General Questions in Gujarati

(A) સાચો જવાબ $A$ છે. ચીકણી જમીનમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા સૌથી વધુ હોય છે કારણ કે ચીકણી જમીનના કણો અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય છે અને તેમનો સપાટીનો વિસ્તાર તેમના કદની સાપેક્ષમાં ઘણો વધારે હોય છે. આ ગુણધર્મને લીધે,તે રેતી અથવા કાંપ જેવા મોટા કણોની તુલનામાં કેશિકા ક્રિયા (capillary action) અને સંલગ્નતા (adhesion) દ્વારા વધુ પાણી જાળવી રાખે છે.

(C) લેટેરાઈટ જમીન ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં વધુ વરસાદને કારણે બને છે,જે સિલિકા અને અન્ય દ્રાવ્ય ખનિજોના તીવ્ર લીચિંગ (leaching) તરફ દોરી જાય છે.
આ પ્રક્રિયા જમીનના સ્તરમાં આયર્ન $(Fe)$ અને એલ્યુમિનિયમ $(Al)$ ના ઓક્સાઇડ્સનું પ્રમાણ વધારે રાખે છે.
તેથી,સાચો જવાબ લેટેરાઈટ છે.

(B) ગોરાડુ જમીન (Loam) છોડના વિકાસ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે રેતી,કાંપ અને માટીનું આદર્શ સંતુલન પૂરું પાડે છે.
તેમાં ઉત્તમ વાયુમિશ્રણ (aeration) હોય છે,જે મૂળને શ્વાસ લેવામાં મદદ કરે છે,અને તેમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ઉચ્ચ ક્ષમતા હોય છે,જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે છોડને પાણી ભરાઈ રહ્યા વગર ભેજ મળી રહે.
ગુણધર્મોનું આ મિશ્રણ તેને છોડના તંદુરસ્ત અને જોરદાર વિકાસ માટે અત્યંત યોગ્ય બનાવે છે.

(B) જળ-ભરાવાની સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે જમીનના છિદ્રો સંપૂર્ણપણે પાણીથી ભરાઈ જાય છે,જે હવાના અવરજવરને અટકાવે છે.
ચીકણી જમીન ખૂબ જ ઝીણા કણોની બનેલી હોય છે જે એકબીજાની ખૂબ નજીક ગોઠવાયેલા હોય છે,જેના પરિણામે તેમાં છિદ્રોનું કદ ખૂબ જ નાનું હોય છે.
આ રચનાને કારણે ચીકણી જમીનમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા સૌથી વધુ અને અભેદ્યતા સૌથી ઓછી હોય છે.
પરિણામે,ચીકણી જમીનમાંથી પાણી ખૂબ જ ધીમેથી નિકાલ પામે છે,જેના કારણે રેતાળ,કાંકરાવાળી કે ગોરાડુ જમીનની સરખામણીમાં તેમાં ઝડપથી જળ-ભરાવાની સ્થિતિ સર્જાય છે.

(C) જ્યારે વનસ્પતિના સૂકા ભાગોને સિલિકા ક્રુસિબલમાં આશરે $600^{\circ}C$ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તમામ કાર્બનિક પદાર્થો ઓક્સિડેશન પામીને બાષ્પીભવન થઈ જાય છે.
બાકી રહેલો અવશેષ,જેને વનસ્પતિની રાખ કહેવામાં આવે છે,તેમાં માત્ર અકાર્બનિક ખનિજ તત્વો હોય છે જે વનસ્પતિ દ્વારા જમીનમાંથી શોષાયા હતા.
તેથી,વનસ્પતિની રાખ એ વનસ્પતિ પેશીઓમાં હાજર ખનિજ તત્વોનું સૂચક છે.

(A) એરોપોનિક્સ એ વનસ્પતિ ઉછેરવાની એક પદ્ધતિ છે જેમાં મૂળને હવામાં લટકાવવામાં આવે છે અને સમયાંતરે પોષક તત્વોયુક્ત દ્રાવણનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિમાં જમીનની જરૂર પડતી નથી,તેથી તે વનસ્પતિઓની જમીન વગરની ખેતીનો એક પ્રકાર છે.
આ તકનીકનો ઉપયોગ $Citrus$ (લીંબુવર્ગ) અને ઓલિવ સહિત વિવિધ છોડ ઉગાડવા માટે સફળતાપૂર્વક કરવામાં આવે છે.

(C) જ્યારે વનસ્પતિના નમૂનાને ઊંચા તાપમાને (આશરે $600^{\circ}C$) ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તમામ કાર્બનિક પદાર્થો (કાર્બન,હાઇડ્રોજન,ઓક્સિજન,નાઇટ્રોજન વગેરે) ઓક્સિડાઇઝ થઈને $CO_2$,$H_2O$ ની વરાળ અને $NO_x$ જેવા વાયુઓ તરીકે મુક્ત થાય છે.
ક્રુસિબલમાં જે બાકી રહે છે તે વનસ્પતિ પેશીનું અકાર્બનિક ખનિજ તત્વ છે,જેને વનસ્પતિની રાખ (Plant ash) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પેશીઓમાં રહેલા ખનિજ ઘટકો નક્કી કરવા માટે કરવામાં આવે છે.

(C) ટ્રેસર તત્વો એ તત્વોના રેડિયોએક્ટિવ આઈસોટોપ્સ છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિઓમાં વિવિધ ચયાપચયના માર્ગોને શોધવા માટે થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે $C^{14}, N^{15}, P^{32}, S^{35}$ વગેરે.
આ આઈસોટોપ્સ સંશોધકોને જૈવિક પ્રણાલીઓમાં ચોક્કસ તત્વોની ગતિ અને રૂપાંતરણને ટ્રેક કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) વનસ્પતિઓ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ મુખ્યત્વે ફોસ્ફેટ આયનો,ખાસ કરીને $H_2PO_4^-$ અને $HPO_4^{2-}$ ના સ્વરૂપમાં કરે છે.
નાઇટ્રોજનનું શોષણ વનસ્પતિઓ દ્વારા મુખ્યત્વે નાઇટ્રેટ આયનો $(NO_3^-)$ ના સ્વરૂપમાં કરવામાં આવે છે.
જમીનના કણો સામાન્ય રીતે ઋણ વીજભારિત હોવાથી,તેઓ આ ઋણ વીજભારિત આયનોને અપાકર્ષે છે,જેના કારણે તેઓ જમીનની સપાટી સાથે મજબૂતીથી જોડાઈ શકતા નથી.
પરિણામે,આ આયનો પાણી દ્વારા સરળતાથી ધોવાઈ જાય છે (leaching),જેના કારણે જમીનમાં તેમનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે.

(C) મેગ્નેશિયમ જમીનમાં મુખ્યત્વે મેગ્નેસાઇટ $(MgCO_3)$, ડોલોમાઇટ $(MgCO_3 \cdot CaCO_3)$, મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ $(MgSO_4)$ અને વિવિધ સિલિકેટ્સ જેવા ખનિજોના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.
વનસ્પતિઓ જમીનમાંથી મેગ્નેશિયમને દ્વિસંયોજક આયનો, ખાસ કરીને $Mg^{2+}$ ના સ્વરૂપમાં શોષે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, કાર્બોનેટ સ્વરૂપ એ જમીનના વાતાવરણમાં મેગ્નેશિયમનો એક મહત્વપૂર્ણ ખનિજ સ્ત્રોત છે.

(C) જે ખાતરો $N, P, K$ અને અન્ય ખનિજો જેવા તમામ આવશ્યક તત્વો પૂરા પાડે છે તેને સંપૂર્ણ ખાતર (Complete fertilizer) કહેવામાં આવે છે.
નાઈટ્રોજન $(N)$ કોષ વિભાજન અને પેશીઓના વિકાસ માટે જરૂરી છે.
ફોસ્ફરસ $(P)$ યુવાન પેશીઓના વિકાસ અને તેમની વૃદ્ધિ માટે જરૂરી છે.
પોટેશિયમ $(K)$ વર્ધમાન પેશીઓ,વૃદ્ધિ પામતા અગ્રભાગો અને પાંદડાઓ માટે આવશ્યક છે.
$N, P$ અને $K$ ની ઉણપને કારણે પાંદડા પીળા પડવા (ક્લોરોસિસ) અને છોડના ભાગોનું અકાળે મૃત્યુ જેવી અસરો જોવા મળે છે.

(D) જમીનના દ્રાવણમાં ઓગળેલા ખનિજ ક્ષારોનું અંતઃસ્ત્રવણ પામતા (ગુરુત્વાકર્ષણીય) પાણી સાથે જમીનના સ્તરોમાં નીચેની તરફ વહન થવાની પ્રક્રિયાને લીચિંગ (ક્ષાલન) કહેવામાં આવે છે.
આ ઘટના ત્યારે બને છે જ્યારે પાણી ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે જમીનના છિદ્રોમાંથી પસાર થાય છે અને તેની સાથે ઓગળેલા પોષક તત્વોને પણ નીચે લઈ જાય છે.
લીચિંગની પ્રક્રિયા ખાસ કરીને ઋણાયનો (anions) માટે વધુ અસરકારક છે,કારણ કે તેઓ ધનાયનોની સરખામણીમાં જમીનના કણો સાથે મજબૂતીથી જોડાયેલા હોતા નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે. ભારે વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં,ખનિજો ઘણીવાર પાણીની સાથે જમીનમાંથી ધોવાઈ જાય છે (leaching),જે વનસ્પતિઓ માટે તેમની ઉપલબ્ધતા વધારવાને બદલે ઘટાડે છે. તેનાથી વિપરીત,એસિડિક જમીનનો $pH$ વધારવાથી પોષક તત્વોની દ્રાવ્યતા સુધરે છે,જમીન ખેડવાથી વાયુમિશ્રણ અને મૂળનો વિકાસ સારો થાય છે,અને માયકોરાઇઝલ ફૂગ દાખલ કરવાથી સહજીવન દ્વારા પોષક તત્વોનું શોષણ વધે છે.

(C) જ્યારે વનસ્પતિના કોઈ ભાગને બાળવામાં આવે છે,ત્યારે કાર્બનિક પદાર્થો (કાર્બન,હાઇડ્રોજન,ઓક્સિજન,નાઇટ્રોજન) ઓક્સિડાઇઝ થઈને $CO_2$,$H_2O$ ની વરાળ અને $NO_x$ જેવા વાયુઓ તરીકે મુક્ત થાય છે.
બાકી રહેલા અવશેષને વનસ્પતિની રાખ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ રાખમાં અકાર્બનિક ખનિજ તત્વો હોય છે જે વનસ્પતિએ તેની વૃદ્ધિ દરમિયાન જમીનમાંથી શોષ્યા હોય છે.
તેથી,વનસ્પતિની રાખ એ વનસ્પતિ દ્વારા શોષાયેલા ખનિજ ક્ષારોનું સૂચન છે.

(C) ખાતરના સૂત્રમાં આપેલા ત્રણ આંકડાઓ વનસ્પતિ માટે જરૂરી ત્રણ મુખ્ય પોષક તત્વોનું ટકાવાર પ્રમાણ દર્શાવે છે: નાઈટ્રોજન $(N)$,ફોસ્ફરસ $(P)$,અને પોટેશિયમ $(K)$.
આને સામાન્ય રીતે $NPK$ ખાતર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આપેલ સૂત્ર $8-10-22$ માં,$8\%$ નાઈટ્રોજન,$10\%$ ફોસ્ફરસ ($P_2O_5$ તરીકે),અને $22\%$ પોટેશિયમ ($K_2O$ તરીકે) દર્શાવે છે.

(A) જોન વુડવર્ડ $(1669)$ એ ફુદીનાના છોડ પર પ્રયોગો કર્યા અને અવલોકન કર્યું કે નિસ્યંદિત પાણી અથવા વરસાદના પાણીની તુલનામાં છોડ કાદવવાળા પાણી (નદીના પાણી) માં વધુ સારી રીતે ઉગે છે.
આનું કારણ એ છે કે કાદવવાળા પાણીમાં ઓગળેલા ખનિજ ક્ષારો હોય છે,જેમાં આવશ્યક ગુરુ પોષકતત્વો અને સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોનો સમાવેશ થાય છે,જે છોડના વિકાસ માટે જરૂરી છે.
વરસાદનું પાણી અનિવાર્યપણે શુદ્ધ પાણી છે અને તેમાં આ આવશ્યક ખનિજ પોષકતત્વોનો અભાવ હોય છે,જે છોડની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી છે.

(A) જ્યારે વનસ્પતિના પદાર્થને સૂકવીને ક્રુસિબલમાં બાળવામાં આવે છે (આ પ્રક્રિયાને એશિંગ કહેવાય છે),ત્યારે તમામ કાર્બનિક ઘટકો (કાર્બન,હાઇડ્રોજન,ઓક્સિજન,નાઇટ્રોજન) ઓક્સિડાઇઝ થઈને વાયુ સ્વરૂપે દૂર થાય છે.
બાકી રહેલા અવશેષને વનસ્પતિની રાખ (plant ash) કહેવામાં આવે છે,જે અકાર્બનિક ખનિજ તત્વોની બનેલી હોય છે.
આ ખનિજો સામાન્ય રીતે વનસ્પતિ દ્વારા જમીનમાંથી શોષાયેલા આશરે $10$ થી $15$ જેટલા આવશ્યક તત્વોના ઓક્સાઇડ અને કાર્બોનેટ સ્વરૂપે જોવા મળે છે.

(C) આ વિધાનમાં વર્ણવેલ સિદ્ધાંતને $Liebig's$ Law of the Minimum (લીબિગનો ન્યૂનતમનો નિયમ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ નિયમ જણાવે છે કે વૃદ્ધિ કુલ ઉપલબ્ધ સંસાધનો દ્વારા નહીં,પરંતુ સૌથી ઓછા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ સંસાધન (મર્યાદિત પરિબળ) દ્વારા નક્કી થાય છે.
$Justus$ $von$ $Liebig$ એ આ ખ્યાલ રજૂ કર્યો હતો,જેનો ઉપયોગ કૃષિ વિજ્ઞાનમાં પાકના ઉત્પાદન માટે ખાતરની જરૂરિયાતો નક્કી કરવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.

(A) ખનિજો એ આવશ્યક અકાર્બનિક પોષક તત્વો છે જે શરીરને વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી છે. તેમને સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે સારા સ્વાસ્થ્ય,ઉત્સેચક કાર્ય અને પેશીઓની રચનાત્મક અખંડિતતા જાળવવા માટે તેમની ખૂબ ઓછી માત્રામાં જરૂર હોય છે.

(D) ટ્રાયઝિન (Triazines),જેમાં સિમાઝિન અને એટ્રાઝિન જેવા નીંદણનાશકોનો સમાવેશ થાય છે,તે યુરિયામાંથી મેળવવામાં આવતા રાસાયણિક સંયોજનો છે. આનો ઉપયોગ વિવિધ પાકોમાં પહોળા પાંદડાવાળા નીંદણ અને ઘાસને નિયંત્રિત કરવા માટે પસંદગીયુક્ત નીંદણનાશક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે. તેથી,$(a)$ અને $(b)$ બંને સાચા છે.

(C) રાઈઝોસ્ફિયરને જમીનના તે સાંકડા વિસ્તાર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે મૂળના સ્ત્રાવ અને સંકળાયેલ જમીનના સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સીધી રીતે પ્રભાવિત થાય છે. આ તે વિસ્તાર છે જ્યાં જમીન અને વનસ્પતિના મૂળનો સંપર્ક થાય છે,જે પોષક તત્વોની આપ-લે અને સૂક્ષ્મજીવોની આંતરક્રિયાઓને સરળ બનાવે છે.

(C) હ્યુમસ એ ઘેરા રંગનો કાર્બનિક પદાર્થ છે જે જમીનમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃતદેહોના વિઘટનથી બને છે. તે મુખ્યત્વે કોલોઇડલ કદ ધરાવતો કાર્બનિક પદાર્થ છે,જે જમીનનું બંધારણ,પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા અને પોષક તત્વોની પ્રાપ્યતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કરે છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.

(C) જમીનની ક્ષારતા એટલે જમીનમાં ઓગળેલા ક્ષારોનું પ્રમાણ.
જમીનના દ્રાવણમાં ક્ષારો આયનોમાં વિભાજિત થતા હોવાથી,તે જમીનની વિદ્યુત વાહકતા (electrical conductivity) વધારે છે.
તેથી,જમીનના અર્કની વિદ્યુત વાહકતા માપવા માટે કન્ડક્ટિવિટી મીટરનો ઉપયોગ થાય છે,જે જમીનની ક્ષારતાનું સીધું માપ દર્શાવે છે.

(C) એડાફોલોજી એ જમીન વિજ્ઞાનની એક શાખા છે જે સજીવો,ખાસ કરીને વનસ્પતિઓ પર જમીનની અસર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તે જમીનના ગુણધર્મો અને જમીનના પર્યાવરણ પર આધાર રાખતા સજીવો વચ્ચેના સંબંધની તપાસ કરે છે. તેથી,તેને જમીન અને સજીવો વચ્ચેના સંબંધના અભ્યાસ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ (ગોરાડુ જમીન) છે.
ગોરાડુ જમીન છોડના વિકાસ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે રેતી,કાંપ અને ચીકણી માટીનું આદર્શ સંતુલન પૂરું પાડે છે.
આ બંધારણ ઉત્તમ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા સુનિશ્ચિત કરે છે અને સાથે સાથે યોગ્ય નિકાલ અને હવાની અવરજવર (aeration) પણ પૂરી પાડે છે,જે મૂળના તંદુરસ્ત વિકાસ અને છોડની જોરદાર વૃદ્ધિ માટે આવશ્યક છે.

(B) ફળદ્રુપ જમીનનો $pH$ સામાન્ય રીતે થોડો એસિડિકથી તટસ્થ હોય છે,જે સામાન્ય રીતે $6$ થી $7$ ની વચ્ચે હોય છે.
આ $pH$ શ્રેણી છોડ માટે જરૂરી પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતા,સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ અને મૂળના વિકાસ માટે શ્રેષ્ઠ છે.
ખૂબ જ એસિડિક અથવા ખૂબ જ બેઝિક જમીન છોડ દ્વારા ખનિજોના શોષણમાં અવરોધ ઉભો કરી શકે છે.

(A) જમીનમાં વનસ્પતિ પોષક તત્વોની દ્રાવ્યતા અને પ્રાપ્યતા મુખ્યત્વે જમીનના $pH$ દ્વારા નક્કી થાય છે.
જમીનનો $pH$ પોષક તત્વોના રાસાયણિક સ્વરૂપને અસર કરે છે,જે નક્કી કરે છે કે તેઓ દ્રાવ્ય અવસ્થામાં છે કે જે વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા શોષી શકાય છે અથવા જમીનના કણો સાથે જોડાયેલા છે.
ઉદાહરણ તરીકે,ઘણા સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો ઊંચા $pH$ સ્તરે ઓછા પ્રાપ્ય બને છે,જ્યારે અન્ય ખૂબ ઓછા $pH$ સ્તરે ઝેરી બની શકે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી પોષક તત્વોના શોષણ માટે જમીનનો $pH$ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
ઊંડી કાળી જમીન અત્યંત ઉત્પાદક છે કારણ કે તે ચીકણી માટી (Clay) અને હ્યુમસથી સમૃદ્ધ હોય છે.
ચીકણી માટીના કણોમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધુ હોય છે અને હ્યુમસ આવશ્યક પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે,જે જમીનને ફળદ્રુપ બનાવે છે અને ખેતી માટે યોગ્ય બનાવે છે.

(B) જમીનનું વર્ગીકરણ તેના નિર્માણની રીતને આધારે કરવામાં આવે છે.
$1$. અવશિષ્ટ જમીન તેના મૂળ સ્થાને જ બને છે.
$2$. સ્થળાંતરિત જમીન ત્યારે બને છે જ્યારે વિઘટિત પિતૃ પદાર્થો પાણી,પવન અથવા બરફ જેવા પરિબળો દ્વારા એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જાય છે.
$3$. કાંપની જમીન એ વહેતા પાણી (નદીઓ) દ્વારા જમા થયેલી સ્થળાંતરિત જમીનનો એક પ્રકાર છે.
$4$. તળછટવાળી જમીન એ કાંપના જમા થવાથી બનતી જમીન માટેનો સામાન્ય શબ્દ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Alluvial$ $soil$ (કાંપની જમીન) એ પાણી દ્વારા સ્થળાંતરિત થતી જમીન માટે સૌથી સચોટ શબ્દ છે.

(C) સાચો જવાબ છે. હ્યુમસ એ જમીનમાં રહેલો ઘેરો કાર્બનિક પદાર્થ છે જે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃતદેહોના વિઘટનથી બને છે.
તે $N, P,$ અને $K$ જેવા આવશ્યક પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે.
હ્યુમસ જમીનના ભૌતિક ગુણધર્મોમાં નોંધપાત્ર સુધારો કરે છે,જેમ કે તેની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા,છિદ્રાળુતા અને વાયુમિશ્રણ (aeration) માં વધારો કરે છે,જે તંદુરસ્ત વનસ્પતિ વિકાસ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$A$. ચેર્નોઝેમ્સ તેમના ઉચ્ચ હ્યુમસ સામગ્રીને કારણે વિશ્વની સૌથી ફળદ્રુપ જમીન તરીકે ઓળખાય છે.
$B$. કાળી જમીન (રેગુર) સામાન્ય રીતે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ,મેગ્નેશિયમ,પોટાશ અને ચૂનાથી સમૃદ્ધ હોય છે.
$C$. લેટેરાઈટ જમીન ઉચ્ચ તાપમાન અને ભારે વરસાદની સ્થિતિમાં બને છે અને તે લોખંડ અને એલ્યુમિનિયમના સંયોજનોથી સમૃદ્ધ હોય છે.
$D$. ટેરા રોસા એ ચૂનાના પથ્થરના ઘસારાથી ઉત્પન્ન થતી લાલ રંગની માટી છે; તે ખાસ કરીને ગુલાબ માટે સૌથી વધુ અનુકૂળ હોવા માટે જાણીતી નથી. તેથી,આ જોડી ખોટી રીતે જોડાયેલી છે.

(B) જે વનસ્પતિઓ એસિડિક સ્વભાવ ધરાવતી,હ્યુમસથી સમૃદ્ધ અને $Ca^{++}$ આયનોની ઉણપ ધરાવતી જમીનમાં ઉગે છે,તેમને ઓક્ઝેલોફાઇટ્સ (Oxalophytes) કહેવામાં આવે છે.
Psammophytes રેતાળ જમીનમાં ઉગે છે.
Lithophytes ખડકો પર ઉગે છે.
Halophytes ક્ષારયુક્ત જમીનમાં ઉગે છે.

(A) જ્યારે વનસ્પતિ પેશીને સંપૂર્ણપણે સળગાવવામાં આવે છે,ત્યારે તમામ કાર્બનિક સંયોજનો ઓક્સિડાઈઝ થઈને $CO_2$ અને પાણીની વરાળ જેવા વાયુ સ્વરૂપે મુક્ત થાય છે.
બાકી રહેલા પદાર્થને રાખ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ રાખમાં કેલ્શિયમ,મેગ્નેશિયમ,પોટેશિયમ વગેરે જેવા અકાર્બનિક તત્વો (ખનીજક્ષારો) હોય છે,જે વનસ્પતિ દ્વારા જમીનમાંથી શોષાયા હતા.
તેથી,વનસ્પતિની રાખ એ વનસ્પતિ પેશીમાં રહેલા અકાર્બનિક ખનીજ તત્વોનું નિદર્શન કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$1$. ટેરા રોઝા એ ચૂનાના પથ્થરના ઘસારાથી બનતી લાલ રંગની માટી છે,જે ગુલાબ જેવા છોડ માટે અનુકૂળ માનવામાં આવે છે.
$2$. કાળી જમીન (રેગુર જમીન) કપાસની ખેતી માટે ખૂબ જ ફળદ્રુપ છે,પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે તેને 'દુનિયાની સૌથી સમૃદ્ધ જમીન' તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતી નથી.
$3$. કાળી જમીન ખરેખર કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ,મેગ્નેશિયમ અને પોટાશથી સમૃદ્ધ હોય છે.
$4$. લેટેરાઈટ જમીન ભારે ધોવાણ (leaching) દ્વારા બને છે અને તેમાં આયર્ન અને એલ્યુમિનિયમના ઓક્સાઈડનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

(C) વનસ્પતિના વિકાસ માટે સારી જમીન તે છે જેમાં પાણી સંગ્રહ અને નિકાલ વચ્ચે સંતુલન હોય.
તેમાં પાણી પૂરતા પ્રમાણમાં અંદર આવવું જોઈએ (infiltration) અને યોગ્ય વાયુમિશ્રણ (aeration) પણ થવું જોઈએ.
જોકે,સારી જમીનની સૌથી મહત્વની લાક્ષણિકતા એ છે કે તે પાણીને યોગ્ય દરે ઝમવા (percolate) દે છે,જેથી મૂળને ભેજ મળે અને જમીન જળબંબાકાર ન થાય.
તેથી,પાણીને ધીમેથી ઝમવા દેવાની ક્ષમતા એ સારી જમીનની ગુણવત્તાનું મુખ્ય સૂચક છે.

(A) જમીન,તેની રચના,વર્ગીકરણ અને નકશા બનાવવાની પ્રક્રિયાના અભ્યાસને $Pedology$ (મુદ્દાવિદ્યા) કહેવામાં આવે છે.
$Acreology$ એ જમીનના અભ્યાસ માટેનો પ્રમાણિત વૈજ્ઞાનિક શબ્દ નથી.
$Geography$ (ભૂગોળ) એ સ્થળો અને લોકો તથા તેમના પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધોનો અભ્યાસ છે.
$Paleontology$ (જીવાશ્મવિદ્યા) એ પૃથ્વી પરના જીવનના ઇતિહાસને સમજવા માટે અશ્મિઓનો અભ્યાસ છે.

(B) છિદ્રાળુતા એટલે જમીનના કણો વચ્ચે રહેલી ખાલી જગ્યાનું પ્રમાણ.
$1$. રેતાળ જમીનમાં મોટા કણો હોય છે,જેના કારણે તેમાં મોટી ખાલી જગ્યાઓ હોય છે અને તેની છિદ્રાળુતા વધુ હોય છે.
$2$. ગોરાડુ જમીનમાં રેતી,કાંપ અને માટીનું સંતુલિત મિશ્રણ હોય છે,જે મધ્યમ છિદ્રાળુતા પ્રદાન કરે છે.
$3$. ચીકણી જમીન ખૂબ જ ઝીણા કણોની બનેલી હોય છે જે એકબીજા સાથે ચુસ્તપણે ગોઠવાયેલા હોય છે,જેના પરિણામે તેમાં ખૂબ જ નાની ખાલી જગ્યાઓ રહે છે અને આ પ્રકારોમાં સૌથી ઓછી છિદ્રાળુતા જોવા મળે છે.
તેથી,ચીકણી જમીનમાં સૌથી ઓછી છિદ્રાળુતા હોય છે.

(B) મોટાભાગની વનસ્પતિઓના વિકાસ માટે જમીનનો શ્રેષ્ઠ $pH$ ગાળો થોડો એસિડિકથી તટસ્થ,સામાન્ય રીતે $6.5$ થી $7.5$ ની વચ્ચે હોય છે.
આ $pH$ ગાળામાં,નાઈટ્રોજન,ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમ જેવા આવશ્યક પોષક તત્વો વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા શોષણ માટે સૌથી વધુ ઉપલબ્ધ હોય છે.
જો જમીન વધુ પડતી એસિડિક અથવા વધુ પડતી બેઝિક (આલ્કલાઇન) બની જાય,તો તે પોષક તત્વોની ઉણપ અથવા ઝેરી અસર તરફ દોરી શકે છે,જે વનસ્પતિના વિકાસને અવરોધે છે.

(A) દાંત અને હાડકાંનું બંધારણ મુખ્યત્વે હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટનું બનેલું હોય છે,જે કૅલ્શિયમ ફૉસ્ફેટનું સ્ફટિકીય સ્વરૂપ છે.
કૅલ્શિયમ $(Ca)$ અને ફૉસ્ફરસ $(P)$ મુખ્ય ખનીજ ઘટકો છે,જે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં હાજર હોય છે.
મૅંગેનીઝ $(Mn)$ એ અલ્પ માત્રામાં જોવા મળતું તત્ત્વ છે,જે કૅલ્શિયમ અને ફૉસ્ફરસની સરખામણીમાં ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હોય છે.
તેથી,તેમના સાપેક્ષ પ્રમાણનો સાચો ક્રમ $Manganese < Phosphorus < Calcium$ છે.

(C) ફોસ્ફરસ એ પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ માટે એક આવશ્યક ખનિજ છે,જે કંકાલ રચનાઓના નિર્માણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં,કુલ ફોસ્ફરસના આશરે $90\%$ જેટલો ભાગ હાડકાં અને દાંતમાં સંગ્રહિત હોય છે,જે મુખ્યત્વે હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટ સ્ફટિકોના સ્વરૂપમાં હોય છે.
બાકીનો $10\%$ ભાગ નરમ પેશીઓ અને શરીરના પ્રવાહીમાં વહેંચાયેલો હોય છે,જ્યાં તે $ATP$,$DNA$ અને $RNA$ ના નિર્માણ સહિત વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે.

(C) પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં,ફૉસ્ફરસ એ કંકાલ તંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ ખનિજ ઘટક છે.
શરીરના કુલ ફૉસ્ફરસનો આશરે $80 \%$ ભાગ હાડકાં અને દાંતમાં જોવા મળે છે,જે મુખ્યત્વે હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટ સ્ફટિકોના સ્વરૂપમાં હોય છે,જે આ પેશીઓને માળખાકીય મજબૂતી અને કઠિનતા પ્રદાન કરે છે.
બાકીનો $20 \%$ ભાગ નરમ પેશીઓ,રુધિર અને કોષીય પ્રવાહીમાં વહેંચાયેલો હોય છે,જ્યાં તે ઉર્જા ચયાપચય ($ATP$ તરીકે),ન્યુક્લિક એસિડનું બંધારણ ($DNA$ અને $RNA$) અને કોષીય સંકેત આપવામાં આવશ્યક ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) દાંત અને હાડકાં મુખ્યત્વે કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના બનેલા હોય છે,જે હાઈડ્રોક્સિએપેટાઈટ સ્ફટિકોના સ્વરૂપમાં હોય છે,જેનું સૂત્ર $Ca_{10}(PO_4)_6(OH)_2$ છે. મેગ્નેશિયમ પણ હાડકાના મેટ્રિક્સમાં ગૌણ ખનીજ ઘટક તરીકે હાજર હોય છે. તેથી,ખનીજતત્વોનો સાચો સમૂહ $Ca, P, Mg$ છે.

(B) મોટાભાગની વનસ્પતિઓ થોડી એસિડિકથી તટસ્થ જમીનમાં શ્રેષ્ઠ રીતે વિકાસ પામે છે.
મોટાભાગની વનસ્પતિઓના વિકાસ માટે સૌથી યોગ્ય $pH$ શ્રેણી સામાન્ય રીતે $6.5$ થી $7.5$ ની વચ્ચે માનવામાં આવે છે.
આ શ્રેણી જમીનમાં રહેલા આવશ્યક પોષક તત્વોને વનસ્પતિ દ્વારા શોષણ કરવા માટે સૌથી અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

(C) ઘાટી કાળી જમીન (જેને રેગુર જમીન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) અત્યંત ઉત્પાદક હોય છે કારણ કે તે ક્લે (ચીકણી માટી) અને હ્યુમસથી સમૃદ્ધ હોય છે.
ક્લેના કણોમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધુ હોય છે,જે છોડના વિકાસ માટે આવશ્યક છે.
હ્યુમસ આવશ્યક પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે અને જમીનનું બંધારણ સુધારે છે,જે તેને ખેતી માટે ફળદ્રુપ બનાવે છે.

(A) કોઈપણ વિસ્તારમાં જમીનનું સ્વરૂપ અને તેના ગુણધર્મો ભૂમિના કણોના કદ દ્વારા નક્કી થાય છે. ભૂમિના કણોનું કદ જમીનનું પોત (Texture) નક્કી કરે છે,જે બદલામાં જમીનની જલધારણ શક્તિ અને પાણીના નિતારણની ક્ષમતાને અસર કરે છે. તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$1$. લેટેરાઇટ જમીન આયર્ન અને ઍલ્યુમિનિયમ ઓક્સાઇડથી સમૃદ્ધ હોય છે,તેથી $A$ માં આપેલું વિધાન સાચું છે.
$2$. ટેરા રોસા એ ચૂનાના પથ્થરના ઘસારાથી બનતી લાલ રંગની માટી છે; તે ખાસ કરીને ગુલાબ માટે અનુકૂળ હોતી નથી,તેથી $B$ માં આપેલું વિધાન ખોટું છે.
$3$. કેરનોઝેમ્સ એ કાળા રંગની જમીન છે જેમાં હ્યુમસનું પ્રમાણ વધુ હોય છે અને તે વિશ્વની સૌથી ફળદ્રુપ જમીન ગણાય છે,તેથી $C$ માં આપેલું વિધાન સાચું છે.
$4$. કાળી જમીન (રેગુર જમીન) સામાન્ય રીતે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ,મેગ્નેશિયમ,પોટાશ અને ચૂનાથી ભરપૂર હોય છે,તેથી $D$ માં આપેલું વિધાન સાચું છે.

(A) ખનીજ પોષણ મુખ્યત્વે નીચેના પાસાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે:
$1$. તે મુખ્યત્વે અકાર્બનિક વનસ્પતિ પોષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
$2$. તે વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે આવશ્યક તત્વોને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.
$3$. તેમાં ખનીજ તત્વોની આવશ્યકતા નક્કી કરવા માટેના માપદંડોનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.
$4$. તે આવશ્યક તત્વોની શારીરિક અને ચયાપચયની ભૂમિકાઓની તપાસ કરે છે.
$5$. તે ચોક્કસ પોષક તત્વોના અભાવને કારણે થતા ઉણપના લક્ષણોનો અભ્યાસ આવરી લે છે.
$6$. તે જમીનમાંથી પોષક તત્વોના શોષણની પદ્ધતિઓ સમજાવે છે.

(N/A) જમીનની ક્ષારતા એટલે જમીનમાં દ્રાવ્ય ક્ષારોનું પ્રમાણ.
ક્ષારો એ જમીન અને પાણીનો કુદરતી ઘટક છે.
જમીનની ક્ષારતા માટે જવાબદાર આયનો $Na^{+}$,$K^{+}$,$Ca^{2+}$,$Mg^{2+}$ અને $Cl^{-}$ છે.
જ્યારે દ્રાવ્ય ક્ષારોની સાંદ્રતા $0.2 \%$ કે તેથી વધુ હોય અથવા સોડિયમની સાંદ્રતા $500 \text{ ppm}$ (સોડિક જમીન) સુધી પહોંચે ત્યારે જમીન ક્ષારીય બને છે.

(A) જમીનમાં રહેલા ખનિજ કણો પાણીને પકડી રાખવા માટે જવાબદાર છે. તેમના કદના આધારે ચડતા ક્રમમાં તેઓ $5$ પ્રકારના હોય છે: ક્લે (ચીકણી માટી),સિલ્ટ (કાંપ),ઝીણી રેતી,જાડી રેતી અને કાંકરા.
ક્લેમાં ખનિજ ક્ષારો હોય છે,તે રાસાયણિક રીતે વધુ સક્રિય છે અને પાણી તથા આયનોને જાળવી રાખવાની ઉચ્ચ ક્ષમતા દર્શાવે છે.
ગોરાડુ જમીન (Loam soil) એ ક્લે,સિલ્ટ અને રેતીના $1:2:2$ ના ગુણોત્તરથી બનેલી હોય છે.
રેતાળ જમીનમાં ક્લેનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે અને તેના કણોનું કદ મોટું હોવાથી તેમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા સૌથી ઓછી હોય છે,જે છોડના વિકાસ માટે યોગ્ય નથી.