Mix Example-Environmental Issues Questions in Gujarati

(A) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ વાહનો અને કારખાનાઓ દ્વારા મુક્ત થતા નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને હાઈડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે.
તે મુખ્યત્વે ઓઝોન $(O_3)$,પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ અને નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ નું બનેલું હોય છે.
આ ઘટકો વાતાવરણમાં જટિલ ફોટોકેમિકલ પ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા બનતા ગૌણ પ્રદૂષકો છે.

(D) ભારતમાં પેટ્રોલિયમ વિવિધ પ્રદેશોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક વિસ્તારોમાં આસામનો દિગ્બોઈ વિસ્તાર,ગુજરાતના અંકલેશ્વર અને ખંભાત વિસ્તારો,અને દરિયાકાંઠાનું બોમ્બે હાઈ ક્ષેત્ર સામેલ છે.
તેથી,ઉલ્લેખિત તમામ સ્થાનો ભારતમાં પેટ્રોલિયમના મહત્વના સ્ત્રોતો છે.

(C) $LPG$ એટલે લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ. તે હાઇડ્રોકાર્બન વાયુઓનું મિશ્રણ છે,જેમાં મુખ્યત્વે પ્રોપેન અને બ્યુટેન હોય છે,જે પેટ્રોલિયમના શુદ્ધિકરણ દરમિયાન અથવા કુદરતી ગેસના સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. પેટ્રોલિયમ એ અશ્મિભૂત બળતણ હોવાથી,$LPG$ ને અશ્મિભૂત બળતણ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) તેલ અને કોક જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણ,તેમજ અન્ય કાર્બનિક પદાર્થો,કાર્બન આધારિત છે. જ્યારે તેમને ઉર્જા માટે બાળવામાં આવે છે,ત્યારે તેઓ દહન પામે છે અને વાતાવરણમાં $CO_2$ મુક્ત કરે છે.
પરમાણુ ઉર્જા એ પરમાણુ વિખંડન અથવા સંલયન પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જેમાં કાર્બન આધારિત ઇંધણનું દહન થતું નથી. તેથી,તે ઉર્જા ઉત્પાદનની આડપેદાશ તરીકે $CO_2$ મુક્ત કરતું નથી.

(D) $LPG$ એટલે લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ.
તે ક્રૂડ ઓઈલના શુદ્ધિકરણ દરમિયાન અથવા કુદરતી ગેસની પ્રક્રિયામાંથી આડપેદાશ તરીકે મેળવવામાં આવે છે.
ક્રૂડ ઓઈલ અને કુદરતી ગેસ લાખો વર્ષો પહેલા દટાયેલા પ્રાચીન દરિયાઈ સજીવોના અવશેષોમાંથી મેળવવામાં આવતા હોવાથી,$LPG$ ને અશ્મિભૂત બળતણ (fossil fuel) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) અપ્રાપ્ય સંસાધન એ કુદરતી સંસાધન છે જેને કુદરતી રીતે વપરાશની ગતિ સાથે તાલ મિલાવવા માટે પૂરતી ઝડપથી બદલી શકાતું નથી.
અશ્મિઓ (જેમ કે કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ) અને ખનિજો મર્યાદિત સંસાધનો છે જેમને બનતા લાખો વર્ષો લાગે છે.
તેથી,તેમને અપ્રાપ્ય સંસાધનો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેની સામે,પ્લેન્કટોન,માછલીઓ,પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ એ જૈવિક સંસાધનો છે જે પ્રજનન અને પારિસ્થિતિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પુનઃપ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

(C) પુનઃઅપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોત એ કુદરતી સંસાધન છે જેને કુદરતી રીતે વપરાશની ગતિએ ઝડપથી ફરીથી ઉત્પન્ન કરી શકાતું નથી.
કોલસો એ અશ્મિભૂત બળતણ છે જે લાખો વર્ષો દરમિયાન પ્રાચીન વનસ્પતિઓના અવશેષોમાંથી બને છે.
એકવાર વપરાઈ ગયા પછી,કોલસાના જથ્થાને માનવીય સમયગાળામાં ફરીથી ભરી શકાતો નથી,તેથી તે પુનઃઅપ્રાપ્ય છે.
તેની સામે,વન્યજીવન,વન સંપત્તિ અને જળ વિદ્યુતને યોગ્ય વ્યવસ્થાપન હેઠળ પુનઃપ્રાપ્ય અથવા ટકાઉ સંસાધનો ગણવામાં આવે છે.

(D) જીવનધોરણ એ એક જટિલ સામાજિક-આર્થિક સૂચક છે જે અનેક પર્યાવરણીય અને સામાજિક પરિબળો દ્વારા નકારાત્મક રીતે પ્રભાવિત થાય છે.
$1$. પ્રદૂષણ સ્વાસ્થ્યને નોંધપાત્ર રીતે બગાડે છે,ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે અને જીવનનિર્વાહનો ખર્ચ વધારે છે,જેનાથી જીવનધોરણ નીચું જાય છે.
$2$. રહેઠાણની સમસ્યાઓ,જેમ કે પરવડે તેવા અથવા યોગ્ય આવાસનો અભાવ,જીવનની ગુણવત્તા અને સામાજિક સ્થિરતાને સીધી અસર કરે છે.
$3$. જોકે વસ્તી વૃદ્ધિ દર આ સમસ્યાઓનું મુખ્ય કારણ છે,પરંતુ પ્રદૂષણ અને રહેઠાણની સમસ્યાઓ એવા સીધા અને સ્પષ્ટ પરિબળો છે જે વ્યક્તિના દૈનિક જીવનધોરણને તરત જ અસર કરે છે. તેથી,$A$ અને $B$ બંને આ ઘટાડા માટે મુખ્ય જવાબદાર છે.

(B) ભારતનું સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવતું શહેર દિલ્હી છે,જેની વસ્તી ગીચતા અંદાજે $9,294$ વ્યક્તિ પ્રતિ ચોરસ કિમી છે.

(B) $1991$ ની વસ્તી ગણતરીના ડેટા મુજબ,ભારતની ગ્રામીણ વસ્તી આશરે $74.3\%$ હતી. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$76\%$ એ તે સમયગાળા દરમિયાન ગ્રામીણ વસ્તીના આંકડાને દર્શાવવા માટે વિવિધ શૈક્ષણિક સંદર્ભો અને પાઠ્યપુસ્તકોમાં વપરાતી સૌથી નજીકની અંદાજિત કિંમત છે.

(D) $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એ એક સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે.
$1$. તે એક શક્તિશાળી જંતુનાશક અને ઓર્ગેનોક્લોરિન સંયોજન છે.
$2$. તે મેદ અનુરાગી (ચરબીમાં દ્રાવ્ય) અને જૈવ અવિઘટનીય છે,જેનો અર્થ છે કે તે સજીવોના ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે.
$3$. તે ચરબીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી,તે સસ્તન પ્રાણીઓમાં દૂધ દ્વારા ઉત્સર્જિત થઈ શકે છે,જે દૂધને તેનું વાહક બનાવે છે.
$4$. $DDT$ તેના જૈવિક વિશાલન (biomagnification) માટે કુખ્યાત છે,જેમાં આહાર જાળના ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર તેની સાંદ્રતા વધતી જાય છે.
તેથી,વિધાન કે $DDT$ નું જૈવિક વિશાલન થતું નથી તે ખોટું છે.

(C) જૈવિક વિશાલન (biomagnification) એટલે પોષક સ્તરોમાં ઝેરી પદાર્થોના સંકેન્દ્રણમાં થતો વધારો. $DDT$ એ એક સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે જે સજીવોના ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે. ભારતીય વસ્તી પર કરવામાં આવેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ભારતીય લોકોના શરીરની ચરબીમાં $DDT$ નું સંકેન્દ્રણ $13-31 \ PPM$ (પાર્ટ્સ પર મિલિયન) ની વચ્ચે હોય છે.

(D) $Forest$ $Research$ $Institute$ $(FRI)$ એ ભારતમાં વન સંશોધન ક્ષેત્રની એક અગ્રણી સંસ્થા છે. તે $Uttarakhand$ ના $Dehradun$ માં આવેલી છે. તેની સ્થાપના $1906$ માં કરવામાં આવી હતી અને તે આ પ્રકારની સૌથી જૂની સંસ્થાઓમાંની એક છે.

(C) ઘરોમાં વપરાતો રસોઈ ગેસનો સિલિન્ડર $LPG$ (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) થી ભરેલો હોય છે.
$LPG$ એ હાઇડ્રોકાર્બન વાયુઓનું મિશ્રણ છે,જેમાં મુખ્યત્વે પ્રોપેન અને બ્યુટેન હોય છે,જેને સંગ્રહ અને પરિવહન માટે દબાણ હેઠળ પ્રવાહી સ્વરૂપમાં ફેરવવામાં આવે છે.

(D) પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો એવા છે જેનો ઉપયોગ લાંબા સમયથી કરવામાં આવે છે અને તે સામાન્ય રીતે પુનઃઅપ્રાપ્ય છે,જેમ કે કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ.
ન્યુક્લિયર પાવરને પણ પરંપરાગત સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે કારણ કે તે યુરેનિયમના મર્યાદિત ભંડાર પર આધારિત છે.
સૌર વિકિરણો એ ઊર્જાનો બિન-પરંપરાગત અથવા પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોત છે કારણ કે તે અખૂટ છે અને તાજેતરમાં જ તેનો મોટા પાયે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉપયોગ શરૂ થયો છે.

(A) $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું માપ છે. વધુ કાર્બનિક દ્રવ્યો એટલે વધુ $BOD$.
$1$. સીવેજ $(S)$ સામાન્ય રીતે મધ્યમ $BOD$ ધરાવે છે.
$2$. કાગળની મીલના એફ્લુઅન્ટ $(PE)$ માં સેલ્યુલોઝ અને અન્ય કાર્બનિક કચરો હોય છે,જે સીવેજ કરતા વધુ $BOD$ ધરાવે છે.
$3$. ખાંડની ફેક્ટરીના એફ્લુઅન્ટ $(SE)$ માં ખાંડનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી તેનો $BOD$ ઊંચો હોય છે.
$4$. ડિસ્ટીલરી એફ્લુઅન્ટ $(DE)$ માં કાર્બનિક દ્રવ્યો (મોલાસીસના અવશેષો) અત્યંત વધુ પ્રમાણમાં હોય છે,તેથી આ વિકલ્પોમાં તેનો $BOD$ સૌથી વધુ હોય છે.
આમ,$BOD$ નો ચઢતો ક્રમ $S < PE < SE < DE$ છે.

(A) $1$. $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એ જાણીતું અજૈવવિઘટનીય પ્રદૂષક છે જે પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને જૈવિક વિશાલન (biomagnification) દર્શાવે છે.
$2$. પીવાના પાણીમાં ફ્લોરાઈડનું વધુ પ્રમાણ ફ્લોરોસિસ (હાડકાં અને દાંતને લગતી સમસ્યા) પ્રેરે છે,ઓસ્ટિયોપોરોસિસ નહીં.
$3$. બ્લેક ફૂટ રોગ આર્સેનિકના ઝેરને કારણે થાય છે,કેડમિયમને કારણે નહીં.
$4$. 'ઈટાઈ-ઈટાઈ' રોગ કેડમિયમના ઝેરને કારણે થાય છે,જ્યારે મિથાઈલ મર્ક્યુરીને કારણે મિનામાટા રોગ થાય છે.
તેથી,'$DDT$ એ અજૈવવિઘટનીય પ્રદૂષક છે' તે વિધાન સાચું છે.

(B) ભારતની રાષ્ટ્રીય વન નીતિ $(1988)$ મુજબ,મેદાની વિસ્તારો માટે $33\%$ અને પહાડી વિસ્તારો માટે $67\%$ જમીન વિસ્તાર જંગલ હેઠળ હોવો જોઈએ તેવી ભલામણ કરવામાં આવી હતી.
જોકે,તાજેતરના વન સર્વેક્ષણ અહેવાલો મુજબ ભારતમાં વાસ્તવિક જંગલ વિસ્તાર કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારના લગભગ $21.54\%$ છે.

(A) ભારતમાં માથાદીઠ જંગલ વિસ્તાર આશરે $0.06$ $ha$ છે. આ વૈશ્વિક સરેરાશ કરતા ઘણો ઓછો છે,જે મોટી વસ્તીને કારણે જંગલ સંસાધનો પરના દબાણને દર્શાવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
ન્યુક્લિયર પાવર ઉત્પાદનથી રેડિયોએક્ટિવ કચરો ઉત્પન્ન થાય છે,જે પર્યાવરણ માટે એક મોટી સમસ્યા છે.
અશ્મિભૂત બળતણના દહનથી મોટા પ્રમાણમાં $CO_2$ મુક્ત થાય છે,જે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો આપે છે.
જૈવભારના દહનથી પણ કાર્બનિક પદાર્થોના દહનના પરિણામે $CO_2$ મુક્ત થાય છે.
સૌર ઉર્જા એ ઉર્જાનો સ્વચ્છ અને પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોત છે જે ગ્રીન હાઉસ અસરમાં ફાળો આપતું નથી; તેથી,'સૌર ઉર્જા - ગ્રીન હાઉસ અસર' ની જોડ અસંગત છે.

(B) સુપોષકતાકરણ એ પાણીમાં પોષક તત્વોના ઉમેરા દ્વારા તળાવનું કુદરતી વૃદ્ધત્વ છે.
નવા તળાવમાં પાણી ઠંડું અને સ્વચ્છ હોય છે,જેમાં ખૂબ ઓછું જીવન હોય છે.
સમય જતાં,તળાવમાં વહેતી નદીઓ નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વો લાવે છે,જે શેવાળ જેવા જલીય સજીવોની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
જેમ જેમ તળાવની ફળદ્રુપતા વધે છે,તેમ વનસ્પતિ અને પ્રાણી જીવન વધે છે અને કાર્બનિક અવશેષો તળાવના તળિયે જમા થાય છે.
સદીઓ દરમિયાન,કાંપ અને કાર્બનિક કચરો જમા થવાથી,તળાવ છીછરું અને ગરમ બને છે,જેમાં ગરમ પાણીના સજીવો ઠંડા વાતાવરણમાં રહેતા સજીવોનું સ્થાન લે છે.
છીછરા પાણીમાં દલદલીય વનસ્પતિઓ ઉગે છે અને તળાવના મૂળ બેસિનને ભરવાનું શરૂ કરે છે.
અંતે,તળાવ તરતી વનસ્પતિઓના મોટા સમૂહમાં ફેરવાય છે અને છેવટે જમીનમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
તેથી,સુપોષકતાકરણ મુખ્યત્વે મીઠા પાણીના તળાવોમાં જોવા મળે છે.

(B) વર્લ્ડ સમિટ ઓન સસ્ટેનેબલ ડેવલોપમેન્ટ $(2002)$ દક્ષિણ આફ્રિકાના જોહાનિસબર્ગમાં યોજાઈ હતી.
આ સમિટમાં,$190$ દેશોએ $2010$ સુધીમાં વૈશ્વિક,પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક સ્તરે જૈવવિવિધતાના નુકસાનના વર્તમાન દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો હાંસલ કરવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.

(B) પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન એ કુદરતી સંસાધન છે જેને વપરાશની ગતિ સાથે તાલ મિલાવવા માટે કુદરતી રીતે ઝડપથી બદલી શકાતું નથી.
કોલસો એ અશ્મિભૂત બળતણ છે જે લાખો વર્ષો દરમિયાન પ્રાચીન વનસ્પતિઓના અવશેષોમાંથી બને છે.
એકવાર વપરાઈ ગયા પછી,તેને માનવ સમયગાળામાં ફરીથી બનાવી શકાતું નથી,જે તેને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન બનાવે છે.
તેનાથી વિપરીત,જંગલો,પાણી અને વન્યજીવોને પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ કુદરતી ચક્ર દ્વારા ફરીથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

(C) ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના એ એક રાસાયણિક ઔદ્યોગિક અકસ્માત હતો જે $2/3$ ડિસેમ્બર,$1984$ ની રાત્રે ભોપાલ,મધ્ય પ્રદેશ,ભારત ખાતે યુનિયન કાર્બાઈડ ઈન્ડિયા લિમિટેડ $(UCIL)$ ના જંતુનાશક પ્લાન્ટમાં થયો હતો.
આ દુર્ઘટનામાં મિથાઈલ આઈસોસાયનેટ $(MIC)$ નામનો અત્યંત ઝેરી વાયુ લીક થયો હતો.
આ દુર્ઘટનાને કારણે હજારો લોકોના મૃત્યુ થયા હતા અને અન્ય ઘણા લોકો માટે લાંબા ગાળાની સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ સર્જાઈ હતી.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના એ રાસાયણિક દુર્ઘટના હતી,પરમાણુ કે કિરણોત્સર્ગી દુર્ઘટના નહોતી. રેડિયોએક્ટિવ ફોલઆઉટ એ પરમાણુ અકસ્માતો (જેમ કે ચેર્નોબિલ) સાથે સંકળાયેલ છે,રાસાયણિક ગેસ લીક સાથે નહીં.

(C) જમીનનું ધોવાણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં જમીનનું ઉપરનું પડ પવન કે પાણી જેવા કુદરતી બળો દ્વારા દૂર થાય છે.
વનીકરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં જે વિસ્તારમાં અગાઉ વૃક્ષો નહોતા ત્યાં વૃક્ષો વાવવામાં આવે છે.
વૃક્ષો અને વનસ્પતિ જમીન માટે રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કામ કરે છે,તેમના મૂળ જમીનના કણોને એકસાથે જકડી રાખે છે અને તેમની છત્રછાયા વરસાદ અને પવનની અસરને ઘટાડે છે,જેનાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
અતિશય ચરાણ,વનસ્પતિ દૂર કરવી અને વનનાશ એ તમામ જમીનના ધોવાણમાં વધારો કરે છે.

(A) તળાવમાં માછલીઓના ભારે મૃત્યુદરનું મુખ્ય કારણ સુપોષકતા (Eutrophication) છે.
$(1)$ યુરિયા અને ફોસ્ફેટ ખાતરોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જળાશયમાં પોષક તત્વોનું પ્રમાણ વધારે છે,જે શેવાળના ફૂલવા (algal blooms) ને પ્રોત્સાહન આપે છે.
$(3)$ શેવાળની ઝડપી વૃદ્ધિને કારણે પાણી લીલું બને છે અને બેક્ટેરિયા દ્વારા કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટનને કારણે દુર્ગંધ આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો વપરાશ થાય છે,જેના પરિણામે માછલીઓ મૃત્યુ પામે છે.
તેથી,વિધાન $(1)$ અને $(3)$ આ ઘટના માટે મુખ્ય કારણો છે.

(B) ભારતની રાષ્ટ્રીય વન નીતિ $(1988)$ મુજબ,મેદાની વિસ્તારોમાં $33\%$ અને પહાડી વિસ્તારોમાં $67\%$ જંગલ વિસ્તાર હોવો જોઈએ તેવી ભલામણ કરવામાં આવી હતી. જોકે,ફોરેસ્ટરી કમિશન રિપોર્ટ $1997$ મુજબ,ભારતમાં વાસ્તવિક જંગલ વિસ્તાર માત્ર $19.5\%$ હતો. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) જૈવિક વિશાલન (Biomagnification) એ એવી ઘટના છે જેમાં જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષકો (જેમ કે $DDT$) ની સાંદ્રતા ક્રમિક પોષક સ્તરોમાં વધતી જાય છે.
$DDT$ એ એક સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે જે સજીવોના ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે.
જલીય આહાર શૃંખલામાં માછલી ખાનારા પક્ષીઓ સૌથી ઉચ્ચ પોષક સ્તર ધરાવતા હોવાથી,તેઓ તેમના શિકાર દ્વારા $DDT$ ની સૌથી વધુ સાંદ્રતા મેળવે છે.
આના પરિણામે તેમના શરીરમાં $DDT$ નું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય છે,જે કેલ્શિયમના ચયાપચયમાં દખલ કરે છે અને ઈંડાના કવચને પાતળા બનાવે છે,જેના કારણે તેમની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે.

(C) ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના,જે $1984$ ના ડિસેમ્બર મહિનાની $2-3$ તારીખની રાત્રે બની હતી,તે યુનિયન કાર્બાઈડના જંતુનાશક પ્લાન્ટમાંથી મિથાઈલ આઈસોસાયનેટ $(MIC)$ ગેસના આકસ્મિક ગળતરને કારણે થઈ હતી.
$MIC$ પાણી સાથે અત્યંત પ્રતિક્રિયાશીલ છે.
જ્યારે સંગ્રહ ટાંકીમાં પાણી પ્રવેશ્યું,ત્યારે તેણે ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા શરૂ કરી,જેના કારણે દબાણ ઝડપથી વધ્યું અને ઝેરી ગેસ વાતાવરણમાં ફેલાઈ ગયો.

(C) ચીપકો આંદોલન એ ભારતના ગ્રામીણ ગામવાસીઓ,ખાસ કરીને મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલું એક અહિંસક સામાજિક અને પર્યાવરણીય આંદોલન હતું.
તેની શરૂઆત $1970$ ના દાયકામાં ઉત્તરાખંડના ગઢવાલ હિમાલય વિસ્તારમાં થઈ હતી.
આ આંદોલનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વૃક્ષોના વ્યાપારી ધોરણે થતા નિકંદનને અટકાવવાનો અને જંગલોને નિર્વનીકરણથી બચાવવાનો હતો.
આંદોલનકારીઓ વૃક્ષોને કપાઈ જવાથી બચાવવા માટે તેમને બાથ ભરી લેતા હતા,તેથી જ તેને 'ચીપકો' (જેનો અર્થ 'ચોંટી જવું' અથવા 'બાથ ભરવી' થાય છે) નામ આપવામાં આવ્યું હતું.

(A) ક્યોટો પ્રોટોકોલ એ $1992$ ના $United$ $Nations$ $Framework$ $Convention$ $on$ $Climate$ $Change$ $(UNFCCC)$ નો એક આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર છે,જે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ વૈજ્ઞાનિક સર્વસંમતિ પર આધારિત છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ થઈ રહ્યું છે અને માનવસર્જિત $CO_2$ ઉત્સર્જન તેનું મુખ્ય કારણ છે.
- મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ ઓઝોન સ્તરના રક્ષણ સાથે સંબંધિત છે,જે ઓઝોન ક્ષય માટે જવાબદાર પદાર્થોના ઉત્પાદનને તબક્કાવાર ઘટાડવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
- બેઝલ કન્વેન્શન એ રાષ્ટ્રો વચ્ચે જોખમી કચરાની હેરફેર ઘટાડવા માટેનો આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર છે,ખાસ કરીને વિકસિત દેશોમાંથી ઓછા વિકસિત દેશોમાં જોખમી કચરાના સ્થાનાંતરણને રોકવા માટે.
- રામસાર કન્વેન્શન એ આર્દ્રભૂમિ (wetlands) ના સંરક્ષણ અને ટકાઉ ઉપયોગ માટેનો આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર છે.

(B) પેસિફિક મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગોમાં સપાટીના પાણીમાં થતા તાપમાનના સામયિક વધારાને $El$ $Niño$ (એલનીનો) અસર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ ઘટના વૈશ્વિક હવામાનની પેટર્ન પર નોંધપાત્ર અસર કરે છે,જે વરસાદ,તાપમાન અને વાતાવરણીય પરિભ્રમણમાં ફેરફાર લાવે છે.
તે $El$ $Niño-Southern$ $Oscillation$ $(ENSO)$ ચક્રનો એક ભાગ છે.

(C) ખેતીવાડીની પ્રવૃત્તિઓ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
$CH_4$ (મિથેન) ડાંગરના ખેતરો અને પશુધનમાંથી મુક્ત થાય છે.
$CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) પાકના અવશેષો બાળવાથી અને મશીનરીમાં અશ્મિભૂત ઇંધણના ઉપયોગથી મુક્ત થાય છે.
$N_2O$ (નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ) એ ખેતીની જમીનમાંથી ઉત્સર્જિત થતો એક મહત્વપૂર્ણ ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે,જે મુખ્યત્વે નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતરોના ઉપયોગને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,$N_2O$ એ સાચો જવાબ છે.

(B) પેટ્રોલિયમ એ અશ્મિભૂત બળતણ છે જે લાખો વર્ષો દરમિયાન પ્રાચીન દરિયાઈ સજીવોના અવશેષોમાંથી બને છે.
તેની બનવાની પ્રક્રિયા અત્યંત ધીમી હોવાથી અને માનવ આયુષ્ય દરમિયાન તેનું પુનઃનિર્માણ શક્ય ન હોવાથી,તેને પુનઃઅપ્રાપ્ય સ્ત્રોત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) જૈવસૂચકો એવા સજીવો છે જેની હાજરી,ગેરહાજરી અથવા સંખ્યા પર્યાવરણની ગુણવત્તા વિશે માહિતી આપે છે.
$1$. સીવેજ ફૂગ ($Sphaerotilus$ $natans$),કાદવ કૃમિ ($Tubifex$ $tubifex$) અને રૂધિર કૃમિ ($Chironomus$ લાર્વા) એ કાર્બનિક જળ પ્રદૂષણના ઉત્તમ જૈવસૂચકો છે,કારણ કે તેઓ પ્રદૂષિત અને ઓછા ઓક્સિજનવાળા વાતાવરણમાં સારી રીતે વિકાસ પામે છે.
$2$. સ્ટોન ફ્લાઈસ (ગોત્ર $Plecoptera$) જળ પ્રદૂષણ અને ઓગળેલા ઓક્સિજનના ઓછા સ્તર પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે. તેઓ સામાન્ય રીતે સ્વચ્છ,વધુ ઓક્સિજનયુક્ત અને વહેતા પાણીમાં જોવા મળે છે.
$3$. તેથી,સ્ટોન ફ્લાઈસ સ્વચ્છ પાણીના સૂચક છે,પ્રદૂષણના નહીં. પ્રદૂષણના સૂચકોને ઓળખવાના સંદર્ભમાં,સ્ટોન ફ્લાઈસ સાચો વિકલ્પ છે કારણ કે તેઓ પ્રદૂષિત પાણીમાં જોવા મળતા નથી.

(D) પ્રદૂષણ નિયંત્રણમાં પર્યાવરણના રક્ષણ માટે વિવિધ વ્યૂહરચનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$1$. ગંદા પાણીને પર્યાવરણમાં મુક્ત કરતા પહેલા તેમાંથી દૂષિત પદાર્થો દૂર કરવા માટે સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ (ગંદા પાણી પર પ્રક્રિયા) આવશ્યક છે.
$2$. કિરણોત્સર્ગી પ્રદૂષણ અને લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય નુકસાનને રોકવા માટે પરમાણુ વિસ્ફોટો પર નિયંત્રણ રાખવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
$3$. ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનો ઉપયોગ વાયુ પ્રદૂષણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે કારણ કે તેમાંથી હાનિકારક વાયુઓનું ઉત્સર્જન થતું નથી.
તેથી,ઉપરના તમામ વિકલ્પો પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવામાં ફાળો આપે છે.

(D) ફોટોકેમિકલ ધુમાડો સૂર્યપ્રકાશની નાઈટ્રોજનના ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને બાષ્પશીલ કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$ જેવા પ્રદૂષકો સાથેની પ્રતિક્રિયા દ્વારા રચાય છે.
ફોટોકેમિકલ ધુમાડાના મુખ્ય ઘટકોમાં નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_2)$,ઓઝોન $(O_3)$,પેરોક્સિએસીટાઈલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ અને આલ્ડિહાઈડ્સનો સમાવેશ થાય છે.
આમ,$NO_2$ અને ઓઝોન બંને ફોટોકેમિકલ ધુમાડાના મુખ્ય ઘટકો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) પોલિબ્લેન્ડ એ પુનઃચક્રીય રૂપાંતરિત પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાઉડર છે. તે બેંગલુરુના અહેમદ ખાન દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે તેને બીટુમેન સાથે મિશ્રિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે થાય છે,જે રસ્તાના પાણીને દૂર રાખવાના ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે અને તેનું આયુષ્ય વધારે છે.

(A) ઘરગથ્થુ કચરામાં મુખ્યત્વે ખોરાકનો કચરો,કાગળ અને શાકભાજીની છાલ જેવા જૈવિક પદાર્થો હોય છે,જે જૈવ વિઘટનીય હોય છે.
જો કે,જ્યારે આ કચરાનો મોટા જથ્થામાં નિકાલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનું વિઘટન થાય છે,જેનાથી દુર્ગંધયુક્ત વાયુઓ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે અને રોગકારક સજીવોનો ફેલાવો થઈ શકે છે,જે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણનું કારણ બને છે.
આપેલા વિકલ્પોના સંદર્ભમાં,ઘરગથ્થુ કચરાને જૈવ વિઘટનીય પ્રદૂષણ હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) $NEERI$ એટલે નેશનલ એન્વાયરમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય ઇજનેરી સંશોધન સંસ્થા). તે ભારત સરકાર દ્વારા સ્થાપિત અને ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતી એક સંશોધન સંસ્થા છે. તે પર્યાવરણીય વિજ્ઞાન અને ઇજનેરી માટે સમર્પિત છે અને તે નાગપુર,ભારત ખાતે આવેલી છે. તે કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ $(CSIR)$ હેઠળ કાર્ય કરે છે.

(A) જૈવિક વિશાલન (Biomagnification) એટલે આહાર શૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરો પર સ્થાયી ઝેરી પદાર્થો (જેમ કે $DDT$ અથવા પારો) ની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
આ પ્રક્રિયા એટલા માટે થાય છે કારણ કે સજીવ દ્વારા સંગ્રહિત ઝેરી પદાર્થોનું ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થઈ શકતું નથી,અને તેથી તે ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વધુ સાંદ્રતામાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
પરિણામે,જેમ આપણે આહાર શૃંખલામાં ઉપર જઈએ છીએ તેમ ઝેરી પદાર્થની સાંદ્રતા વધતી જાય છે.

(B) $5$ મી જૂન વૈશ્વિક સ્તરે વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ તરીકે ઓળખાય છે અને ઉજવવામાં આવે છે.
આ દિવસની સ્થાપના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દ્વારા $1972$ માં માનવ પર્યાવરણ પરની સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પરિષદ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી.
આ દિવસનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક જાગૃતિ લાવવાનો અને આપણા પર્યાવરણના રક્ષણ માટે પગલાં લેવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.

(B) $NGO$ નું પૂર્ણ નામ નોન-ગવર્નમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન (બિન-સરકારી સંસ્થા) છે. આ એવી બિન-લાભકારી સંસ્થાઓ છે જે કોઈપણ સરકારથી સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે,જે સામાન્ય રીતે સામાજિક અથવા રાજકીય મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે કામ કરે છે.

(C) ઇથેનોલનો ઉપયોગ વાહનોમાં જૈવ-બળતણ (biofuel) તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે,ખાસ કરીને બ્રાઝિલમાં. બ્રાઝિલે એક સફળ કાર્યક્રમ અમલમાં મૂક્યો છે જેમાં મુખ્યત્વે શેરડીમાંથી મેળવેલા ઇથેનોલને ગેસોલિન સાથે મિશ્રિત કરવામાં આવે છે અથવા વાહનો ચલાવવા માટે શુદ્ધ બળતણ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(B) પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલયે ભારતની મુખ્ય નદીઓને પ્રદૂષણથી બચાવવા માટે ચોક્કસ એક્શન પ્લાન શરૂ કર્યા છે.
આમાં ગંગા એક્શન પ્લાન $(GAP)$ અને યમુના એક્શન પ્લાન $(YAP)$ નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચી નદીઓ ગંગા $(i)$ અને યમુના $(ii)$ છે.

(D) પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલયે આ મુખ્ય નદીઓને ગંભીર પ્રદૂષણથી બચાવવા માટે ગંગા એક્શન પ્લાન અને યમુના એક્શન પ્લાન જેવા ચોક્કસ એક્શન પ્લાન શરૂ કર્યા છે. આ યોજનાઓનો ઉદ્દેશ્ય મોટી સંખ્યામાં સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ બનાવવાનો છે જેથી કરીને માત્ર શુદ્ધ કરેલું ગટરનું પાણી જ નદીઓમાં છોડી શકાય.

(D) $BOD$ એટલે બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ (Biochemical Oxygen Demand).
તેને એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બૅક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે વપરાતા દ્રાવ્ય ઓક્સિજનના જથ્થા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
$1$. તે જળાશયોમાં પ્રદૂષણના સ્તરનું પરોક્ષ માપન કરે છે.
$2$. તે પાણીમાં રહેલા જૈવ-વિઘટનીય કાર્બનિક દ્રવ્યોના પ્રમાણને માપે છે.
$3$. તે કાર્બનિક કચરાના વિઘટન માટે જારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી $O_2$ ના જથ્થાનું પ્રમાણ દર્શાવે છે.
તેથી,આપેલા ત્રણેય વિધાનો સાચા છે.

(A) ભારતમાં સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન $(JFM)$ નો ખ્યાલ $1980$ ના દાયકામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ પહેલ હેઠળ,સરકાર સ્થાનિક ગ્રામીણ અને આદિવાસી સમુદાયો સાથે મળીને ક્ષીણ થયેલા જંગલોના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન માટે કામ કરે છે.
આ અભિગમ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સ્થાનિક સમુદાયો સંરક્ષણ અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપનના પ્રયાસોમાં સક્રિય ભાગીદારીના બદલામાં જંગલના સંસાધનોનો લાભ મેળવે.

(D) $2012$ માં આબોહવા પરિવર્તન પરની $UN$ કોન્ફરન્સ એ $UN$ ફ્રેમવર્ક કન્વેન્શન ઓન ક્લાઈમેટ ચેન્જ $(UNFCCC)$ ની કોન્ફરન્સ ઓફ ધ પાર્ટીઝ ($COP$ $18$) નું $18$ મું સત્ર હતું.
તે $26$ નવેમ્બર થી $8$ ડિસેમ્બર,$2012$ દરમિયાન દોહા,કતાર ખાતે યોજાયું હતું.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) વર્ષ $2011$ માં આબોહવા પરિવર્તન પર $UN$ કોન્ફરન્સ ઓફ પાર્ટીઝ $(COP17)$ દક્ષિણ આફ્રિકાના ડરબન ખાતે યોજાઈ હતી. આ પરિષદને સત્તાવાર રીતે $UN$ ફ્રેમવર્ક કન્વેન્શન ઓન ક્લાઈમેટ ચેન્જ $(UNFCCC)$ ની કોન્ફરન્સ ઓફ ધ પાર્ટીઝ $(COP17)$ ના $17$ મા સત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.