Chemical Reactivity Questions in Gujarati

(C) ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ ઓળખવા માટે,આપણે યાદીમાંના દરેક ઓક્સાઇડનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ:
$1$. $CO$: તટસ્થ ઓક્સાઇડ.
$2$. $B_2O_3$: નિર્બળ એસિડિક ઓક્સાઇડ.
$3$. $SnO_2$: ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ.
$4$. $PbO_2$: ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ.
$5$. $Ga_2O_3$: ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ.
$6$. $SnO$: ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ.
$7$. $PbO$: ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ.
$8$. $CO_2$: એસિડિક ઓક્સાઇડ.
ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ $SnO_2, PbO_2, Ga_2O_3, SnO,$ અને $PbO$ છે.
તેથી,ઉભયગુણી ઓક્સાઇડની કુલ સંખ્યા $5$ છે.

(B) સમૂહમાં નીચે તરફ જતાં હેલોજનની ઓક્સિડેશનકર્તા શક્તિ ઘટે છે કારણ કે રિડક્શન પોટેન્શિયલ ઘટે છે.
ફ્લોરિન $(F_2)$ સૌથી પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે,જ્યારે આયોડિન $(I_2)$ સૌથી નિર્બળ છે.
વધુ રિડક્શન પોટેન્શિયલ ધરાવતો હેલોજન તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી ઓછા રિડક્શન પોટેન્શિયલ ધરાવતા હેલાઈડ આયનને મુક્ત કરી શકે છે.
$Cl_2$ નો રિડક્શન પોટેન્શિયલ $F_2$ કરતા ઓછો હોવાથી,$Cl_2$ એ $F^-$ નું $F_2$ માં ઓક્સિડેશન કરી શકતું નથી.
તેથી,પ્રક્રિયા $Cl_2 + 2F^- \longrightarrow 2Cl^- + F_2$ શક્ય નથી.

(D) $4^{th}$ આવર્ત અને $15^{th}$ સમૂહનું તત્વ આર્સેનિક $(As)$ છે.
$15^{th}$ સમૂહના તત્વની બાહ્ય ઇલેક્ટ્રોનિક રચના $ns^{2} np^{3}$ છે.
આર્સેનિક $4^{th}$ આવર્તનું હોવાથી,તેમાં $3d$ કક્ષક પણ સંપૂર્ણ ભરાયેલી હોય છે.
આમ,$As$ ની ઇલેક્ટ્રોનિક રચના $[Ar] 3d^{10} 4s^{2} 4p^{3}$ છે.
આ રચના દર્શાવે છે કે તેમાં સંપૂર્ણ ભરાયેલી $s$- અને $d$-કક્ષકો અને અડધી ભરાયેલી $p$-કક્ષક છે.

(C) ઓક્સાઇડનો બેઝિક ગુણધર્મ તત્વના ધાત્વીય ગુણધર્મ પર આધાર રાખે છે.
આવર્તમાં ડાબેથી જમણે જતાં ધાત્વીય ગુણધર્મ ઘટે છે,તેથી ઓક્સાઇડનો બેઝિક ગુણધર્મ પણ ડાબેથી જમણે જતાં ઘટે છે.
સમૂહમાં ઉપરથી નીચે જતાં ધાત્વીય ગુણધર્મ વધે છે,તેથી ઓક્સાઇડનો બેઝિક ગુણધર્મ ઉપરથી નીચે જતાં વધે છે.
આમ,ઓક્સાઇડનો બેઝિક ગુણધર્મ ડાબેથી જમણે જતાં ઘટે છે અને ઉપરથી નીચે જતાં વધે છે.

(B) બેઝિક,ઉભયગુણી અને એસિડિકના યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવાયેલ ઓક્સાઇડનો સાચો સમૂહ $BaO, Al_{2}O_{3}, SO_{2}$ છે.
$BaO$ એ આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુનો ઓક્સાઇડ છે,જે પ્રબળ બેઝિક છે.
$Al_{2}O_{3}$ એ જાણીતો ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ છે,જે એસિડ અને બેઝ બંને સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
$SO_{2}$ એ અધાતુનો ઓક્સાઇડ છે,જે સ્વભાવે એસિડિક છે.

(A) ધાતુની વિદ્યુત-ધનતા (electropositivity) ના આધારે,બેઝિક ગુણધર્મનો ક્રમ $K_2O > BaO > CaO > MgO$ છે.
જેમ આપણે સમૂહમાં નીચે જઈએ છીએ તેમ ધાતુનો ગુણધર્મ વધે છે,અને આવર્તમાં ડાબેથી જમણે જતાં ધાતુનો ગુણધર્મ ઘટે છે.
$K$ એ આલ્કલી ધાતુ (સમૂહ $1$) છે,જ્યારે $Ba$,$Ca$ અને $Mg$ એ આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓ (સમૂહ $2$) છે.
સમૂહ $2$ માં,નીચે તરફ જતાં ધાતુનો ગુણધર્મ વધે છે: $Mg < Ca < Ba$.
$K$ એ સમૂહ $2$ ની ધાતુઓ કરતા વધુ વિદ્યુત-ધન હોવાથી,$K_2O$ સૌથી વધુ બેઝિક છે.
તેથી,બેઝિક ગુણધર્મનો સાચો ઘટતો ક્રમ $K_2O > BaO > CaO > MgO$ છે.

(C) આવર્ત કોષ્ટકમાં સમૂહમાં ઉપરથી નીચે જતાં ધાત્વીય ગુણધર્મ વધે છે અને આવર્તમાં ડાબેથી જમણે જતાં ઘટે છે. આપેલા તત્વો ($N$,$P$,$O$,$S$,$Cl$,$F$) માંથી,$P$ (ફોસ્ફરસ) સૌથી વધુ ધાત્વીય છે કારણ કે તે અન્ય તત્વોની સરખામણીમાં આવર્ત કોષ્ટકમાં ડાબી બાજુ અને નીચે છે. તેની સંયોજકતા કક્ષાની ઇલેક્ટ્રોન રચના $3s^2 3p^3$ છે,તેથી તેમાં $5$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન છે.
$F$ (ફ્લોરિન) એ યાદીમાં સૌથી વધુ વિદ્યુતઋણ અને સૌથી ઓછું ધાત્વીય તત્વ છે. તેની સંયોજકતા કક્ષાની ઇલેક્ટ્રોન રચના $2s^2 2p^5$ છે,તેથી તેમાં $7$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન છે.
તેથી,સૌથી વધુ ધાત્વીય $(P)$ અને સૌથી ઓછા ધાત્વીય $(F)$ તત્વ માટે સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા અનુક્રમે $5$ અને $7$ છે.

(C) બેઝિક ઓક્સાઇડ સામાન્ય રીતે ધાતુઓના ઓક્સાઇડ હોય છે,જેમ કે $Na_2O$ અને $K_2O$.
એસિડિક ઓક્સાઇડ સામાન્ય રીતે અધાતુઓના ઓક્સાઇડ હોય છે,જેમ કે $Cl_2O_7$.
ઉભયગુણી (Amphoteric) ઓક્સાઇડ એસિડિક અને બેઝિક બંને ગુણધર્મો દર્શાવે છે,જેમ કે $Al_2O_3$ અને $As_2O_3$.
તટસ્થ ઓક્સાઇડ એસિડ કે બેઝ સાથે પ્રતિક્રિયા આપતા નથી,જેમ કે $NO, N_2O$ અને $CO$.
વિકલ્પ $C$ માં: $K_2O$ (બેઝિક),$Cl_2O_7$ (એસિડિક),$As_2O_3$ (ઉભયગુણી) અને $NO$ (તટસ્થ) નો સમાવેશ થાય છે. તેથી,આ સાચો સેટ છે.

(D) વિધાન $I$: $[Al_2O_3, Cr_2O_3]$ બંને ઉભયધર્મી છે. $[Cl_2O_7, Mn_2O_7]$ બંને એસિડિક છે. $[Na_2O]$ બેઝિક છે,જ્યારે $[V_2O_3]$ ઉભયધર્મી છે. $[CO, N_2O]$ બંને તટસ્થ છે. આમ,માત્ર $3$ જોડીઓ સમાન સ્વભાવ ધરાવે છે. તેથી,વિધાન $I$ ખોટું છે.
વિધાન $II$: $Na_2O$ એ અત્યંત બેઝિક ધાતુનો ઓક્સાઈડ છે અને $Cl_2O_7$ એ પ્રબળ એસિડિક અધાતુનો ઓક્સાઈડ છે. તેથી,વિધાન $II$ સાચું છે.

(C) ધાત્વીય ગુણધર્મ એટલે તત્વ દ્વારા ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાની વૃત્તિ.
આવર્ત કોષ્ટકમાં સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં ધાત્વીય ગુણધર્મ વધે છે અને આવર્તમાં ડાબેથી જમણે જતાં ધાત્વીય ગુણધર્મ ઘટે છે.
આપેલા તત્વોનું સ્થાન નીચે મુજબ છે:
$P$ (સમૂહ $15$,આવર્ત $3$)
$Si$ (સમૂહ $14$,આવર્ત $3$)
$Mg$ (સમૂહ $2$,આવર્ત $3$)
$Na$ (સમૂહ $1$,આવર્ત $3$)
$Be$ (સમૂહ $2$,આવર્ત $2$)
આ તત્વોની સરખામણી કરતાં,$P$ સૌથી ઓછો ધાત્વીય (અધાતુ) છે,ત્યારબાદ $Si$ (અર્ધધાતુ) આવે છે. ધાતુઓમાં,$Be$ એ $Mg$ કરતા ઓછો ધાત્વીય છે (કારણ કે $Be$ બીજા આવર્તમાં અને $Mg$ ત્રીજા આવર્તમાં છે). $Na$ સૌથી વધુ ધાત્વીય છે કારણ કે તે સમૂહ $1$ માં છે.
તેથી,વધતા ધાત્વીય ગુણધર્મનો સાચો ક્રમ: $P < Si < Be < Mg < Na$ છે.