મદર અને અંતઃસ્થળાંતર વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે,જ્યારે મૃત્યુદર અને બહિઃસ્થળાંતર તેમાં ઘટાડો કરે છે.
પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે ખોરાકની અછત અથવા અતિશય હવામાન) મૃત્યુદરમાં વધારો કરીને અને જન્મદરમાં ઘટાડો કરીને તેમજ સ્થળાંતરની પેટર્નને પ્રભાવિત કરીને વસ્તી ગીચતાને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે. તેથી,પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ વસ્તી ગીચતાને અસર કરતી નથી તેવું વિધાન ખોટું છે.

(C) આ આકૃતિ વસ્તી ગીચતા $(N)$ ને અસર કરતા પરિબળો દર્શાવે છે:
$1.$ જન્મદર (Natality) $(A)$ એ આપેલ સમયગાળા દરમિયાન થતા જન્મની સંખ્યા દર્શાવે છે,જે વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે. તેથી,$A$ એ વધારો દર્શાવે છે.
$2.$ અંતઃસ્થળાંતર (Immigration) $(B)$ એ આપેલ સમયગાળા દરમિયાન અન્યત્રથી નિવાસસ્થાનમાં આવેલા સમાન જાતિના સજીવોની સંખ્યા દર્શાવે છે,જે વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે. તેથી,$B$ એ વધારો દર્શાવે છે.
$3.$ મૃત્યુદર (Mortality) $(C)$ એ આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાં થતા મૃત્યુની સંખ્યા દર્શાવે છે,જે વસ્તી ગીચતામાં ઘટાડો કરે છે. તેથી,$C$ એ ઘટાડો દર્શાવે છે.
$4.$ બહિઃસ્થળાંતર (Emigration) $(D)$ એ આપેલ સમયગાળા દરમિયાન નિવાસસ્થાન છોડીને અન્યત્ર ગયેલા સજીવોની સંખ્યા દર્શાવે છે,જે વસ્તી ગીચતામાં ઘટાડો કરે છે. તેથી,$D$ એ ઘટાડો દર્શાવે છે.
આમ,સાચો ક્રમ $A-$વધારો,$B-$વધારો,$C-$ઘટાડો,$D-$ઘટાડો છે. સાચો વિકલ્પ $(c)$ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$. ઉપરોક્ત તમામ છે.
ઘંટ આકારનો વય પિરામિડ યુવાન અને વૃદ્ધ વ્યક્તિઓનું મધ્યમ પ્રમાણ સૂચવે છે.
જેમ જેમ વૃદ્ધિ દર ધીમો અને સ્થિર થાય છે,તેમ પ્રજનન પૂર્વેના અને પ્રજનન વયના જૂથો કદમાં લગભગ સમાન બની જાય છે,જ્યારે પ્રજનન પછીનું જૂથ સૌથી નાનું રહે છે.
સ્થિર વસ્તીમાં,કુદરતી વધારાનો આંતરિક દર $(r)$ શૂન્ય હોય છે.
ઘંટ આકારનો વળાંક ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે $r = 0$ હોય,જેનો અર્થ છે કે વસ્તી વૃદ્ધિ શૂન્ય છે.
વય પિરામિડ એ વસ્તીમાં જોવા મળતા વિવિધ વય જૂથોનું ગ્રાફિકલ નિરૂપણ છે,જેમાં પ્રજનન પૂર્વેનું જૂથ પાયામાં,પ્રજનન વયના વ્યક્તિઓ મધ્યમાં અને પ્રજનન પછીનું જૂથ ટોચ પર હોય છે.
વય પિરામિડના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો છે:
$(i)$ ત્રિકોણાકાર વય પિરામિડ: પ્રજનન પૂર્વેના વ્યક્તિઓની સંખ્યા ખૂબ મોટી હોય છે. પ્રજનન વયના વ્યક્તિઓની સંખ્યા મધ્યમ હોય છે અને પ્રજનન પછીના વ્યક્તિઓ ઓછા હોય છે. વસ્તીનું કદ વધી રહ્યું છે.
$(ii)$ ઘંટ આકારનો વય પિરામિડ: પ્રજનન પૂર્વેના અને પ્રજનન વયના વ્યક્તિઓની સંખ્યા લગભગ સમાન હોય છે. પ્રજનન પછીના વ્યક્તિઓ પ્રમાણમાં ઓછા હોય છે. વસ્તીનું કદ સ્થિર હોય છે.
$(iii)$ કુંભ આકારનો (Urn-shaped) વય પિરામિડ: પ્રજનન વયના જૂથનું પ્રમાણ પ્રજનન પૂર્વેના વય જૂથના વ્યક્તિઓ કરતા વધારે હોય છે. પ્રજનન પછીના વ્યક્તિઓની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર હોય છે. આ નકારાત્મક વૃદ્ધિ સાથે ઘટતી વસ્તી દર્શાવે છે.

(B) ચોક્કસ સમયગાળામાં વ્યક્તિઓની સંખ્યામાં થતા વધારાને 'જન્મ દર' અથવા 'નટાલિટી' કહેવામાં આવે છે,જ્યારે ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન મૃત્યુ પામતી વ્યક્તિઓને 'મૃત્યુ દર' અથવા 'મોર્ટાલિટી' કહેવામાં આવે છે.
જન્મ દર $= 100$
મૃત્યુ દર $= 10$
વસ્તીમાં વ્યક્તિઓની સંખ્યા $= 1000$
કુદરતી વૃદ્ધિ દર $= 100 - 10 = 90$
તેથી,વૃદ્ધિ દરની ટકાવારી $= \frac{90}{1000} \times 100 = 9\, \%$

(B) સમય $t+1$ પર વસ્તી ગીચતાની ગણતરી કરવા માટે,પ્રારંભિક વસ્તી ગીચતા $N_t$ માં વસ્તીમાં ઉમેરાતા સભ્યો (જન્મદર $B$ અને અંતઃસ્થળાંતર $I$) ને ઉમેરવામાં આવે છે અને વસ્તીમાંથી દૂર થતા સભ્યો (મૃત્યુદર $D$ અને બહિઃસ્થળાંતર $E$) ને બાદ કરવામાં આવે છે.
આ માટેનું સૂત્ર છે: $N_{t+1} = N_t + [(B+I) - (D+E)]$.
અહીં,$(B+I)$ એ વસ્તીમાં થતો કુલ વધારો દર્શાવે છે અને $(D+E)$ એ વસ્તીમાં થતો કુલ ઘટાડો દર્શાવે છે.

(A) વસ્તી એટલે એક જ જાતિના સજીવોનો એવો સમૂહ જે આપેલ સમયગાળા દરમિયાન એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વસવાટ કરે છે અને જેઓ એકબીજા સાથે પ્રજનન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

(D) વસ્તીને એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ચોક્કસ સમયે રહેતી સમાન જાતિના સજીવોના સમૂહ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
$1$. વસ્તીના સભ્યો આંતરપ્રજનન કરી શકે છે અને ફળદ્રુપ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી શકે છે,જે જાતિની મૂળભૂત લાક્ષણિકતા છે.
$2$. તેઓ સામાન્ય જનીન પૂલ (gene pool) ધરાવે છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ પ્રજનન દ્વારા જનીનિક દ્રવ્યની આપ-લે કરી શકે છે.
$3$. તેઓ એક જ વિસ્તારમાં રહેતા હોવાથી અને સમાન જરૂરિયાતો ધરાવતા હોવાથી,તેઓ સમાન સંસાધનો વહેંચે છે અથવા તેના માટે સ્પર્ધા કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(C) વસ્તી પરિસ્થિતિવિદ્યામાં,વસ્તીના લક્ષણોમાં જન્મદર (Natality),મૃત્યુદર (Mortality),જાતિ પ્રમાણ અને વય વિતરણનો સમાવેશ થાય છે.
$A$,$B$,અને $D$ (જન્મદર,મૃત્યુદર અને જન્મ) એ ચોક્કસ વસ્તી વિષયક દરો છે જે સીધી રીતે વસ્તી ગીચતાને અસર કરે છે.
$C$ (વય પિરામિડ) એ વસ્તીના વય વિતરણનું આલેખકીય નિરૂપણ છે,જે ફેરફારના દરને બદલે એક માળખાકીય લક્ષણ છે.
તેથી,વય પિરામિડ એ અસંગત છે.

(C) વસ્તી ગીચતા ચાર મૂળભૂત પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે: જન્મદર $(B)$,મૃત્યુદર $(D)$,અંતઃસ્થળાંતર $(I)$ અને બહિઃસ્થળાંતર $(E)$.
જન્મદર એટલે વસ્તીમાં આપેલ સમયગાળા દરમિયાન થતા જન્મની સંખ્યા,જે પ્રારંભિક ઘનતામાં ઉમેરાય છે.
તેથી,જન્મદર વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરવામાં ફાળો આપે છે,જ્યારે મૃત્યુદર અને બહિઃસ્થળાંતર ઘટાડામાં ફાળો આપે છે.

(D) ચોક્કસ સમયે ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહેતા સમાન જાતિના વ્યક્તિઓના સમૂહને સ્થાનિક વસ્તી અથવા ડીમ (Deme) કહેવામાં આવે છે.
પરિસ્થિતિવિદ્યામાં આ શબ્દોનો ઉપયોગ ઘણીવાર એકબીજાના પર્યાય તરીકે થાય છે,જે જાતિના એવા પેટા-સમૂહનું વર્ણન કરે છે જે ચોક્કસ નિવાસસ્થાનમાં રહે છે અને સંભવિત રીતે પ્રજનન કરે છે.

(B) વય પિરામિડ વસ્તીમાં વિવિધ વય જૂથોનું વિતરણ દર્શાવે છે.
$1$. ત્રિકોણાકાર પિરામિડ વિસ્તરતી વસ્તી સૂચવે છે,જેમાં પ્રજનન-પૂર્વેનું વય જૂથ સૌથી મોટું હોય છે.
$2$. ઘંટ આકારનો પિરામિડ સ્થિર વસ્તી સૂચવે છે,જેમાં પ્રજનન-પૂર્વેના અને પ્રજનનક્ષમ વય જૂથો કદમાં લગભગ સમાન હોય છે.
$3$. કળશ આકારનો પિરામિડ ઘટતી જતી વસ્તી સૂચવે છે,જેમાં પ્રજનન-પૂર્વેનું વય જૂથ પ્રજનનક્ષમ વય જૂથ કરતા નાનું હોય છે.
તેથી,ઘંટ આકારનો પિરામિડ સ્થિર વસ્તી વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.

(D) વિધાન $(a)$ ખોટું છે કારણ કે વસ્તી ગીચતા માત્ર સંખ્યામાં જ નહીં,પરંતુ જૈવભાર અથવા ટકાવારી આવરણના સંદર્ભમાં પણ માપી શકાય છે.
વિધાન $(b)$ સાચું છે; ઘણા કિસ્સાઓમાં,સીધી ગણતરી મુશ્કેલ હોવાથી,વાઘની વસ્તી ગણતરી માટે પદચિહ્નો અને મળના નમૂનાઓ જેવી પરોક્ષ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
વિધાન $(c)$ ખોટું છે કારણ કે જૈવભાર એ ખૂબ જ અર્થપૂર્ણ માપ છે,ખાસ કરીને જ્યારે વસ્તીનું કદ વિશાળ હોય અને વ્યક્તિઓની ગણતરી કરવામાં ઘણો સમય લાગે તેમ હોય.
વિધાન $(d)$ સાચું છે કારણ કે હવામાન,ખોરાકની ઉપલબ્ધતા,શિકારનું દબાણ અને સ્પર્ધામાં ફેરફારને કારણે વસ્તીનું કદ બદલાતું રહે છે.
તેથી,વિધાન $(b)$ અને $(d)$ સાચા છે.

(C) ખોટું વિધાન એ છે કે વય પિરામિડમાં નર અને માદાનું વય વિતરણ અલગ-અલગ આકૃતિઓમાં દર્શાવવામાં આવે છે. વાસ્તવમાં,વય પિરામિડ એક જ આકૃતિમાં નર અને માદાનું વય વિતરણ દર્શાવે છે,જેમાં સામાન્ય રીતે એક બાજુ નર અને બીજી બાજુ માદા હોય છે.

(N/A) વસ્તી: કોઈપણ જાતિના સજીવો જે એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં સમૂહમાં રહેતા હોય,સમાન સંસાધનો માટે ભાગીદારી કે સ્પર્ધા કરતા હોય અને આંતરપ્રજનન કરી શકતા હોય,તેઓ વસ્તી બનાવે છે.
વસ્તીના ગુણધર્મો: વસ્તીમાં અમુક એવા ગુણધર્મો હોય છે જે વ્યક્તિગત સજીવમાં હોતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે,એક વ્યક્તિગત સજીવ જન્મે છે અથવા મૃત્યુ પામે છે,પરંતુ વસ્તીમાં જન્મદર અને મૃત્યુદર હોય છે. જન્મદર અને મૃત્યુદરને અનુક્રમે માથાદીઠ જન્મ અથવા મૃત્યુ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે વસ્તીના સભ્યોના સંદર્ભમાં વધારો કે ઘટાડો દર્શાવે છે.
જાતિ પ્રમાણ (Sex ratio) એ વસ્તીનો બીજો ગુણધર્મ છે. એક વ્યક્તિ નર કે માદા હોઈ શકે છે,પરંતુ વસ્તીમાં જાતિ પ્રમાણ હોય છે.
કોઈપણ સમયે વસ્તી વિવિધ ઉંમરના વ્યક્તિઓથી બનેલી હોય છે. જો વસ્તી માટે વય વિતરણ આલેખવામાં આવે,તો બનતી રચનાને વય પિરામિડ (age pyramids) કહેવામાં આવે છે. પિરામિડનો આકાર વસ્તીની વૃદ્ધિની સ્થિતિ દર્શાવે છે,જે નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:
$(i)$ વિસ્તરતી (Expanding)
$(ii)$ સ્થિર (Stable)
$(iii)$ ઘટતી (Declining)
વસ્તીનું કદ અથવા વસ્તી ગીચતા $(N)$ ઘણીવાર વ્યક્તિઓની સંખ્યાના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે,પરંતુ ક્યારેક તે યોગ્ય ન પણ હોય.
આપણા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ટાઈગર રિઝર્વમાં વાઘની વસ્તી ગણતરી ઘણીવાર તેમના પગલાંના નિશાન (pug marks) અને મળના ગોળા (fecal pellets) પર આધારિત હોય છે.

(N/A)

જન્મદર (Natality rate)	મૃત્યુદર (Mortality rate)
$(1)$ વસ્તીમાં દર વર્ષે પ્રતિ $1,000$ વ્યક્તિ દીઠ થતા જન્મની સંખ્યા.	$(1)$ વસ્તીમાં દર વર્ષે પ્રતિ $1,000$ વ્યક્તિ દીઠ થતા મૃત્યુની સંખ્યા.
$(2)$ તે વસ્તીનું કદ અને વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે.	$(2)$ તે વસ્તીનું કદ અને વસ્તી ગીચતામાં ઘટાડો કરે છે.

(N/A)

ઇમિગ્રેશન (Immigration)	એમિગ્રેશન (Emigration)
$(1)$ સજીવોનું સ્થાનિક વસ્તીમાં અંદરની તરફનું સ્થળાંતર.	$(1)$ સજીવોનું સ્થાનિક વસ્તીમાંથી બહારની તરફનું સ્થળાંતર.
$(2)$ તે વસ્તીની ગીચતા અને જનીન સંચય (gene pool) નું કદ વધારે છે.	$(2)$ તે વસ્તીની ગીચતા અને જનીન સંચય (gene pool) નું કદ ઘટાડે છે.
$(3)$ તે સામાન્ય રીતે સારી પરિસ્થિતિઓની શોધમાં થાય છે.	$(3)$ તે સામાન્ય રીતે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ જેવી કે ખોરાક,આશ્રય કે જોડીદારની અછત અથવા દુષ્કાળ અને પૂર જેવી કુદરતી આફતોથી બચવા માટે થાય છે.