Causes of Biodiversity Losses Questions in Gujarati

(A) કોઈપણ વનસ્પતિ કે પ્રાણી પ્રજાતિનું અતિશય શોષણ તેની વસ્તીનું કદ ઘટાડે છે,જેના કારણે તે લુપ્ત થવા માટે સંવેદનશીલ બની જાય છે.
$Steller's$ sea cow અને passenger pigeon એ પ્રજાતિઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે જે મુખ્યત્વે મનુષ્યો દ્વારા અતિશય શોષણને કારણે લુપ્ત થઈ ગઈ છે.
ઘણી દરિયાઈ માછલીઓની વસ્તી,જેમ કે વ્હેલ,પણ અતિશય માછીમારીને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ઘટી રહી છે.
તેથી,આ ચોક્કસ પ્રજાતિઓના લુપ્ત થવાનું સાચું કારણ અતિશય શોષણ છે.

(D) માનવસર્જિત (એન્થ્રોપોજેનિક) વિલુપ્તીકરણ એટલે એવી જાતિઓનું વિલુપ્તીકરણ જે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે વસાહતોનું નિર્માણ,શિકાર,અતિશય શોષણ અને નિવાસસ્થાનનો વિનાશ દ્વારા પ્રેરાય છે.

(D) રોડોડેન્ડ્રોન્સ હિમાલયના પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને ભાગોમાં આશરે $12000$ થી $16000$ ફૂટની ઊંચાઈ પર પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. પક્ષીઓ આ ઊંચાઈ પર ઉગતી વનસ્પતિઓના પરાગનયન અને બીજ વિકિરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી,જો આ ઊંચાઈ પર પક્ષીઓની વસ્તી ઘટે અથવા લુપ્ત થાય,તો રોડોડેન્ડ્રોન્સનું અસ્તિત્વ અને પ્રજનન સીધું જોખમમાં મુકાય છે.

(D) જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણોને ઘણીવાર '$Evil Quartet$' (દુષ્ટ ચતુષ્ક) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. આવાસનું નુકસાન અને વિખંડન: આ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને વિલુપ્ત થવા તરફ દોરી જતું સૌથી મહત્વનું કારણ છે.
$2$. અતિ-શોષણ: મનુષ્યોએ ઘણી જાતિઓનું અતિ-શોષણ કર્યું છે (દા.ત.,સ્ટેલરની સી કાઉ,પેસેન્જર પિજન).
$3$. વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ: જ્યારે વિદેશી જાતિઓને અજાણતા અથવા જાણીજોઈને દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાંથી કેટલીક આક્રમક બની જાય છે અને સ્થાનિક જાતિઓના ઘટાડા અથવા વિલુપ્તીનું કારણ બને છે.
$4$. સહ-વિલુપ્તી: જ્યારે કોઈ એક જાતિ વિલુપ્ત થાય છે,ત્યારે તેની સાથે અનિવાર્ય રીતે જોડાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓ પણ વિલુપ્ત થઈ જાય છે.
આમ,સૂચિબદ્ધ તમામ વિકલ્પો ($A$,$B$,અને $C$) જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) વન્યજીવોની વસ્તીમાં ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ નિવાસસ્થાનનો નાશ છે. જોકે શિકાર અને પરભક્ષણ જેવી બાબતો ઘટાડામાં ફાળો આપે છે,પરંતુ કુદરતી નિવાસસ્થાનનો નાશ (જે ઘણીવાર જંગલો કાપવા,શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે થાય છે) એ સૌથી મહત્વનું અને વ્યાપક કારણ છે,જે વન્યજીવોને નાના અને વિખરાયેલા વિસ્તારોમાં રહેવા મજબૂર કરે છે,જેનાથી તેઓ અન્ય જોખમો સામે વધુ સંવેદનશીલ બને છે.

(C) માનવીય હસ્તક્ષેપને કારણે વિશ્વમાં જાતિઓના વિલુપ્ત થવાનો દર ખૂબ જ ઝડપી બન્યો છે. જૈવવિવિધતાના નુકસાન માટેના ચાર મુખ્ય કારણો છે,જેને 'The Evil Quartet' (દુષ્ટ ચતુષ્ક) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. નિવાસસ્થાનનો નાશ અને વિખંડન.
$2$. અતિશોષણ.
$3$. વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ.
$4$. સહ-વિલુપ્તી (Co-extinction).

(A) કોઈપણ પ્રજાતિ મુખ્યત્વે બે પ્રકારના પરિબળોને કારણે લુપ્ત થવાને આરે આવી જાય છે: પર્યાવરણીય ફેરફારો અને વસ્તીના વિશિષ્ટ લક્ષણો.
વસ્તીના એવા લક્ષણો જે લુપ્ત થવાનું જોખમ વધારે છે તેમાં નાની વસ્તીનું કદ,મોટું શારીરિક કદ અને ઉચ્ચ પોષક સ્તરનો સમાવેશ થાય છે.

(C) જાતિ-વિસ્તાર સંબંધ,જે $S = CA^z$ સમીકરણ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે,તે પરિસ્થિતિશાસ્ત્રમાં એક પાયાનો ખ્યાલ છે. પરિસ્થિતિશાસ્ત્રીઓ આ સંબંધનો ઉપયોગ નિવાસસ્થાનના વિનાશને કારણે થતી જાતિઓની લુપ્તતાની સંખ્યાનો અંદાજ કાઢવા માટે કરે છે. જેમ જેમ નિવાસસ્થાનનો વિસ્તાર ઘટે છે,તેમ તેમ તે વિસ્તારમાં ટકી શકતી જાતિઓની સંખ્યા પણ ઘટે છે,જેનાથી વૈજ્ઞાનિકો જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું અનુમાન લગાવી શકે છે.

(D) વિલુપ્ત થયેલા પ્રાણીઓ અને તેમના સંબંધિત પ્રદેશોની સાચી જોડી નીચે મુજબ છે:
$1$. થાઇલેસિન: ઓસ્ટ્રેલિયામાં જોવા મળતું હતું.
$2$. ડોડો: મોરિશિયસમાં જોવા મળતું હતું.
$3$. ક્વાગા: આફ્રિકામાં જોવા મળતું હતું.
$4$. સ્ટેલરની સી કાઉ: રશિયામાં જોવા મળતી હતી.
તેથી, સાચી જોડકણી $a(iii), b(ii), c(iv), d(i)$ છે.

(C) 'Evil Quartet' શબ્દનો ઉપયોગ જૈવવિવિધતાના નાશ માટેના ચાર મુખ્ય કારણો દર્શાવવા માટે થાય છે. આ ચાર કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. નિવાસસ્થાનનો નાશ અને ટુકડાઓ થવા
$2$. અતિશોષણ
$3$. વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ
$4$. સહ-વિલુપ્તીકરણ

(C) નિવાસસ્થાનનું વિભાજન એ જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું એક મુખ્ય કારણ છે. જ્યારે મોટા નિવાસસ્થાનો નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત થાય છે,ત્યારે જે પ્રાણીઓને મોટા પ્રદેશોની જરૂર હોય છે અથવા જેઓ સ્થળાંતરની આદત ધરાવે છે તેઓ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે,કારણ કે તેઓ મર્યાદિત અને અલગ પડેલા વિસ્તારોમાં તેમનું જીવનચક્ર પૂર્ણ કરી શકતા નથી અથવા પૂરતા સંસાધનો શોધી શકતા નથી.

(B) પૂર્વ આફ્રિકાના વિક્ટોરિયા સરોવરમાં નાઈલ પર્ચ નામની વિદેશી શિકારી માછલી દાખલ કરવામાં આવતા,સરોવરમાં રહેલી સિકલિડ માછલીઓની $200$ થી વધુ પ્રજાતિઓનું વિલુપ્તિકરણ થયું હતું. આ વિદેશી પ્રજાતિઓના પ્રવેશને કારણે જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(A) સહ-વિલોપન એ એવી ઘટના છે જેમાં એક પ્રજાતિનું વિલોપન બીજી પ્રજાતિના વિલોપન તરફ દોરી જાય છે જે તેની સાથે અનિવાર્યપણે જોડાયેલી હોય છે. આ કિસ્સામાં,જ્યારે યજમાન માછલીની પ્રજાતિ લુપ્ત થાય છે,ત્યારે તે યજમાન પર તેમના અસ્તિત્વ અને પ્રજનન માટે નિર્ભર રહેતા પરોપજીવીઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે કારણ કે તેઓ તેમનું આવાસ અને પોષણનો સ્ત્રોત ગુમાવે છે.

(D) એમેઝોન વર્ષાવન (Amazon rainforest) ને ઘણીવાર 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
એવો અંદાજ છે કે એમેઝોન વર્ષાવન પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પૃથ્વીના વાતાવરણમાં કુલ ઓક્સિજનના આશરે $20\%$ ઉત્પાદન કરે છે.
તેથી,$A$ એ એમેઝોન છે અને $B$ એ $20$ છે.
સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણોને ઘણીવાર 'Evil Quartet' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. નિવાસસ્થાનનો નાશ અને વિખંડન: આ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને લુપ્ત થવા તરફ દોરી જતું સૌથી મહત્વનું કારણ છે.
$2$. અતિશય શોષણ: મનુષ્યોએ ખોરાક અથવા વ્યાપારી જરૂરિયાતો માટે ઘણી પ્રજાતિઓનું (દા.ત.,સ્ટેલરની સી-કાઉ,પેસેન્જર પિજન) અતિશય શોષણ કર્યું છે.
$3$. સઘન ખેતી: કુદરતી નિવસનતંત્રોનું ખેતીલાયક જમીનમાં રૂપાંતર થવાથી જૈવવિવિધતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો જૈવવિવિધતા માટે મુખ્ય જોખમો છે.

(A) $Eichhornia \text{ } crassipes$ (જળકુંભી) એક વિદેશી પ્રજાતિ છે જે તેના સુંદર ફૂલો અને પાંદડાઓના આકારને કારણે યુરોપિયનો દ્વારા ભારતમાં લાવવામાં આવી હતી। તેને 'બંગાળનો આતંક' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે સ્થિર પાણીમાં ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે અને પાણીમાંથી ઓક્સિજન શોષી લે છે, જેના કારણે માછલીઓનું મૃત્યુ થાય છે।

(D) વિલુપ્તીકરણની પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે એક ધીમી,કુદરતી અને સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે,જોકે માનવીય પ્રવૃત્તિઓએ તેને નોંધપાત્ર રીતે ઝડપી બનાવી છે. તેથી,વિધાન ખોટું છે.
કારણ જણાવે છે કે પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સાથે અનુકૂલિત ન થયેલી કોઈપણ જાતિ જીવી શકતી નથી,જે કુદરતી પસંદગીનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે અને તે સાચું છે.
આમ,વિધાન ખોટું છે,પરંતુ કારણ સાચું છે.

(A) નિવાસસ્થાનનો વિનાશ અને વિખંડન એ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણો છે.
જ્યારે મોટા નિવાસસ્થાનોને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે નિવાસસ્થાનની કુલ પરિમિતિ (કિનારી) તેના ક્ષેત્રફળની સાપેક્ષમાં વધે છે.
આ ઘટનાને 'એજ ઇફેક્ટ' (edge effect) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કિનારી વિસ્તારમાં વધારો થવાથી બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિબળો સામે વધુ સંપર્ક થાય છે,જે ઘણી પ્રજાતિઓના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી સ્થિર 'મુખ્ય વિસ્તાર' (core area) ઘટાડે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ સમજાવે છે કે શા માટે નિવાસસ્થાનનો વિનાશ જૈવવિવિધતાના નુકસાન તરફ દોરી જાય છે.

(B) જૈવવિવિધતાના નુકસાનના ચાર મુખ્ય કારણોને સામૂહિક રીતે '$Evil \text{ } Quartet$' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$1$. નિવાસસ્થાનનો નાશ અને વિખંડન: આ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના વિલુપ્તીકરણ માટેનું સૌથી મહત્વનું કારણ છે.
$2$. અતિ-શોષણ: મનુષ્યોએ ખોરાક અથવા વ્યાપારી જરૂરિયાતો માટે ઘણી જાતિઓનું (દા.ત., સ્ટેલરની સી કાઉ, પેસેન્જર પીજન) અતિ-શોષણ કર્યું છે.
$3$. વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ: જ્યારે વિદેશી જાતિઓ અજાણતા અથવા જાણીજોઈને દાખલ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાંની કેટલીક આક્રમક બની જાય છે અને સ્થાનિક જાતિઓના ઘટાડા અથવા વિલુપ્તીકરણનું કારણ બને છે.
$4$. સહ-વિલુપ્તી: જ્યારે કોઈ જાતિ લુપ્ત થાય છે, ત્યારે તેની સાથે અનિવાર્ય રીતે જોડાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે.
તેથી, આ પરિબળો જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણો છે.

(C) જળકુંભિ $(Eichhornia) \text{ } crassipes$ એ સૌથી વધુ આક્રમક નીંદણ પૈકીનું એક છે જે સ્થિર પાણી હોય ત્યાં ઉગે છે。
તે પાણીમાંથી ઓક્સિજન ખેંચી લે છે, જેના કારણે માછલીઓનું મૃત્યુ થાય છે。
તેથી, તે પાણીમાં $O_2$ નું સ્તર ઘટાડે છે, વધારે નહીં。
તેને 'ટેરર ઓફ બેંગાલ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે ખૂબ જ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે અને ટૂંકા સમયમાં સમગ્ર જળાશયમાં ફેલાઈ જાય છે。
તેને ભારતમાં મુખ્યત્વે તેના સુંદર પુષ્પો અને પર્ણોના વિશિષ્ટ આકારને કારણે લાવવામાં આવી હતી。

(D) ગાજરઘાસ (Parthenium),જેને સામાન્ય રીતે ગાજરઘાસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે આયાત કરેલા ઘઉં સાથે અશુદ્ધિ તરીકે ભારતમાં દાખલ થયું હતું.
તે હવે સર્વવ્યાપી છે,જેનો અર્થ છે કે તે બધે જ જોવા મળે છે.
તે મનુષ્યોમાં ગંભીર પરાગરજની એલર્જી પેદા કરવા માટે જાણીતું છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(C) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,માનવીઓ દ્વારા ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રશાંત વિસ્તારના ટાપુઓનાં વસાહતીકરણને કારણે ત્યાંનાં સ્થાનિક પક્ષીઓની $2000$ થી વધારે જાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા થતા જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું એક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે.

(D) વાઘ $(Panthera \text{ } tigris)$ ની તાજેતરમાં લુપ્ત થયેલી $3$ ઉપજાતિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. બાલી વાઘ $(Panthera \text{ } tigris \text{ } balica)$
$2$. જાવાન વાઘ $(Panthera \text{ } tigris \text{ } sondaica)$
$3$. કાસ્પિયન વાઘ $(Panthera \text{ } tigris \text{ } virgata)$
આ ઉપજાતિઓ શિકાર અને નિવાસસ્થાનના વિનાશ જેવી માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે લુપ્ત થઈ ગઈ છે. તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) વિલુપ્ત થયેલી પ્રજાતિઓ અને તેમના પ્રદેશો માટેની સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(P)$ ડોડો: મોરેશિયસ $(II)$ માંથી વિલુપ્ત.
$(Q)$ ક્વેગા: આફ્રિકા $(III)$ માંથી વિલુપ્ત.
$(R)$ થાયલેસિન: ઓસ્ટ્રેલિયા $(IV)$ માંથી વિલુપ્ત.
$(S)$ સ્ટીલર સી કાઉ: રશિયા $(I)$ માંથી વિલુપ્ત.
તેથી, સાચો ક્રમ $(P-II), (Q-III), (R-IV), (S-I)$ છે.

(D) ડેવિડ ટિલમેનના પ્રયોગો દર્શાવે છે કે વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવતા નિવસનતંત્રો વધુ ઉત્પાદક હોય છે અને પર્યાવરણીય વિક્ષેપો સામે વધુ સ્થિરતા દર્શાવે છે.
જૈવવિવિધતાના નાશને કારણે:
$1$. વનસ્પતિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે.
$2$. દુષ્કાળ જેવી પર્યાવરણીય વિક્ષેપો સામે નિવસનતંત્રનો પ્રતિકાર ઘટે છે.
$3$. નિવસનતંત્રની પ્રક્રિયાઓ જેવી કે પાણીનો ઉપયોગ,જીવાત અને રોગચક્રમાં અસ્થિરતા વધે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) 'ધી એવિલ કવાર્ટેટ' એ જૈવ-વિવિધતાના નુકસાન માટેના ચાર મુખ્ય કારણો દર્શાવવા માટે વપરાતો શબ્દ છે. આ કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. નિવાસસ્થાનનું નુકસાન અને વિખંડન: આ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના વિલોપન માટેનું સૌથી મહત્વનું કારણ છે.
$2$. અતિ-શોષણ: મનુષ્યોએ ઘણી જાતિઓનું અતિ-શોષણ કર્યું છે (દા.ત.,સ્ટેલરની સી-કાઉ,પેસેન્જર કબૂતર).
$3$. વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ: જ્યારે વિદેશી જાતિઓ અજાણતા અથવા જાણીજોઈને દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેઓ ઘણીવાર આક્રમક બની જાય છે અને સ્થાનિક જાતિઓના ઘટાડા અથવા વિલોપનનું કારણ બને છે.
$4$. સહ-વિલોપન: જ્યારે કોઈ એક જાતિ લુપ્ત થાય છે,ત્યારે તેની સાથે અનિવાર્ય રીતે જોડાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે.

(D) જ્યારે કોઈ જાતિ લુપ્ત થાય છે,ત્યારે તેની સાથે અનિવાર્યપણે જોડાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે. આ ઘટનાને $Co-extinction$ (સહલુપ્તતા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. યજમાન માછલીની જાતિના કિસ્સામાં,જો તે લુપ્ત થઈ જાય,તો તેના પર અસ્તિત્વ માટે નિર્ભર રહેતા વિશિષ્ટ પરોપજીવીઓ પણ લુપ્ત થઈ જશે. આ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના કારણ તરીકે $Co-extinction$ (સહલુપ્તતા) નું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(B) વધુ પડતા શિકાર અથવા અતિશોષણને કારણે દરિયાઈ માછલીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થવો એ $Over-exploitation$ (અતિશોષણ) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
મનુષ્ય હંમેશા ખોરાક અને આશ્રય માટે પ્રકૃતિ પર નિર્ભર રહ્યો છે,પરંતુ જ્યારે 'જરૂરિયાત' 'લાલચ' માં ફેરવાય છે,ત્યારે તે કુદરતી સંસાધનોના અતિશોષણ તરફ દોરી જાય છે.
છેલ્લા $500$ વર્ષોમાં ઘણી જાતિઓનું વિલુપ્તીકરણ (દા.ત.,સ્ટેલરની દરિયાઈ ગાય,પેસેન્જર કબૂતર) માનવીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા અતિશોષણને કારણે થયું હતું.
હાલમાં,વિશ્વભરમાં ઘણી દરિયાઈ માછલીઓની વસ્તીનું અતિશોષણ થઈ રહ્યું છે,જે કેટલીક વ્યાપારી રીતે મહત્વપૂર્ણ જાતિઓના અસ્તિત્વને જોખમમાં મૂકે છે.

(B) પૂર્વ આફ્રિકાના વિક્ટોરિયા સરોવરમાં નાઈલ પર્ચ નામની વિદેશી શિકારી માછલીને દાખલ કરવાને કારણે,ત્યાં રહેલી સિચલિડ માછલીઓની $200$ થી પણ વધુ જાતિઓનો સમૂહ એકસાથે વિલુપ્ત થઈ ગયો હતો. આ જૈવવિવિધતાના નુકસાન માટેનું 'વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ' (Alien species invasion) નું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ એ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણોમાંનું એક છે. જ્યારે વિદેશી જાતિઓને અજાણતા અથવા હેતુપૂર્વક કોઈપણ કારણસર દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાંથી કેટલીક આક્રમક બની જાય છે અને સ્થાનિક જાતિઓના ઘટાડા અથવા લુપ્ત થવાનું કારણ બને છે. ભારતમાં,ગાજર ઘાસ ($Parthenium$ $hysterophorus$),ગંધારી ($Lantana$ $camara$),અને જળકુંભી ($Eichhornia$ $crassipes$) એ વિદેશી જાતિઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે જે આક્રમક બની ગઈ છે અને પર્યાવરણને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) Clarias gariepinus એ આફ્રિકન કેટફિશનું વૈજ્ઞાનિક નામ છે. તે એક આક્રમક વિદેશી પ્રજાતિ છે જેને જળચરઉછેર (aquaculture) ના હેતુ માટે ભારતીય નદીઓમાં ગેરકાયદેસર રીતે દાખલ કરવામાં આવી છે. આ પ્રજાતિના પ્રવેશને કારણે નદીઓમાં રહેલી સ્થાનિક કેટફિશની પ્રજાતિઓ માટે મોટો ખતરો ઊભો થયો છે,જેના પરિણામે જૈવવિવિધતાનો નાશ થાય છે.

(B) જળકુંભિ $(Eichhornia\,crassipes)$ એ આક્રમક વિદેશી પ્રજાતિ છે,તે ભારતની સ્થાનિક વનસ્પતિ નથી.
તેના સુંદર પુષ્પો અને પર્ણોના આકારને કારણે તેને ભારતમાં લાવવામાં આવી હતી.
તે વાનસ્પતિક પ્રજનન દ્વારા ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે અને ટૂંકા સમયમાં સમગ્ર જળાશયમાં ફેલાઈ જાય છે,તેથી તેને દૂર કરવી ખૂબ મુશ્કેલ છે.
તેને 'ટેરર ઓફ બેંગાલ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે પાણીમાંથી ઓક્સિજન શોષી લે છે,જેના કારણે માછલીઓ અને અન્ય જલીય સજીવો મૃત્યુ પામે છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ અયોગ્ય વિધાન છે.

(B) 'The Evil Quartet' (દુષ્ટ ચતુષ્ક) એ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના ચાર મુખ્ય કારણોનો ઉલ્લેખ કરે છે: આવાસનું નુકસાન અને વિખંડન,અતિશય શોષણ,વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ અને સહ-વિલુપ્તીકરણ.
આ પૈકી,આવાસનું નુકસાન અને વિખંડન એ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના વિલુપ્તીકરણ માટેનું સૌથી મહત્વનું કારણ માનવામાં આવે છે,કારણ કે તે સીધી રીતે તેમના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી રહેઠાણને નષ્ટ કરે છે.

(C) જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણો,જેને ઘણીવાર 'ઈવિલ ક્વાર્ટેટ' (Evil Quartet) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે નીચે મુજબ છે:
$(1)$ નિવાસસ્થાનનું નુકસાન અને વિખંડન: આ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના વિલુપ્તીકરણ માટેનું સૌથી મહત્વનું કારણ છે.
$(2)$ અતિ-શોષણ: મનુષ્યોએ ઘણી પ્રજાતિઓનું અતિ-શોષણ કર્યું છે (દા.ત.,સ્ટેલરની સી કાઉ,પેસેન્જર કબૂતર).
$(3)$ વિદેશી પ્રજાતિઓનું આક્રમણ: જ્યારે વિદેશી પ્રજાતિઓ અજાણતા અથવા જાણીજોઈને દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાંથી કેટલીક આક્રમક બની જાય છે અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓના ઘટાડા અથવા વિલુપ્તીકરણનું કારણ બને છે.
$(4)$ સહ-વિલુપ્તી: જ્યારે કોઈ એક પ્રજાતિ લુપ્ત થાય છે,ત્યારે તેની સાથે અનિવાર્ય રીતે જોડાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે.
આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખામણી કરતા,$A$ (અતિ-શોષણ),$B$ (સહ-વિલુપ્તી),અને $D$ (નિવાસસ્થાનનું નુકસાન અને વિખંડન) મુખ્ય કારણો તરીકે ઓળખાય છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ માત્ર $A, B$ અને $D$ છે.

(C) પેસેન્જર કબૂતર $(Ectopistes migratorius)$ એક સમયે ઉત્તર અમેરિકાનું સૌથી વધુ સંખ્યામાં જોવા મળતું પક્ષી હતું. તેનું લુપ્ત થવાનું મુખ્ય કારણ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ, ખાસ કરીને ખોરાક માટે અતિશય શિકાર અને વ્યાપારી કતલ દ્વારા કરવામાં આવેલું અતિશય શોષણ હતું. જોકે નિવાસસ્થાનનો નાશ પણ એક પરિબળ હતું, પરંતુ તેના ઝડપી ઘટાડા અને અંતે લુપ્ત થવાનું મુખ્ય કારણ માનવીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલું અતિશય શોષણ હતું.

(D) જૈવવિવિધતાના નુકસાનના કારણોને સામૂહિક રીતે '$Evil Quartet$' (દુષ્ટ ચતુષ્ક) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ ચાર મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. નિવાસસ્થાનનો નાશ અને વિખંડન: આ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના વિલુપ્તીકરણ માટેનું સૌથી મહત્વનું કારણ છે.
$2$. અતિ-શોષણ: મનુષ્યોએ ખોરાક અથવા વ્યાપારી જરૂરિયાતો માટે ઘણી જાતિઓનું અતિ-શોષણ કર્યું છે (દા.ત.,સ્ટેલરની સી-કાઉ,પેસેન્જર કબૂતર).
$3$. વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ: જ્યારે વિદેશી જાતિઓને અજાણતા અથવા જાણીજોઈને દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાંથી કેટલીક આક્રમક બની જાય છે અને સ્થાનિક જાતિઓના ઘટાડા અથવા વિલુપ્તીકરણનું કારણ બને છે.
$4$. સહ-વિલુપ્તીકરણ: જ્યારે કોઈ એક જાતિ લુપ્ત થાય છે,ત્યારે તેની સાથે અનિવાર્ય રીતે જોડાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે.
આમ,સૂચિબદ્ધ ચારેય પરિબળો $(a, b, c, d)$ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના જાણીતા કારણો છે,તેથી સાચો જવાબ $4$ છે.

(C) 'ઈવિલ ક્વાર્ટેટ' (evil quartet) એ શબ્દનો ઉપયોગ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના ચાર મુખ્ય કારણો દર્શાવવા માટે થાય છે જે ઇકોલોજિસ્ટ્સ દ્વારા ઓળખવામાં આવ્યા છે. આ છે:
$1$. આવાસનું નુકસાન અને વિભાજન.
$2$. અતિશય શોષણ.
$3$. વિદેશી પ્રજાતિઓનું આક્રમણ.
$4$. સહ-વિલોપન (Co-extinctions).
આમ,'પ્રદૂષણ' એ જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું એક મહત્વનું પરિબળ હોવા છતાં,તે 'ઈવિલ ક્વાર્ટેટ' ના ચાર ઘટકોમાં સામેલ નથી.

(B) જળચરઉછેર માટે ભારતીય નદીઓમાં આફ્રિકન કેટફિશ,$Clarias$ $gariepinus$ ની ગેરકાયદેસર રજૂઆત સ્થાનિક કેટફિશ માટે મોટો ખતરો બની ગઈ છે. આ 'વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ' (Alien Species Invasion) નું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જે જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણોમાંનું એક છે. જ્યારે વિદેશી જાતિઓને અજાણતા અથવા હેતુપૂર્વક દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાંથી કેટલીક આક્રમક બની જાય છે અને સ્થાનિક જાતિઓના ઘટાડા અથવા લુપ્ત થવાનું કારણ બને છે.

(C) નિવાસસ્થાનના નાશનું સૌથી નાટ્યાત્મક ઉદાહરણ ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોનો વિનાશ છે. મૂળભૂત રીતે,આ જંગલો પૃથ્વીની જમીન સપાટીના $14\%$ જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલા હતા,પરંતુ હવે તે $6\%$ થી વધુ વિસ્તારમાં નથી. તેમનો ઝડપથી નાશ થઈ રહ્યો છે,ખાસ કરીને ખેતીના હેતુઓ માટે,જેમ કે તેમને ગાયોના ઉછેર માટે ઘાસના મેદાનોમાં ફેરવવા અથવા સોયાબીન જેવા પાકની ખેતી કરવા માટે. આ ઝડપી વનનાબૂદી જૈવવિવિધતાના મોટા નુકસાન તરફ દોરી જાય છે.

(A) મનુષ્યો દ્વારા અતિશય શોષણને કારણે પ્રજાતિઓનું વિલુપ્તીકરણ એ જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું એક મુખ્ય કારણ છે।
$1$. $\text{ડોડો}$ પક્ષી, $\text{સ્ટેલર}$ સી-કાઉ અને $\text{પેસેન્જર}$ કબૂતર એ પ્રજાતિઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે જે મુખ્યત્વે મનુષ્યો દ્વારા અતિશય શોષણને કારણે લુપ્ત થઈ ગઈ હતી।
$2$. $\text{ડાયનાસોર}$ આશરે $65$ મિલિયન વર્ષો પહેલા કુદરતી કારણોસર (કદાચ વિશાળ એસ્ટરોઇડની અસર અને ત્યારબાદના આબોહવા પરિવર્તનને કારણે) લુપ્ત થયા હતા, જે આધુનિક મનુષ્યોના ઉત્ક્રાંતિ પહેલાની ઘટના છે।
તેથી, $\text{ડાયનાસોર}$ એ માનવીય અતિશય શોષણને કારણે થયેલ વિલુપ્તીકરણનું ઉદાહરણ નથી।

(C) 'Evil Quartet' (દુષ્ટ ચતુષ્ક) એ શબ્દ છે જેનો ઉપયોગ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના ચાર મુખ્ય કારણો દર્શાવવા માટે થાય છે. આ ચાર કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. આવાસનું નુકસાન અને વિખંડન
$2$. અતિશય શોષણ
$3$. વિદેશી પ્રજાતિઓનું આક્રમણ
$4$. સહ-વિલુપ્તી (Co-extinctions)
સ્થાનિકતા (Endemism) એટલે કે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ પ્રજાતિઓ,અને તે જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું કારણ નથી; તેથી,તે 'Evil Quartet' નો ભાગ નથી.

(C) જૈવવિવિધતાનો નાશ કુદરતી અને માનવસર્જિત એમ બંને પરિબળોને કારણે થઈ શકે છે.
$A$,$B$,અને $D$ (જ્વાળામુખી ફાટવો,જંગલની આગ અને ભૂકંપ) એ કુદરતી ઘટનાઓ છે જે નિવાસસ્થાનના વિનાશ અને જૈવવિવિધતાના નુકસાન તરફ દોરી શકે છે.
$C$ (જમીન પુનઃપ્રાપ્તિ) એ સમુદ્ર,નદીના પટ અથવા તળાવના પટમાંથી નવી જમીન બનાવવાની પ્રક્રિયા છે,જે માનવસર્જિત પ્રવૃત્તિ છે.
તેથી,જમીન પુનઃપ્રાપ્તિ એ અપવાદ છે કારણ કે તે માનવસર્જિત કારણ છે.

(D) જૈવવિવિધતાનું નુકસાન કુદરતી અને માનવસર્જિત (એન્થ્રોપોજેનિક) બંને પરિબળોને કારણે થઈ શકે છે.
કુદરતી કારણોમાં $A$ (જ્વાળામુખી ફાટવો),$B$ (જંગલની આગ),અને $C$ (ભૂકંપ) જેવી ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે,જે માનવીય પ્રવૃત્તિઓથી સ્વતંત્ર રીતે થાય છે.
$D$ (માનવ વસવાટ) એ માનવસર્જિત પરિબળ છે,કારણ કે તેમાં માનવીય વિસ્તરણને કારણે નિવાસસ્થાનનો નાશ,વિભાજન અને સંસાધનોનું શોષણ સામેલ છે. તેથી,તે જૈવવિવિધતાના નુકસાન માટેનું કુદરતી કારણ નથી.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. સ્ટેલરની સી કાઉ $(Hydrodamalis \, gigas)$ $18$ મી સદીમાં વિલુપ્ત થઈ ગઈ હતી, જેનું મુખ્ય કારણ મનુષ્યો દ્વારા તેના માંસ અને તેલ માટે કરવામાં આવેલું અતિશય શોષણ હતું. જોકે ડોડો $(Raphus \, cucullatus)$ અને થાયલેસિન $(Thylacinus \, cynocephalus)$ પણ માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે વિલુપ્ત થયા હતા, પરંતુ સ્ટેલરની સી કાઉ એ અતિશય શોષણને કારણે થયેલા વિલુપ્તિકરણનું ઉત્તમ પાઠ્યપુસ્તકીય ઉદાહરણ છે.

(D) એમેઝોન રેઈન ફોરેસ્ટ,જેને ઘણીવાર 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તેને ખેતીના હેતુઓ માટે મોટા પાયે કાપવામાં અને સાફ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
ખાસ કરીને,મોટા વિસ્તારોને $Soybean$ (સોયાબીન) ની ખેતી માટે અને પશુપાલન માટે ઘાસના મેદાનો બનાવવા માટે રૂપાંતરિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
આ વનનાબૂદી વૈશ્વિક જૈવવિવિધતા માટે મોટો ખતરો છે.

(D) સ્ટેલરની સી કાઉ (Hydrodamalis gigas) એ એક વિશાળ દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણી હતું જેનો $18$ મી સદીમાં શિકાર કરીને તેને લુપ્ત કરી દેવામાં આવ્યું હતું. તે રશિયા નજીક બેરિંગ સમુદ્રમાં જોવા મળતું હતું.
$A$. ડોડો મોરેશિયસનું હતું.
$B$. ક્વાગ્ગા આફ્રિકાનું હતું.
$C$. થાયલેસિન ઓસ્ટ્રેલિયાનું હતું.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) $Clarias \text{ } gariepinus$ (આફ્રિકન કેટફિશ) એ એક આક્રમક પ્રજાતિ છે જેને ભારતમાં જળચરઉછેરના હેતુ માટે ગેરકાયદેસર રીતે લાવવામાં આવી હતી. તે સ્થાનિક કેટફિશ પ્રજાતિઓ માટે હાનિકારક છે કારણ કે તે ખોરાક અને રહેઠાણ માટે તેમની સાથે સ્પર્ધા કરે છે, અને તે સ્વભાવે શિકારી પણ છે, જેના કારણે સ્થાનિક કેટફિશની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે.

(A) એમેઝોન રેઈન ફોરેસ્ટ,જેને ઘણીવાર પૃથ્વીના '$Lungs$' (ફેફસાં) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તેને સોયાબીન ઉગાડવા અથવા ગાયના માંસ માટે પશુપાલન કરવા માટે ઘાસના મેદાનોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે કાપવામાં અને સાફ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ મોટા પાયે થતું નિર્વનીકરણ આ પ્રદેશમાં જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું પ્રાથમિક કારણ છે,જેને આવાસનું નુકસાન અને વિખંડન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) સ્ટેલર સી કાઉ $(Hydrodamalis \text{ gigas})$ એક વિશાળ દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણી હતું જે $18$ મી સદીમાં વિલુપ્ત થઈ ગયું હતું. તેના વિલુપ્ત થવાનું મુખ્ય કારણ મનુષ્યો દ્વારા તેના માંસ, ચરબી અને ચામડી માટે કરવામાં આવેલું અતિશય શોષણ હતું. યુરોપિયનો દ્વારા તેની શોધ થયાના $30$ વર્ષથી ઓછા સમયમાં, આ જાતિનો શિકાર કરીને તેને સંપૂર્ણપણે નાશ કરવામાં આવી હતી. તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) વિધાન $(A)$ સાચું છે કારણ કે કેસ્પિયન વાઘ $(Panthera \text{ tigris virgata})$ એ ખરેખર તાજેતરમાં લુપ્ત થયેલી વાઘની ઉપજાતિઓમાંની એક છે.
કારણ $(R)$ ખોટું છે કારણ કે મનુષ્યો દ્વારા ઉષ્ણકટિબંધીય પેસિફિક ટાપુઓનું વસાહતીકરણ એ ડોડો (મોરેશિયસમાંથી) અને અન્ય ટાપુ પ્રજાતિઓના લુપ્ત થવા સાથે સંકળાયેલું છે, કેસ્પિયન વાઘ સાથે નહીં, જે કેસ્પિયન સમુદ્રની આસપાસના વિસ્તારોમાં રહેતા હતા.