Pollution Questions in Gujarati

(B) $CPCB$ નું પૂરું નામ Central Pollution Control Board (કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) છે.
તે ભારત સરકારના પર્યાવરણ,વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય હેઠળની એક વૈધાનિક સંસ્થા છે.
તેની સ્થાપના $1974$ માં જળ (પ્રદૂષણ નિવારણ અને નિયંત્રણ) અધિનિયમ,$1974$ હેઠળ કરવામાં આવી હતી.

(B) ધુમાડાની ચિમનીઓમાંથી નીકળતા કણ સ્વરૂપના પ્રદૂષકોને $Electrostatic \text{ } Precipitator$ $(ESP)$ દ્વારા દૂર કરી શકાય છે.
$ESP$ ધૂળના રજકણોને વિદ્યુતભારિત કરીને તેને ગ્રાઉન્ડેડ કલેક્શન પ્લેટ્સ પર એકત્રિત કરીને કામ કરે છે.
તે અત્યંત કાર્યક્ષમ છે અને થર્મલ પાવર પ્લાન્ટના ઉત્સર્જનમાં રહેલા $99\%$ થી વધુ કણ સ્વરૂપના પ્રદૂષકોને દૂર કરી શકે છે.

(C) ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જનમાંથી રજકણોને દૂર કરવા માટે સૌથી વધુ વપરાતી પદ્ધતિ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર છે। તે ધૂળના કણોને વિદ્યુતભારિત કરીને અને ત્યારબાદ તેમને ગ્રાઉન્ડેડ પ્લેટો પર એકત્રિત કરીને કાર્ય કરે છે। આ પ્રક્રિયા થર્મલ પાવર પ્લાન્ટના ઉત્સર્જનમાં રહેલા $99\%$ થી વધુ રજકણોને દૂર કરી શકે છે।

(A) વાહનોમાંથી ઝેરી વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે ઉદ્દીપક પરિવર્તકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
તેમાં પ્લેટિનમ,પેલેડિયમ અને રોડિયમ જેવી મોંઘી ધાતુઓ ઉદ્દીપક તરીકે હોય છે.
જ્યારે વાહનોનો ધુમાડો ઉદ્દીપક પરિવર્તકમાંથી પસાર થાય છે,ત્યારે અદહન પામેલા હાઈડ્રોકાર્બનનું $CO_2$ અને $H_2O$ માં રૂપાંતર થાય છે,જ્યારે કાર્બન મોનોક્સાઈડ $(CO)$ અને નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ $(NO)$ અનુક્રમે $CO_2$ અને $N_2$ વાયુમાં ફેરવાય છે.

(B) ઉદીપકીય પરિવર્તકોનો ઉપયોગ વાહનોમાં ઝેરી વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે થાય છે. તેમાં ઉદીપક તરીકે કાર્ય કરતી મોંઘી ધાતુઓ હોય છે,જેમાં $Platinum$,$Palladium$ અને $Rhodium$ નો સમાવેશ થાય છે. આ ધાતુઓ અદહન પામેલા હાઇડ્રોકાર્બનનું $CO_2$ અને $H_2O$ માં,તથા કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ અને નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ $(NO)$ નું અનુક્રમે $CO_2$ અને $N_2$ વાયુમાં રૂપાંતર કરવામાં મદદ કરે છે. $Copper$ (તાંબુ) નો ઉપયોગ આ પરિવર્તકોમાં ઉદીપક તરીકે થતો નથી. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) ઝેરી વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે વાહનોમાં ઉદ્દીપકીય પરિવર્તકો (catalytic converters) લગાવવામાં આવે છે.
તેમાં પ્લેટિનમ-પેલેડિયમ અને રોડિયમ જેવી મોંઘી ધાતુઓ ઉદ્દીપક તરીકે વપરાય છે.
જ્યારે વાહનોનો ધુમાડો ઉદ્દીપકીય પરિવર્તકમાંથી પસાર થાય છે,ત્યારે દહન થયા વગરના હાઈડ્રોકાર્બન્સનું રૂપાંતર $CO_2$ અને $H_2O$ માં થાય છે,જ્યારે કાર્બન મોનોક્સાઈડનું રૂપાંતર $CO_2$ માં અને નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડનું રૂપાંતર નાઈટ્રોજન વાયુ $(N_2)$ માં થાય છે.

(B) ઝેરી વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે ઓટોમોબાઈલ્સમાં ઉદ્દીપકીય પરિવર્તકો (catalytic converters) લગાવવામાં આવે છે.
તેમાં પ્લેટિનમ,પેલેડિયમ અને રોડિયમ જેવી મોંઘી ધાતુઓ ઉદ્દીપક તરીકે હોય છે.
જ્યારે વાહનનો ધુમાડો ઉદ્દીપકીય પરિવર્તકમાંથી પસાર થાય છે,ત્યારે અદહન હાઇડ્રોકાર્બનનું રૂપાંતરણ $CO_2$ અને $H_2O$ માં થાય છે,જ્યારે કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ અને નાઇટ્રિક ઓક્સાઇડ $(NO)$ અનુક્રમે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ અને નાઇટ્રોજન વાયુ $(N_2)$ માં ફેરવાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $CO$ અને $NO$ $\rightarrow$ $CO_2$ અને $N_2$ છે.

(B) $dB$ એ $Decibel$ (ડેસિબલ) નું ટૂંકું નામ છે.
તે એક લઘુગણકીય એકમ છે જેનો ઉપયોગ ભૌતિક રાશિના બે મૂલ્યો,સામાન્ય રીતે પાવર અથવા તીવ્રતાના ગુણોત્તરને દર્શાવવા માટે થાય છે.
ધ્વનિશાસ્ત્રમાં,તેનો ઉપયોગ ધ્વનિની તીવ્રતા અથવા પ્રબળતા માપવા માટે થાય છે.

(C) એર (પ્રદૂષણ નિવારણ અને નિયંત્રણ) એક્ટ $1981$ માં અમલમાં આવ્યો હતો.
$1987$ માં,આ એક્ટમાં સુધારો કરીને ઘોંઘાટને હવાના પ્રદૂષક તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યો હતો.
તેથી,$i = 1987$ અને $ii = \text{ઘોંઘાટ}$.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,ધ્વનિ પ્રદૂષણ એટલે અનિચ્છનીય ઉચ્ચ સ્તરનો અવાજ.
જેટ પ્લેન ટેક-ઓફ અથવા રોકેટ લોન્ચ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો $150 \, dB$ કે તેથી વધુ ધ્વનિસ્તર કાનના પડદાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અથવા માનવ સાંભળવાની ક્ષમતાને કાયમી ધોરણે નબળી પાડી શકે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) ઘોંઘાટ પ્રદૂષણ એટલે અનિચ્છનીય ઉચ્ચ સ્તરનો અવાજ. તે મનુષ્યોમાં વિવિધ માનસિક અને શારીરિક સમસ્યાઓ પેદા કરી શકે છે.
$1$. તે માનસિક તણાવ તરફ દોરી જાય છે,જે $Depression$ (નિરાશા) અને $Insomnia$ (અનિંદ્રા) તરીકે પ્રગટ થઈ શકે છે.
$2$. તે હૃદયના ધબકારા વધવા,શ્વાસ લેવાની પદ્ધતિમાં ફેરફાર અને નોંધપાત્ર તણાવ જેવી શારીરિક અસરો પેદા કરે છે.
$3$. $Allergies$ (એલર્જી) એ વિદેશી પદાર્થો (એલર્જન) પ્રત્યે રોગપ્રતિકારક તંત્રની પ્રતિક્રિયા છે અને તે ઘોંઘાટ પ્રદૂષણથી થતી નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) ઘોંઘાટ એટલે અનિચ્છનીય ઊંચી તીવ્રતાનો અવાજ. તે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણનું એક સ્વરૂપ છે જે મનુષ્યો અને અન્ય સજીવો માટે શારીરિક અને માનસિક તણાવનું કારણ બની શકે છે. ઊંચી તીવ્રતાના અવાજો,જે ઘણીવાર ડેસિબલ $(dB)$ માં માપવામાં આવે છે,જ્યારે તે હેરાન કરનારા અથવા સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક બને છે ત્યારે તેને ઘોંઘાટ પ્રદૂષણ ગણવામાં આવે છે.

(D) જેટ વિમાન જ્યારે ઉડાન ભરે છે ત્યારે તેના દ્વારા ઉત્પન્ન થતો અવાજ આશરે $150 \, dB$ કે તેથી વધુ હોય છે.
આટલા સ્તરનો અવાજ માનવ શ્રવણશક્તિ માટે અત્યંત હાનિકારક છે અને તે કાનના પડદાને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
તેની સરખામણીમાં,દ્વિચક્રી વાહન,ત્રિચક્રી વાહન અને બસ જેવા અન્ય વાહનો જેટ વિમાનની તુલનામાં ઘણો ઓછો અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે.

(C) $PPM$ નો અર્થ $\text{Parts Per Million}$ (દસ લાખમાં ભાગ) થાય છે. તે મિશ્રણમાં રહેલા પદાર્થની સાંદ્રતા દર્શાવવા માટે વપરાતો એકમ છે,જે ખાસ કરીને કુલ દ્રાવણ અથવા મિશ્રણના દસ લાખ ભાગમાં દ્રાવ્યના એક ભાગનું પ્રમાણ દર્શાવે છે. પર્યાવરણીય વિજ્ઞાનમાં,તેનો ઉપયોગ હવા અથવા પાણીમાં પ્રદૂષકોની સાંદ્રતા માપવા માટે સામાન્ય રીતે કરવામાં આવે છે.

(D) ભેળસેળ એટલે ઉત્પાદનના જથ્થા કે નફામાં વધારો કરવા માટે તેમાં હલકા અથવા સસ્તા પદાર્થો ઉમેરવાની પ્રક્રિયા.
$Pb$ (સીસું) ઐતિહાસિક રીતે પેટ્રોલની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે ઉમેરવામાં આવતું હતું.
સલ્ફર એ ક્રૂડ ઓઈલમાં રહેલી કુદરતી અશુદ્ધિ છે જે ઘણીવાર સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં આવતી નથી.
ઈથેનોલને બાયોફ્યુઅલ તરીકે પેટ્રોલ સાથે જાણીજોઈને ભેળવવામાં આવે છે.
$LPG$ (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) એ ઊંચા દબાણ હેઠળ સંગ્રહિત વાયુરૂપ બળતણ છે અને તેને પ્રવાહી પેટ્રોલ કે ડીઝલની ટાંકીમાં ભેળવી શકાતું નથી,કારણ કે તે તરત જ વાયુ સ્વરૂપે બહાર નીકળી જાય છે. તેથી,$LPG$ નો ઉપયોગ પ્રવાહી બળતણ માટે ભેળસેળ તરીકે થઈ શકતો નથી.

(C) યુરો-$III$ ઉત્સર્જનના ધોરણો અનુસાર,ડિઝલમાં સલ્ફરનું પ્રમાણ $350$ $ppm$ સુધી નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.
આ ધોરણો વાહનોમાંથી નીકળતા હાનિકારક પ્રદૂષકોના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા હતા.
ત્યારબાદ,યુરો-$IV$ ધોરણો દ્વારા આ મર્યાદાને પેટ્રોલ અને ડિઝલ બંને માટે $50$ $ppm$ સુધી ઘટાડવામાં આવી હતી.

(C) ભારત સ્ટેજ ઉત્સર્જન ધોરણો ભારત સરકાર દ્વારા આંતરિક દહન એન્જિનના સાધનો,જેમાં મોટર વાહનોનો પણ સમાવેશ થાય છે,તેમાંથી નીકળતા વાયુ પ્રદૂષકોના પ્રમાણને નિયંત્રિત કરવા માટે દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા.
આ ધોરણો યુરોપિયન નિયમો પર આધારિત છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,ભારત સ્ટેજ $II$ $(BS-II)$ ઉત્સર્જનના ધોરણો યુરો $II$ ધોરણોને સમકક્ષ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) ઘરેલુ વાહિત મળમાં મુખ્યત્વે કાર્બનિક કચરો હોય છે,જે જૈવવિઘટનીય હોય છે.
આ કાર્બનિક પદાર્થોનું પાણીમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થાય છે,જેના કારણે દ્રાવ્ય ઓક્સિજનનો વપરાશ વધે છે અને પરિણામે જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ વધે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ (જૈવવિઘટનીય) છે.

(B) જળાશયોમાં પોષક તત્વો (જેમ કે નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ) ની વધુ માત્રાની હાજરીને કારણે $Eutrophication$ (સુપોષકતા) નામની ઘટના જોવા મળે છે.
આ પોષક તત્વો પ્લવકીય લીલની ઝડપી અને અતિશય વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે, જેને સામાન્ય રીતે $Algal \text{ } bloom$ (લીલનું પ્રસ્ફુટન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ અતિશય વૃદ્ધિ જળાશયોને વિશિષ્ટ રંગ આપે છે અને પાણીની ગુણવત્તામાં ઘટાડો કરે છે તથા માછલીઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે.

(C) યુરો $III$ ઉત્સર્જનના ધોરણો વાહનોમાંથી થતા વાયુ પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા.
આ નિયમો અનુસાર,પેટ્રોલમાં સલ્ફરનું પ્રમાણ $350 \, ppm$ અને ડીઝલમાં $350 \, ppm$ સુધી નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.
વધુમાં,બળતણમાં એરોમેટિક સંયોજનોનું પ્રમાણ પણ સંબંધિત બળતણના $42\%$ સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યું હતું.

(C) સુપોષણ (Eutrophication) એ પાણીમાં પોષક તત્વોના ઉમેરા દ્વારા સરોવરનું કુદરતી વૃદ્ધત્વ છે. સુપોષી જળાશયમાં,નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા વધારાના પોષક તત્વોની હાજરીને કારણે પ્લવકીય લીલ (લીલનું પ્રસ્ફૂટન - Algal bloom) ની અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે. આ લીલનું પ્રસ્ફૂટન જળાશયોને વિશિષ્ટ રંગ આપે છે. આ પ્રસ્ફૂટન પાણીની ગુણવત્તામાં ઘટાડો કરે છે અને માછલીઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે. તેથી,$X$ (લીલનું પ્રસ્ફૂટન) ની અતિશય વૃદ્ધિ $Y$ (માછલીઓ) ના મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે.

(D) જૈવિક વિશાલન એટલે આહાર શૃંખલામાં ક્રમિક પોષક સ્તરો પર જૈવ-અવિઘટનીય ઝેરી પદાર્થોની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
પારો $(Hg)$ અને $DDT$ એ જૈવિક વિશાલન પામતા પદાર્થોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
જૈવવિઘટનીય પદાર્થોનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થાય છે અને તે સંગ્રહિત થતા નથી.
બેક્ટેરિયા વિઘટકો છે અને એમોનિયા એ ચયાપચયની નકામી નીપજ છે,જે આ સંદર્ભમાં જૈવિક વિશાલનનું કારણ બનતા નથી.

(C) આહાર શૃંખલામાં દરેક ક્રમિક પોષકસ્તરે અવિઘટનીય ઝેરી પદાર્થો (જેમ કે $DDT$ અથવા પારો) ની સાંદ્રતામાં થતા વધારાને $Biomagnification$ (જૈવિક વિશાલન) કહેવામાં આવે છે.
આ ઘટના એટલા માટે થાય છે કારણ કે સજીવ દ્વારા સંગ્રહિત ઝેરી પદાર્થોનું ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થઈ શકતું નથી, અને તેથી તે ઉચ્ચ સાંદ્રતામાં આગામી ઉચ્ચ પોષકસ્તર પર સ્થાનાંતરિત થાય છે.

(D) $DDT$ નું પૂરું નામ $Dichlorodiphenyltrichloroethane$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) છે.
$DDT$ એ એક જાણીતું ઓર્ગેનોક્લોરિન જંતુનાશક છે જેનો ભૂતકાળમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગ થતો હતો.
રાસાયણિક રીતે તેને $1,1,1-trichloro-2,2-bis(p-chlorophenyl)ethane$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(B) જૈવિક વિશાલન એટલે આહાર શૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરો પર અવિઘટનીય પ્રદૂષકો (જેમ કે $DDT$) ના સંકેન્દ્રણમાં થતો વધારો.
$NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકના જલીય આહાર શૃંખલાના ડેટા મુજબ,$DDT$ નું સંકેન્દ્રણ પાણીમાં $0.003\, ppm$ થી વધીને પ્રાણીપ્લવકો (zooplankton) માં $0.04\, ppm$ થાય છે.
તે ત્યારબાદ નાની માછલીઓમાં $0.5\, ppm$,મોટી માછલીઓમાં $2\, ppm$ અને માછલી ખાનારા પક્ષીઓમાં $25\, ppm$ સુધી પહોંચે છે.
તેથી,નાની માછલીઓમાં તેનું સંકેન્દ્રણ $0.5\, ppm$ હોય છે.

(B) $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એ એક સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે. પક્ષીઓમાં,$DDT$ શેલ ગ્રંથિમાં $Ca^{2+}-ATPase$ ઉત્સેચકને અવરોધીને કેલ્શિયમના ચયાપચયમાં ખલેલ પહોંચાડે છે. આના પરિણામે ઈંડાના કવચ પાતળા થઈ જાય છે,જે સેવન દરમિયાન ઘણીવાર અકાળે તૂટી જાય છે,જેના કારણે પક્ષીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે.

(A) તળાવની જીર્ણતા એ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે જેને $Eutrophication$ (સુપોષકતાકરણ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સમય જતાં પોષક તત્વો અને કાંપના જમા થવાને કારણે આ પ્રક્રિયા થાય છે.
જેમ જેમ નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વો તળાવમાં પ્રવેશે છે,તેમ તેમ તે જલીય વનસ્પતિઓ અને શેવાળની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
આ સજીવો અંતે મૃત્યુ પામે છે અને વિઘટન પામે છે,જેના પરિણામે તળાવના તળિયે કાર્બનિક દ્રવ્યો જમા થાય છે.
હજારો વર્ષો દરમિયાન,તળાવ છીછરું અને ગરમ બનતું જાય છે,અને અંતે તે દલદલ (marsh) માં અને ત્યારબાદ ભૂમિમાં પરિવર્તિત થાય છે.

(B) આ પ્રક્રિયાને $\text{સુપોષણ}$ $(Eutrophication)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે। જ્યારે નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વો પ્રવાહો અથવા ખેતીના પાણી દ્વારા તળાવમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તેઓ જલીય વનસ્પતિઓ અને લીલ માટે ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે। આનાથી લીલની અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે, જેને $\text{લીલનું}$ $\text{પ્રસ્કૂટન}$ ($Algal$ $Bloom$) કહેવાય છે। આ પ્રક્રિયા તળાવમાં પોષક તત્વોનું પ્રમાણ અને જૈવિક ઉત્પાદકતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે, જેને તળાવની ફળદ્રુપતામાં વધારો કહેવામાં આવે છે। સમય જતાં, આનાથી કાર્બનિક પદાર્થોનો સંગ્રહ થાય છે અને તળાવ ધીમે ધીમે પુરાતું જાય છે, જેથી તે ઊંડું થવાને બદલે છીછરું બને છે।

(D) તળાવના પાણીમાં પોષક તત્વોના ઉમેરા દ્વારા થતી કુદરતી જીર્ણતાની પ્રક્રિયાને સુપોષકતાકરણ (Eutrophication) કહે છે.
જ્યારે આ પ્રક્રિયા માનવીય પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે ઉદ્યોગો અને ઘરોમાંથી નીકળતા નકામા પદાર્થોના નિકાલ દ્વારા ખૂબ જ ઝડપી બને છે,ત્યારે તેને સંવર્ધિત સુપોષકતાકરણ (Accelerated Eutrophication) કહેવામાં આવે છે.
આના કારણે શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે અને ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે,જે અંતે જલીય સજીવોના મૃત્યુનું કારણ બને છે.

(D) જૈવિક વિશાલન એટલે પોષક સ્તરોમાં ક્રમશઃ ઝેરી પદાર્થોની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
જલીય આહાર શૃંખલામાં,જેમ જેમ પોષક સ્તરોમાં ઉપર જઈએ તેમ $DDT$ ની સાંદ્રતા વધતી જાય છે.
પાણીમાં $0.003 \, ppm$ થી શરૂઆત કરતા,પ્રાણીપ્લવકોમાં સાંદ્રતા $0.04 \, ppm$ થાય છે.
નાની માછલીઓમાં તે વધીને $0.5 \, ppm$ થાય છે.
મોટી માછલીઓમાં તે $2.0 \, ppm$ સુધી પહોંચે છે.
અંતે,માછલી ખાનારા પક્ષીઓમાં ઉચ્ચ ચયાપચયિક સંચયને કારણે તે $25 \, ppm$ સુધી પહોંચે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $0.04 \, ppm \rightarrow 0.5 \, ppm \rightarrow 2.0 \, ppm \rightarrow 25 \, ppm$ છે.

(A) તળાવમાં નાઈટ્રેટ્સ અને ફોસ્ફેટ્સ ઉમેરવાથી $Eutrophication$ (સુપોષકતાકરણ) નામની ઘટના બને છે.
આ પોષક તત્વો ખાતર તરીકે કામ કરે છે, જે લીલની અતિશય વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે, જેને ઘણીવાર $Algal \text{ } bloom$ (લીલનું પ્રસ્ફુટન) કહેવામાં આવે છે.
આ અતિશય વૃદ્ધિ પાણીની સપાટીને ઢાંકી દે છે, સૂર્યપ્રકાશને અવરોધે છે અને ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, જેના પરિણામે માછલીઓ જેવા જળચર સજીવોનું મૃત્યુ થાય છે.

(C) $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) ના જૈવિક વિશાલન (biomagnification) ની ઘટનાને કારણે તે આહાર શૃંખલામાં એકઠું થાય છે.
પક્ષીઓમાં,$DDT$ ની ઊંચી સાંદ્રતા કેલ્શિયમના ચયાપચયમાં દખલ કરે છે.
આ દખલગીરી કેલ્શિયમ ATPase ઉત્સેચકને અવરોધે છે,જે ઈંડાના કવચમાં કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના જમા થવા માટે આવશ્યક છે.
પરિણામે,ઈંડાના કવચ પાતળા થઈ જાય છે અને અકાળે તૂટી જાય છે,જેના કારણે પક્ષીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે.

(A) આર્કાટા,કેલિફોર્નિયા ખાતેના પ્રોજેક્ટમાં એક સંકલિત ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.
હમ્બોલ્ટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ $60$ હેક્ટર દલદલ વિસ્તારમાં છ જોડાયેલા માર્શની શ્રેણી બનાવી હતી.
આ માર્શમાં યોગ્ય છોડ,શેવાળ,ફૂગ અને બેક્ટેરિયા વાવવામાં આવ્યા હતા,જે ભારે ધાતુઓ સહિતના પ્રદૂષકોને તટસ્થ,શોષી અને આત્મસાત કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $60$ હેક્ટર છે.

(B) જમીનની ક્ષારતા મુખ્યત્વે જમીનમાં પાણીના ભરાવા (Waterlogging) ને કારણે થાય છે. જ્યારે ખેતરોમાં યોગ્ય નિકાલની વ્યવસ્થા વગર વધુ પડતું સિંચાઈ કરવામાં આવે છે,ત્યારે ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું આવે છે. આ પાણી જમીનની સપાટી પર રહેલા ક્ષારોને ઓગાળીને મૂળના વિસ્તાર સુધી લાવે છે. જ્યારે પાણીનું બાષ્પીભવન થાય છે,ત્યારે તે પાછળ ક્ષારનું પડ છોડી જાય છે,જે જમીનને ક્ષારીય બનાવે છે અને છોડના વિકાસ માટે ઝેરી સાબિત થાય છે.

(C) સ્થિરવિધુત અવક્ષેપક $(ESP)$ એ એક એવું સાધન છે જેનો ઉપયોગ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ જેવા ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટના ઉત્સર્જનમાંથી કણસ્વરૂપી દ્રવ્યો (ધૂળ,રાખ વગેરે) દૂર કરવા માટે થાય છે.
તે વિધુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરીને કાર્ય કરે છે જે ધૂળના કણોને વીજભારિત કરે છે,જે ત્યારબાદ ગ્રાઉન્ડેડ સંગ્રાહક પટ્ટીકાઓ દ્વારા આકર્ષાય છે અને એકત્રિત થાય છે.
તે અત્યંત કાર્યક્ષમ છે અને $99 \%$ સુધીના કણસ્વરૂપી દ્રવ્યોને દૂર કરી શકે છે.
જોકે,$ESP$ ને કણસ્વરૂપી દ્રવ્યો દૂર કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે,સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ જેવા વાયુરૂપ પ્રદૂષકોને દૂર કરવા માટે નહીં.
તેથી,એ વિધાન કે $ESP$ દ્વારા $SO_2$ સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકાય છે,તે અસત્ય છે.

(B) $1$. ઘોંઘાટને હવાનું પ્રદૂષક માનવામાં આવે છે કારણ કે તે હવા દ્વારા પ્રસરણ પામે છે અને પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$2$. ઉચ્ચ ધ્વનિસ્તરના સંપર્કમાં આવવું અત્યંત હાનિકારક છે. $150 \ dB$ કે તેથી વધુ ધ્વનિસ્તર (જે જેટ પ્લેન ટેક-ઓફ અથવા રોકેટ લોન્ચ દરમિયાન ઉત્પન્ન થાય છે) કાનના પડદાને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને સાંભળવાની ક્ષમતા ગુમાવી શકે છે.
$3$. તેથી,$150 \ dB$ નુકસાનકારક નથી તેવું વિધાન અસત્ય છે.
$4$. વિધાન $C$ સત્ય છે અને વિધાન $B$ અસત્ય છે,તેથી ' $B$ અને $C$ બંને' વિકલ્પ અસત્ય વિધાન તરીકે ખોટો છે.

(C) આ આકૃતિ ઈલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર (Electrostatic Precipitator) દર્શાવે છે,જેનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક ધુમાડામાંથી રજકણો દૂર કરવા માટે થાય છે. આ સાધનમાં,'$X$' એ વિસર્જીત કોરોના (discharge corona) દર્શાવે છે,જે ઈલેક્ટ્રોન મુક્ત કરે છે. આ ઈલેક્ટ્રોન ધૂળના રજકણો સાથે જોડાઈને તેમને ઋણ વીજભારિત કરે છે. ત્યારબાદ આ ઋણ વીજભારિત રજકણો સંગ્રહક પ્લેટો (જે '$Y$' દ્વારા દર્શાવેલ છે) તરફ આકર્ષાય છે,જે ગ્રાઉન્ડેડ હોય છે.

(B) આ આકૃતિ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર $(ESP)$ દર્શાવે છે,જેનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જનમાંથી રજકણોને દૂર કરવા માટે થાય છે.
આ આકૃતિમાં:
- '$X$' કોરોના ડિસ્ચાર્જ દર્શાવે છે.
- '$Z$' ઋણ વીજભારિત તાર દર્શાવે છે,જે ઇલેક્ટ્રોન મુક્ત કરે છે જે ધૂળના રજકણોને વીજભારિત કરે છે.
- '$Y$' સંગ્રાહક પ્લેટ દર્શાવે છે,જે ગ્રાઉન્ડેડ હોય છે અને વીજભારિત ધૂળના રજકણોને આકર્ષે છે.
તેથી,'$Z$' ઋણ વીજભારિત તાર દર્શાવે છે.

(A) આપેલ આકૃતિ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર $(ESP)$ દર્શાવે છે,જેનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન વાયુઓમાંથી રજકણો દૂર કરવા માટે થાય છે.
આ સાધનમાં:
- '$X$' એ કોરોના ડિસ્ચાર્જ દર્શાવે છે.
- '$Z$' એ ડિસ્ચાર્જ કોરોના વાયર દર્શાવે છે.
- '$Y$' એ ભૂસંપર્કિત સંગ્રાહક તકતીઓ (grounded collecting plates) દર્શાવે છે,જે વીજભારિત ધૂળના કણોને આકર્ષે છે.
તેથી,'$Y$' એ ભૂસંપર્કિત સંગ્રાહક તકતીઓ દર્શાવે છે.

(A) આપેલ આકૃતિ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર (Electrostatic Precipitator) દર્શાવે છે,જેનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક નિકાલ વાયુઓમાંથી રજકણો દૂર કરવા માટે થાય છે.
ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટરમાં,'$X$' એ સંગ્રાહક પ્લેટો (Collecting plates) દર્શાવે છે.
આ પ્લેટો ગ્રાઉન્ડેડ હોય છે અને વીજભારિત ધૂળના કણોને આકર્ષે છે,જેથી શુદ્ધ હવા બહાર નીકળી શકે છે.

(C) સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ $(CPCB)$ મુજબ,$2.5$ માઇક્રોમીટર કે તેથી ઓછા વ્યાસ ધરાવતા રજકણો $(PM_{2.5})$ માનવ સ્વાસ્થ્યને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડવા માટે જવાબદાર છે.
આ સૂક્ષ્મ કણો શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંમાં ઊંડે સુધી જઈ શકે છે અને શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ,સોજો અને ફેફસાંને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે,એટલું જ નહીં,તે રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં પણ પ્રવેશી શકે છે.

(C) જૈવિક વિશાલન એ એક એવી ઘટના છે જેના દ્વારા અમુક પ્રદૂષકો આહાર શૃંખલામાં ક્રમિક પોષક સ્તરો પર પેશીઓમાં વધતી જતી સાંદ્રતામાં એકઠા થાય છે.
ઘણા જંતુનાશકો,જેમ કે $DDT$,લાંબુ આયુષ્ય ધરાવે છે.
આમ,તેઓ આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશે છે અને ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર તેનું પ્રમાણ વધતું જાય છે.

(B) સુપોષણ એ જળાશયોમાં પોષક તત્વોના વધારાની પ્રક્રિયા છે,જે મુખ્યત્વે ખાતર અથવા ગટરના પાણીમાંથી ફોસ્ફરસ અને નાઇટ્રોજન જેવા અકાર્બનિક પોષક તત્વોના પ્રવેશને કારણે થાય છે.
આ પોષક તત્વો લીલ અને જલીય વનસ્પતિઓની અતિશય વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જેને 'આલ્ગલ બ્લૂમ' (algal bloom) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જ્યારે આ લીલ મૃત્યુ પામે છે,ત્યારે તેનું કાર્બનિક દ્રવ્ય સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટિત થાય છે,જે પ્રક્રિયામાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો મોટો જથ્થો વપરાઈ જાય છે.
ઓક્સિજનના આ ઘટાડાને કારણે જલીય પ્રાણીઓ અને માછલીઓ મૃત્યુ પામે છે.
સમય જતાં,કાર્બનિક દ્રવ્યોનો ભરાવો અને પાણીની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થવાથી તળાવ કે સરોવરનું આયુષ્ય ઘટે છે,જેને સુપોષણ (Eutrophication) કહેવામાં આવે છે.

(D) સીસું $(Pb)$,કોબાલ્ટ $(Co)$ અને યુરેનિયમ $(U)$ એ ભારે ધાતુઓ છે જે સજીવો માટે ઝેરી છે. સીસાના સંપર્કથી ચેતાતંત્રને નુકસાન થઈ શકે છે,કોબાલ્ટ શ્વસન અને હૃદય સંબંધિત સમસ્યાઓ પેદા કરી શકે છે,અને યુરેનિયમ કિરણોત્સર્ગી તેમજ રાસાયણિક રીતે ઝેરી છે. તેથી,આ તમામ ધાતુઓ હાનિકારક અસરો પેદા કરે છે.

(D) બ્રોન્કાઇટિસ એ શ્વસનતંત્રની એક સ્થિતિ છે જે વાયુ પ્રદૂષણને કારણે નોંધપાત્ર રીતે વકરે છે.
તેમાં શ્વાસનળીઓમાં કાયમી સોજો અને બળતરા થાય છે,જે ફેફસાં સુધી હવા પહોંચાડતી નળીઓ છે.
તેના લક્ષણોમાં સતત ઉધરસ,ઘટ્ટ શ્લેષ્મનું ઉત્પાદન અને પરુના કોષોનો નિકાલ થવાનો સમાવેશ થાય છે.

(B) આર્સેનિક સંયોજનો $RBCs$ (રક્તકણો) ના વિઘટન માટે જવાબદાર છે. તે ઓક્સિડેટીવ તણાવ પેદા કરે છે અને કોષરસસ્તરને નુકસાન પહોંચાડે છે,જેના પરિણામે હિમોલિસિસ (રક્તકણોનો નાશ) થાય છે.
સલ્ફર ઓક્સાઇડ શ્વસનતંત્ર માટે હાનિકારક છે,પરંતુ આર્સેનિક સંયોજનોની સરખામણીમાં તે $RBC$ ના વિઘટનનું પ્રાથમિક કારણ નથી.

(D) ઘોંઘાટને અનિચ્છનીય અવાજ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે અને કાનને ખલેલ પહોંચાડે છે.
$100 \; dB$ ની અવાજની તીવ્રતા સામાન્ય રીતે માનવ કાન માટે અસ્વસ્થતા પેદા કરે છે.
$120 \; dB$ થી વધુ અવાજના સ્તરના સંપર્કમાં આવવાથી સાંભળવાની ક્ષમતાને તાત્કાલિક અને કાયમી નુકસાન થઈ શકે છે.

(C) જળકુંભી $(Eichhornia \text{ } crassipes)$ એ વિશ્વના સૌથી આક્રમક નીંદણ પૈકીનું એક છે,જે સ્થિર જળાશયોમાં ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે.
તે પાણીમાંથી મોટા પ્રમાણમાં ઓક્સિજનનો વપરાશ કરે છે,જેના કારણે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજન $(DO)$ ના સ્તરમાં ઘટાડો થાય છે.
પરિણામે,માછલીઓ અને અન્ય જલીય સજીવોનું મૃત્યુ થાય છે.
તેથી,વિધાન $A$ સાચું છે,પરંતુ કારણ $R$ ખોટું છે.

(D) બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એ એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનના જથ્થાને દર્શાવે છે.
તે પાણીમાં હાજર જૈવિક વિઘટનીય કાર્બનિક દ્રવ્યોના જથ્થાનું માપ છે.
તેથી,$BOD$ એ કાર્બનિક દ્રવ્યોના વિઘટન દરમિયાન સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા ઓક્સિજનના વપરાશના દરને માપીને નક્કી કરવામાં આવે છે.

(A) $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એ એક ઓર્ગેનોક્લોરિન જંતુનાશક છે.
આજકાલ મોટાભાગના દેશોમાં $DDT$ પર પ્રતિબંધ છે કારણ કે તે પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને પ્રાણીઓના ચરબીયુક્ત પેશીશુઓ (fatty tissues) પ્રત્યે ઉચ્ચ આકર્ષણ ધરાવે છે.
આના કારણે જૈવિક વિશાલન (biomagnification) થાય છે,જેમાં ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર રસાયણની સાંદ્રતા વધતી જાય છે.
વધુમાં,આવી જંતુનાશકોના વારંવાર ઉપયોગથી જીવાતોમાં પ્રતિકારક શક્તિ વિકસે છે,જે ઝડપી ઉત્ક્રાંતિ તરફ દોરી જાય છે.