Types of Movement Questions in Gujarati

(B) કૂટપાદ એ $Amoeba$ જેવા અમીબોઇડ કોષોમાં જોવા મળતા કોષરસના કામચલાઉ પ્રવર્ધો છે.
સોલ-જેલ સિદ્ધાંત મુજબ,કૂટપાદનું નિર્માણ મુખ્યત્વે કોષરસના પ્રવાહી અવસ્થા $(sol)$ અને અર્ધ-ઘન અવસ્થા $(gel)$ વચ્ચેના પ્રતિવર્તી રૂપાંતરણને કારણે થાય છે.
આ રૂપાંતરણ કોષરસની સ્નિગ્ધતામાં તફાવત પેદા કરે છે,જે કોષને તેની કોષરસસ્તરને લંબાવવા અને હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,કૂટપાદ બનવાનું સાચું કારણ સ્નિગ્ધતામાં રહેલો તફાવત છે.

(C) $Amoeba$ અમીબીય પ્રચલન દર્શાવે છે,જે કોષરસના કામચલાઉ પ્રવર્ધો દ્વારા થાય છે જેને ખોટા પગ (pseudopodia) કહેવામાં આવે છે.
આ રચનાઓ કોષરસના વહન દ્વારા બને છે અને તેનો ઉપયોગ પ્રચલન અને ખોરાકના કણોને પકડવા માટે થાય છે.
તેથી,$Amoeba$ માં પ્રચલન માટેની સાચી રચના ખોટા પગ (pseudopodia) છે.

(B) $Amoeba$ માં કૂટપાદનું નિર્માણ $Sol-Gel$ સિદ્ધાંત (જેને $Mast$ અને $Pantin$ દ્વારા પ્રસ્તાવિત $Amoeboid$ ગતિનો સિદ્ધાંત પણ કહેવાય છે) દ્વારા શ્રેષ્ઠ રીતે સમજાવી શકાય છે.
આ સિદ્ધાંત મુજબ,$Amoeba$ નું કોષરસ બે અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે: બહારનું,સખત $gel$ અવસ્થા (બાહ્યરસ) અને અંદરનું,પ્રવાહી $sol$ અવસ્થા (અંતઃરસ).
કોષરસની સ્નિગ્ધતામાં ચક્રીય ફેરફારોને કારણે કૂટપાદ બને છે અને પાછા ખેંચાય છે,જેમાં $sol$ અવસ્થા $gel$ અવસ્થામાં અને તેનાથી ઉલટું રૂપાંતરિત થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(C) $Sol-Gel$ સિદ્ધાંત (અથવા અમીબીય ગતિનો સિદ્ધાંત) મુજબ,અમીબાની ગતિ કોષરસના $sol$ (પ્રવાહી) અને $gel$ (ચીકણી) અવસ્થાઓ વચ્ચેના પ્રતિવર્તી રૂપાંતરણને કારણે થાય છે. જ્યારે અમીબા ગતિ કરે છે,ત્યારે અગ્ર ભાગમાં $plasma-sol$ એ કૂટપાદ (pseudopodium) બનાવવા માટે $plasma-gel$ માં રૂપાંતરિત થાય છે,જ્યારે પશ્ચ ભાગમાં $plasma-gel$ પાછું $plasma-sol$ માં રૂપાંતરિત થાય છે. આમ,સાચી પ્રક્રિયા એ છે કે $plasma-sol$ નો ઉપરનો ભાગ કૂટપાદ બનવાના સ્થાને $plasma-gel$ માં ફેરવાય છે.

(D) $Hirudinaria$ (જળો) નું પશ્ચાદ્ ચૂષક એક વિશિષ્ટ રચના છે જે પ્રચલન (લૂપિંગ ગતિ) અને યજમાન સાથે ચોંટવામાં મદદ કરે છે.

(A) ત્રિપાદી પ્રચલન એ હલનચલનનો એક પ્રકાર છે જેમાં પ્રાણી તેના શરીરના વજનને ટેકો આપવા અને આગળ વધવા માટે ત્રણ અંગો અથવા શરીરના બિંદુઓનો ઉપયોગ કરે છે.
કાંગારૂના કિસ્સામાં,તે ધીમેથી ચાલતી વખતે અથવા ઘાસ ચરતી વખતે તેના બે પાછળના અંગો અને તેની સ્નાયુબદ્ધ પૂંછડીનો ત્રીજા ટેકાના બિંદુ તરીકે ઉપયોગ કરે છે,જેને ત્રિપાદી પ્રચલન કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) સાચી જોડી $\text{ગોકળગાય } - \text{પગ}$ છે।
$\text{યુગ્લીના}$ કશાની મદદથી પ્રચલન કરે છે।
$\text{પેરામીશિયમ}$ પક્ષ્મોની મદદથી પ્રચલન કરે છે।
$\text{અમીબા}$ કૂટપાદ (pseudopodia) ની મદદથી પ્રચલન કરે છે।
$\text{ગોકળગાય}$ તેના પગના સ્નાયુબદ્ધ તળિયાની સરકતી ગતિ દ્વારા પ્રચલન કરે છે।

(D) પક્ષીઓમાં દ્વિપાદી ગતિ જોવા મળે છે કારણ કે તેમના અગ્ર ઉપાંગો ઉડવા માટે પાંખોમાં રૂપાંતરિત થયેલા હોય છે. ચાલવા કે બેસવા માટે ફક્ત પશ્ચ ઉપાંગોનો ઉપયોગ કરવાથી,અગ્ર ઉપાંગો ગતિના ભારમાંથી મુક્ત થાય છે,જે તેમને ઉડવાની ક્રિયા માટે વિશિષ્ટ બનાવે છે.

(A) $Saltatorial$ (સલ્ટેટોરિયલ) શબ્દ પ્રચલનની એવી પદ્ધતિ દર્શાવે છે જેમાં કૂદવાની કે લાંબા કુદકા મારવાની ક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.
કાંગારૂ પાસે મજબૂત પાછળના અંગો હોય છે જે કૂદવા માટે અનુકૂલિત હોય છે,જે તેમની હલનચલનની પ્રાથમિક પદ્ધતિ છે.
તેથી,કાંગારૂમાં જોવા મળતું પ્રચલન $Saltatorial$ પ્રકારનું છે.

(A) પ્રોટોપ્લાઝમિક સ્ટ્રીમિંગ,જેને સાયક્લોસિસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જીવંત કોષની અંદર સાયટોસોલ અને અંગિકાઓનો નિર્દેશિત પ્રવાહ છે.
આ હલનચલન કોષની પોતાની આંતરિક ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે અને તે બાહ્ય ઉત્તેજનાથી સ્વતંત્ર હોવાથી,તેને સ્વયંસ્ફુરિત પ્રચલન હલનચલન (Autonomic movements of locomotion) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તે કોષની અંદર પોષક તત્વો,પ્રોટીન અને અંગિકાઓના વિતરણ માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે.

(C) $Thigmonasty$ (જેને $Haptonasty$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ સ્પર્શ અથવા સંપર્કની ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં થતી એક પ્રકારની અનુકુંચન હલનચલન છે. કીટાહારી વનસ્પતિ $Drosera$ (સનડ્યુ) માં,જ્યારે કોઈ જીવજંતુ તેના સ્પર્શકોને સ્પર્શે છે ત્યારે તે શિકારને પકડવા માટે અંદરની તરફ વળે છે. આ ચોક્કસ હલનચલનને $Thigmonastic$ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) $Desmodium$ $gyrans$ (જેને ટેલિગ્રાફ પ્લાન્ટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) તેની પાર્શ્વ પર્ણિકાઓમાં સ્વાયત્ત હલનચલન દર્શાવે છે. આ હલનચલન લયબદ્ધ અને ઝટકાવાળા હોય છે,જે પર્ણિકાના પાયામાં આવેલા પર્ણતલ (pulvinus) કોષોમાં આશૂનતા દબાણ (turgor pressure) માં થતા ફેરફારો દ્વારા થાય છે. આ હલનચલન ગુરુત્વાકર્ષણ (ભૂઆવર્તન) અથવા પાણી (જલાવર્તન) જેવા બાહ્ય ઉત્તેજકો દ્વારા પ્રેરિત થતા નથી. તેથી,તેમને સ્વાયત્ત અથવા સ્વયંભૂ હલનચલન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,ન કે આવર્તી હલનચલન તરીકે. તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) પ્રકાશ (ફોટોનાસ્ટી) અથવા તાપમાન (થર્મોનાસ્ટી) જેવા બાહ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં ફૂલોનું ખીલવું અને બંધ થવું એ નાસ્ટિક હલનચલન (અનુકુંચન) ના ઉદાહરણો છે.
નાસ્ટિક હલનચલન એ ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં વનસ્પતિના ભાગોની દિશાહીન હલનચલન છે,જેમાં હલનચલનની દિશા ઉત્તેજનાની દિશા પર આધારિત હોતી નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(D) સાચો જવાબ છે.
ભારતીય ટેલિગ્રાફ પ્લાન્ટ, $Desmodium \text{ } gyrans$ (જેને $Codariocalyx \text{ } motorius$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે), તે આંચકાવાળી પરંતુ લયબદ્ધ અથવા સ્વાયત્ત ઉપર-નીચે થતી હલનચલન દર્શાવે છે.
આ હલનચલન પર્ણિકાના દાંડીના પાયામાં (પલ્વિની) રહેલા કોષોમાં ટર્ગોર દબાણમાં થતા લયબદ્ધ ફેરફારોને કારણે થાય છે.

(B) કળશપર્ણ $(Nepenthes)$ માં ઢાંકણનું બંધ થવું એ નાસ્ટિક (nastic) હલનચલનનો એક પ્રકાર છે,જેને ખાસ કરીને સ્પર્શાનુવર્તી (thigmonastic) હલનચલન કહેવામાં આવે છે.
આ હલનચલન પર્ણના આધારમાં રહેલા કોષોના આશૂન્યતા દબાણ (turgor pressure) માં થતા ફેરફારોને કારણે થાય છે.
આ હલનચલન બાહ્ય ઉત્તેજના (જેમ કે જીવડાનો સ્પર્શ) દ્વારા પ્રેરિત થાય છે,પરંતુ તે ઉત્તેજનાની દિશા પર આધારિત હોતી નથી,તેથી તેને આશૂન્યતાજન્ય હલનચલન (turgor movement) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) વનસ્પતિની હલનચલન ઉત્તેજનાના પ્રકાર અને પ્રતિભાવની દિશાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. આવર્તનીય હલનચલન એ બાહ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં દિશાત્મક હલનચલન છે (દા.ત.,પ્રકાશાવર્તન).
$2$. અનુકુંચન હલનચલન એ બાહ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં દિશાવિહીન હલનચલન છે (દા.ત.,સ્પર્શાનુકુંચન).
$3$. અભિમુખ હલનચલન એ બાહ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં સમગ્ર સજીવ અથવા કોષનું સ્થાનાંતર છે (દા.ત.,રસાયણાનુચલન).
આ ત્રણેય પ્રકારની હલનચલન બાહ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં થતી હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) પ્રચલન એટલે સજીવનું એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ થતું સ્વૈચ્છિક હલનચલન.
$A$. કોણીમાંથી હાથ વાળવો એ શરીરના અંગનું હલનચલન છે,પ્રચલન નથી.
$B$. એસીટાબ્યુલમ (નિતંબ સાંધા) માં ફીમરના શીર્ષનું પરિભ્રમણ ચાલવા,દોડવા અને કૂદવા માટે જરૂરી છે,જે પ્રચલનના પ્રકારો છે.
$C$. પરિસ્ટાલ્ટિક હલનચલન એ પાચન માર્ગની અનૈચ્છિક હલનચલન છે અને તે પ્રચલન સાથે સંબંધિત નથી.
$D$. હૃદયનું સંકોચન એ રુધિરાભિસરણ માટે જરૂરી અનૈચ્છિક હલનચલન છે,પ્રચલન નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) $Thigmotaxis$ (સ્પર્શાનુવર્તન) એ સ્પર્શના ઉત્તેજનને કારણે થતો હલનચલનનો પ્રતિભાવ છે,જે ક્યારેક હલનચલનને અટકાવે પણ છે.

(B) $Patagia$ એ ચામડીના પડ છે જે ચામાચીડિયા અથવા ઉડતી ખિસકોલી જેવા અમુક પ્રાણીઓના અંગો વચ્ચે ખેંચાયેલા હોય છે.
આ રચનાઓ મુખ્યત્વે હવામાં સરકવા અથવા ઉડવા માટે વપરાય છે.
તેથી,$patagia$ ની હાજરી એ $volant$ (ઉડ્ડયન) અનુકૂલનનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(C) પુષ્પકલિકામાંથી પુષ્પના ખીલવાની પ્રક્રિયાને $Epinasty$ (ઉપરની તરફ વૃદ્ધિ) કહેવામાં આવે છે. આ એક પ્રકારની $Autonomic$ $growth$ $movement$ (વૃદ્ધિની સ્વયંભૂ હલનચલન) છે,જેમાં પુષ્પના દલપત્રોની ઉપરની સપાટી પરની વૃદ્ધિ નીચેની સપાટી કરતા ઝડપી હોય છે,જેના કારણે પુષ્પ ખીલે છે.

(C) કળશપર્ણ એ કીટકભક્ષી વનસ્પતિ છે જે કીટકોનો શિકાર કરે છે. કળશના ઢાંકણનું બંધ થવું એ 'કંપાનુકુંચન' (Nastic movement) પ્રકારની હલનચલન છે. જ્યારે કોઈ કીટક કળશ પર બેસે છે,ત્યારે તે યાંત્રિક ઉત્તેજના પેદા કરે છે,જેના પ્રતિભાવરૂપે કોષોમાં આશૂનતાના ફેરફારને કારણે ઢાંકણ બંધ થઈ જાય છે અને કીટક કળશમાં ફસાઈ જાય છે.

(B) અમીબીય હલનચલન એ કોષો દ્વારા દર્શાવવામાં આવતા હલનચલનનો એક પ્રકાર છે,જે કૂટપાદ (pseudopodia) બનાવીને પોતાનો આકાર બદલે છે.
માનવ શરીરમાં,આ પ્રકારનું હલનચલન ચોક્કસ રોગપ્રતિકારક કોષોની લાક્ષણિકતા છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,મેક્રોફેઝ અને શ્વેતકણો (જેમ કે ન્યુટ્રોફિલ્સ અને મોનોસાઇટ્સ) પેશીઓમાં સ્થળાંતર કરવા અને રોગકારકો અથવા કચરાને ગળી જવા માટે અમીબીય હલનચલન દર્શાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) પ્રચલન અંગિકાઓ એ સજીવો દ્વારા હલનચલન માટે વપરાતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે.
$A$. ખોટાપગ (Pseudopodia) નો ઉપયોગ અમીબા જેવા સજીવો પ્રચલન માટે કરે છે.
$B$. કશા (Flagella) એ લાંબી,ચાબુક જેવી રચનાઓ છે જે ઘણા પ્રોટિસ્ટ અને બેક્ટેરિયામાં હલનચલન માટે વપરાય છે.
$C$. પક્ષ્મ (Cilia) એ ટૂંકી,વાળ જેવી રચનાઓ છે જે પક્ષ્મધારી સજીવોમાં પ્રચલન અને ખોરાક મેળવવા માટે વપરાય છે.
$D$. બીજાણું (Spore) એ પ્રજનન માટેની રચનાઓ છે જેનો ઉપયોગ ફેલાવા અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે થાય છે,સક્રિય પ્રચલન માટે નહીં.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) પ્રચલન એટલે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાની ક્ષમતા.
$1$. પક્ષ્મો એ પેરામીશિયમ જેવા સજીવોમાં જોવા મળતી વાળ જેવી રચનાઓ છે જે હલનચલનમાં મદદ કરે છે.
$2$. નાલીપગ એ શૂળત્વચી (Echinoderms) સમુદાયના પ્રાણીઓમાં (દા.ત. તારામાછલી) જોવા મળતી જલવાહક તંત્રની લાક્ષણિક રચનાઓ છે જે પ્રચલન માટે વપરાય છે.
$3$. વજ્રકેશ એ નૂપુરક (Annelids) સમુદાયના પ્રાણીઓમાં (દા.ત. અળસિયું) જોવા મળતી બ્રશ જેવી રચનાઓ છે જે જમીન પર પકડ જમાવવા અને હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.
આથી,આ તમામ રચનાઓ પ્રચલન સાથે સંકળાયેલી છે.

(B) ખોટાપગ (Pseudopodia) એ $Amoeba$ જેવા સજીવોમાં જોવા મળતા કામચલાઉ કોષરસના પ્રવર્ધો છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય પ્રચલન (હલનચલન) અને ફેગોસાઇટોસિસ દ્વારા ખોરાકના કણોને પકડવાનું છે.

(D) માનવ શરીરમાં પક્ષ્મલ હલનચલન શ્વાસનળી,શુક્રવાહિકાઓ અને અંડવાહિનીઓમાં જોવા મળે છે.
$A$ સાચું છે: પક્ષ્મલ હલનચલન શ્વાસનળી અને અંડવાહિનીમાં હાજર હોય છે.
$B$ સાચું છે: શ્વાસનળીમાં રહેલા પક્ષ્મો ધૂળના રજકણો અને વિદેશી પદાર્થોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
$C$ સાચું છે: અંડવાહિનીમાં પક્ષ્મલ હલનચલન અંડકોષના ગર્ભાશય તરફના વહનને સરળ બનાવે છે.
$D$ ખોટું છે: રુધિરમાં રહેલા મેક્રોફેજ અને શ્વેતકણો અમીબીય હલનચલન દર્શાવે છે,પક્ષ્મલ હલનચલન નહીં. તેથી,વિકલ્પ $D$ માં આપેલું વિધાન ખોટું છે.

(C) માનવ શરીરમાં મેક્રોફેજ અને લ્યુકોસાઇટ્સ (શ્વેતકણો) અમીબાયડ (અમીબાસદ્રશ) હલનચલન દર્શાવે છે.
આ પ્રકારનું હલનચલન સ્યુડોપોડિયા (ખોટા પગ) ના નિર્માણ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે,જે કોષરસના કામચલાઉ પ્રવર્ધો છે.
આ પ્રક્રિયા આ કોષો માટે રોગકારકોનો નાશ કરવા અને ચેપના સ્થળો સુધી પહોંચવા માટે પેશીઓમાં હલનચલન કરવા માટે ખૂબ જ આવશ્યક છે.

(C) પક્ષ્મલ ગતિ એવા કોષોમાં જોવા મળે છે જે પક્ષ્મો (cilia) ધરાવે છે.
$1$. શ્વાસનળીમાં ધૂળના રજકણોને દૂર કરવા એ પક્ષ્મલ ગતિ છે કારણ કે શ્વસન માર્ગ પક્ષ્મલ અધિચ્છદથી આવરીત હોય છે.
$2$. સ્ત્રી પ્રજનન માર્ગમાં અંડકોષનું વહન અંડવાહિનીના પક્ષ્મો દ્વારા થાય છે.
$3$. પેરામીશિયમમાં ખોરાક એકત્રિત કરવો એ પક્ષ્મલ ગતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$4$. મેક્રોફેજ અને શ્વેતકણોની ગતિ એ અમીબીય ગતિનું ઉદાહરણ છે,જેમાં કૂટપાદ (pseudopodia) નું નિર્માણ થાય છે.
તેથી,મેક્રોફેજ અને શ્વેતકણોની ગતિ એ પક્ષ્મલ ગતિ નથી.

(B) અમીબોઇડ હલનચલન એ કોષો દ્વારા દર્શાવવામાં આવતી હલનચલનનો એક પ્રકાર છે જે સ્યુડોપોડિયા (ખોટા પગ) બનાવીને પોતાનો આકાર બદલે છે.
માનવ શરીરમાં,$WBC$ (શ્વેતકણો) જેવા કે મેક્રોફેજ અને ન્યુટ્રોફિલ્સ રોગકારકોનો નાશ કરવા અને પેશીઓમાં સ્થળાંતર કરવા માટે અમીબોઇડ હલનચલન દર્શાવે છે.
શ્વસનનળી અને અંડવાહિનીમાં મુખ્યત્વે પક્ષ્મલ હલનચલન જોવા મળે છે,જ્યારે શુક્રવાહિનીમાં સ્નાયુબદ્ધ સંકોચન દ્વારા હલનચલન થાય છે.

(A) માનવ શરીરમાં હલનચલનના પ્રકારો તેમાં સામેલ કોષો અથવા રચનાઓના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. સ્નાયુબદ્ધ હલનચલન: આમાં સ્નાયુઓનું સંકોચન અને શિથિલન સામેલ છે. ઉદાહરણોમાં મનુષ્યના જડબા,અંગો અને જીભનું હલનચલન છે. તેથી,$(a)$ એ $(3)$ સાથે જોડાય છે.
$2$. પક્ષ્મલ હલનચલન: આ પક્ષ્મલ અધિચ્છદ ધરાવતી રચનાઓમાં થાય છે,જેમ કે શ્વાસનળી અને અંડવાહિની,જે શ્લેષ્મ અથવા અંડકોષ જેવા પદાર્થોને ખસેડવામાં મદદ કરે છે. તેથી,$(b)$ એ $(1)$ સાથે જોડાય છે.
$3$. અમીબીય હલનચલન: આ રુધિરમાં રહેલા મેક્રોફેજ અને શ્વેતકણો જેવા વિશિષ્ટ કોષો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે,જે ખોટા પગ (pseudopodia) નો ઉપયોગ કરીને હલનચલન કરે છે. તેથી,$(c)$ એ $(2)$ સાથે જોડાય છે.
આમ,સાચી જોડ $a-3, b-1, c-2$ છે.

(D) $1$. યુરિકોટેલિક સજીવો (જેમ કે પક્ષીઓ અને કીટકો) પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે યુરિક ઍસિડનો ત્યાગ કરે છે,જે જલજ નહીં પણ સ્થળજ નિવાસસ્થાન માટેનું અનુકૂલન છે.
$2$. પરોપજીવીતા એ આંતરજાતીય સંબંધ (બે અલગ જાતિઓ વચ્ચે) છે,અંતઃજાતીય નહીં.
$3$. રણપ્રદેશમાં વધુ બાષ્પોત્સર્જન એ ગેરફાયદો છે; રણની વનસ્પતિઓમાં બાષ્પોત્સર્જન ઘટાડવા માટે અનુકૂલનો હોય છે (દા.ત.,નિમગ્ન વાયુરંધ્ર).
$4$. હોડી આકારનું (સુરેખિત) શરીર પાણીનો અવરોધ ઘટાડે છે,જે જલજ પ્રાણીઓ માટે કાર્યક્ષમ રીતે તરવા માટેનું એક ઉત્તમ અનુકૂલન છે.

(N/A) હલનચલન એ સજીવોનું એક લાક્ષણિક લક્ષણ છે. માનવ શરીરના કોષો મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની હલનચલન દર્શાવે છે:
$1$. અમીબીય હલનચલન (Amoeboid movement): આ પ્રકારની હલનચલન રુધિરમાં રહેલા મેક્રોફેજ અને શ્વેતકણો (leucocytes) જેવા વિશિષ્ટ કોષો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. આ કોષો અમીબાની જેમ કૂટપાદ (pseudopodia) બનાવીને હલનચલન કરે છે. આ હલનચલન રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે,જેમ કે ઈજા કે ચેપના સ્થળ તરફ ગતિ કરવી.
$2$. પક્ષ્મલ હલનચલન (Ciliary movement): આ હલનચલન પક્ષ્મો (cilia) અથવા કશા (flagella) ધરાવતા કોષોમાં જોવા મળે છે. માનવ શરીરમાં,તે શ્વસન માર્ગમાં (ધૂળ અને વિદેશી કણોને દૂર કરવા માટે) અને સ્ત્રી પ્રજનન માર્ગમાં (અંડવાહિનીમાં અંડકોષને ગર્ભાશય તરફ લઈ જવા માટે) જોવા મળે છે.
$3$. સ્નાયુબદ્ધ હલનચલન (Muscular movement): આ હલનચલનનું સૌથી જટિલ સ્વરૂપ છે,જે સ્નાયુ કોષો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. તેમાં સ્નાયુ તંતુઓનું સંકોચન અને શિથિલન સામેલ છે,જે પ્રચલન,શ્વસન અને આંતરિક અંગોની હલનચલન માટે આવશ્યક છે.

(N/A) હલનચલન એ સજીવોનું એક મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ છે.
પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ અનેક પ્રકારના હલનચલન દર્શાવે છે.
$Amoeba$ માં,કોષરસનું વહન (streaming of protoplasm) એ હલનચલનનું એક સરળ સ્વરૂપ છે.
- ઘણા અન્ય સજીવો પક્ષ્મ (cilia),કશા (flagella) અને સ્પર્શકો (tentacles) દ્વારા હલનચલન દર્શાવે છે.
- મનુષ્યો પોપચાં,જીભ,હાથ-પગ અને જડબાં વગેરેનું હલનચલન દર્શાવે છે.
- કેટલાક પ્રકારના હલનચલનને કારણે સ્થાનમાં ફેરફાર થાય છે. આવા સ્વૈચ્છિક હલનચલનને પ્રચલન (locomotion) કહેવામાં આવે છે.
ચાલવું,દોડવું,ચઢવું,ઉડવું અને તરવું એ પ્રચલનના સ્વરૂપો છે.
પ્રચલન માટેના અંગો અન્ય પ્રકારના હલનચલન કરતા અલગ હોવા જરૂરી નથી.
$Paramecium$ માં,પક્ષ્મ ખોરાકને કોષમુખ (cytopharynx) દ્વારા આગળ વધારવામાં અને પ્રચલનમાં પણ મદદ કરે છે.
$Hydra$ તેના સ્પર્શકોનો ઉપયોગ શિકાર પકડવા અને પ્રચલન માટે કરી શકે છે.
મનુષ્યો શરીરની સ્થિતિ બદલવા અને પ્રચલન માટે હાથ-પગનો ઉપયોગ કરે છે.
આ તમામ અવલોકનો સૂચવે છે કે હલનચલન અને પ્રચલનનો અભ્યાસ અલગ રીતે કરી શકાતો નથી.
- આપણે કહી શકીએ કે તમામ પ્રચલન એ હલનચલન છે,પરંતુ તમામ હલનચલન એ પ્રચલન નથી.
વનસ્પતિઓ પણ પ્રકાશાનુવર્તન (phototaxis) કે ભૂઆનુવર્તન (geotaxis) જેવી હલનચલન દર્શાવે છે.
પ્રાણીઓમાં પ્રચલનની પદ્ધતિઓ તેમના નિવાસસ્થાન અને પરિસ્થિતિની માંગ મુજબ બદલાય છે.
- સામાન્ય રીતે,પ્રચલન ખોરાકની શોધ,આશ્રય,પ્રજનન,અનુકૂળ આબોહવા અથવા દુશ્મનો/શિકારીઓથી બચવા માટે કરવામાં આવે છે.

(N/A) સજીવોના કોષો મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની હલનચલન દર્શાવે છે:
$(i)$ અમીબીય $(ii)$ પક્ષ્મલ $(iii)$ સ્નાયુલ.
$(i)$ અમીબીય હલનચલન: આ પ્રકારની હલનચલન $Amoeba$ જેવા સજીવો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
- આપણા શરીરમાં કેટલાક વિશિષ્ટ કોષો જેવા કે મેક્રોફેજ અને રુધિરમાં રહેલા શ્વેતકણો પણ અમીબીય હલનચલન દર્શાવે છે.
- તે જીવરસના પ્રવાહ દ્વારા બનતા ખોટા પગ (pseudopodia) દ્વારા થાય છે.
- અમીબીય હલનચલનમાં કોષપિંજરના ઘટકો જેવા કે માઇક્રોફિલામેન્ટ્સ પણ સંકળાયેલા હોય છે.
- $Amoeba$ માં,આ પ્રકારની હલનચલન ખોરાક મેળવવા અથવા સ્થાન બદલવા માટે વપરાય છે.
$(ii)$ પક્ષ્મલ હલનચલન: આ આપણા મોટાભાગના આંતરિક નલિકામય અંગોમાં થાય છે જે પક્ષ્મલ અધિચ્છદ દ્વારા આવરી લેવાયેલા હોય છે.
- શ્વાસનળીમાં પક્ષ્મોની સંકલિત હલનચલન વાતાવરણીય હવા સાથે શ્વાસમાં લેવાયેલા ધૂળના રજકણો અને વિદેશી પદાર્થોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
- અંડવાહિની અને શુક્રવાહિનીમાં હાજર પક્ષ્મો અંડકોષ અને શુક્રકોષોને ચોક્કસ દિશામાં વહન કરે છે.
- $Paramecium$ પક્ષ્મલ હલનચલન દ્વારા વિવિધ કાર્યો કરે છે.
$(iii)$ સ્નાયુલ હલનચલન: આપણા અંગો,જડબા અને જીભની હલનચલન માટે સ્નાયુલ હલનચલન જરૂરી છે.
- સ્નાયુઓ સંકોચનશીલતા દર્શાવે છે,જે મનુષ્યો અને અન્ય સજીવોમાં અસરકારક પ્રચલન માટે મદદરૂપ લાક્ષણિકતા છે.
- નિમ્ન કક્ષાના સજીવોમાં કંકાલ તંત્રનો અભાવ હોઈ શકે છે પરંતુ તેઓ સ્નાયુતંત્ર ધરાવે છે.
- સ્નાયુલ હલનચલન માટે સ્નાયુબદ્ધ,કંકાલ અને ચેતાતંત્રની સંપૂર્ણ સંકલિત પ્રવૃત્તિની જરૂર હોય છે.

(N/A) અમીબીય હલનચલન: રુધિરમાં રહેલા મેક્રોફેજ અને શ્વેતકણો (જેમ કે ન્યુટ્રોફિલ્સ અને મોનોસાઈટ્સ) અમીબીય હલનચલન દર્શાવે છે. આ હલનચલન સ્યુડોપોડિયા (ખોટા પગ) ના નિર્માણ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
$(b)$ પક્ષ્મલ હલનચલન: શ્વાસનળી,શુક્રવાહિકા અને અંડવાહિની જેવા આંતરિક નલિકામય અંગોની સપાટી પર હાજર પક્ષ્મલ અધિચ્છદ કોષો પક્ષ્મલ હલનચલન દર્શાવે છે. આ હલનચલન શ્લેષ્મ અથવા અંડકોષ જેવા પદાર્થોના વહનમાં મદદ કરે છે.

(A) હલનચલન એ એક સામાન્ય શબ્દ છે જે શરીરના કોઈ ભાગ અથવા સમગ્ર સજીવની સ્થિતિમાં થતા કોઈપણ ફેરફારને દર્શાવે છે.
પ્રચલન એ હલનચલનનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જે સમગ્ર સજીવના સ્થાન અથવા જગ્યામાં ફેરફાર લાવે છે.
તેથી,તમામ પ્રચલન એ હલનચલન છે,પરંતુ તમામ હલનચલન એ પ્રચલન નથી.

(B) $Paramoecium$ માં,પક્ષ્મો (cilia) એ કોષની સપાટી પર આવેલા વાળ જેવા પ્રવર્ધો છે.
તેઓ મુખ્યત્વે બે કાર્યો કરે છે:
$1$. પ્રચલન: તેઓ સંકલિત રીતે હલનચલન કરે છે જેથી સજીવ તેના જલીય પર્યાવરણમાં ગતિ કરી શકે.
$2$. પોષણ: તેઓ પાણીના પ્રવાહો ઉત્પન્ન કરે છે જે ખોરાકના કણોને $cytopharynx$ (મુખ ખાંચ) માં લઈ જવામાં મદદ કરે છે.

(D) વનસ્પતિઓ બાહ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં હલનચલન દર્શાવે છે,જેને અભિવર્તનીય (Tactic) હલનચલન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (દા.ત.,પ્રકાશાનુવર્તન કે ભૂઆનુવર્તન).
પ્રાણીઓથી વિપરીત,વનસ્પતિઓમાં પ્રચલન માટે સ્નાયુબદ્ધ કે પક્ષ્મલ તંત્રો હોતા નથી.
તેથી,સાચો જવાબ અભિવર્તનીય (Tactic) હલનચલન છે.

(B) અમીબા જેવું હલનચલન એ એવા કોષો દ્વારા દર્શાવવામાં આવતું હલનચલન છે જે કૂટપાદ (pseudopodia) બનાવીને પોતાનો આકાર બદલી શકે છે. માનવ શરીરમાં,મેક્રોફેજ અને શ્વેતકણો (leucocytes) રોગકારકોનો નાશ કરવા અને પેશીઓમાં સ્થળાંતર કરવા માટે આ પ્રકારનું હલનચલન દર્શાવે છે.

(C) પક્ષ્મલ હલનચલન આપણા મોટાભાગના આંતરિક નલિકામય અંગોમાં થાય છે જે પક્ષ્મલ અધિચ્છદ (ciliated epithelium) દ્વારા આવરી લેવાયેલા હોય છે.
મનુષ્યોમાં,આ પ્રકારનું હલનચલન ખાસ કરીને શ્વસન માર્ગમાં જોવા મળે છે,જ્યાં પક્ષ્મ ધૂળના રજકણો અને વિદેશી પદાર્થોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે,અને અંડવાહિનીમાં,જ્યાં પક્ષ્મ અંડકોષના ગર્ભાશય તરફના વહનમાં મદદ કરે છે.

(B) વનસ્પતિઓમાં,કેટલીક હલનચલન કોષોમાં આસૃતિ દાબ (turgor pressure) માં થતા ફેરફારોને કારણે થાય છે,ખાસ કરીને પર્ણ અને પુષ્પોના પર્ણદંડના તલસ્થ ભાગે. આ આસૃતિ દાબમાં થતો ફેરફાર કોષોની અંદરના આસૃતિ દબાણ (osmotic pressure) માં થતા ફેરફાર સાથે સંબંધિત છે,જે પર્ણોના બીડાઈ જવાની અથવા 'નિદ્રા' હલનચલન તરફ દોરી જાય છે.

(B) કંપાનુકુંચન (Seismonastic) હલનચલન સ્પર્શ, આંચકો અથવા ધ્રુજારી જેવા બાહ્ય ઉત્તેજનાને કારણે થાય છે।
આનું સૌથી ઉત્તમ ઉદાહરણ લજામણી $(Mimosa \text{ } pudica)$ ના છોડના પર્ણોનું બીડાઈ જવું છે।
આ હલનચલન પર્ણતલ $(pulvinus)$ ના કોષોમાં આસૃતિદાબ (turgor pressure) માં થતા ઝડપી ફેરફારોને કારણે થાય છે, જે પર્ણદંડના પાયા પર આવેલી ફૂલેલી રચના છે।

(B) $Drosera$ (સનડ્યુ) માં કીટક સાથેના સંપર્ક અથવા સ્પર્શના પ્રતિભાવમાં ટેન્ટેકલ્સ (વાળ) નું વળવું એ સ્પર્શાનુચલન (thigmonasty) અથવા હેપ્ટોનેસ્ટી તરીકે ઓળખાય છે.
સ્પર્શાનુચલન એ એક પ્રકારની અનુકૂલિત હલનચલન છે જેમાં વનસ્પતિનો ભાગ સ્પર્શના પ્રતિભાવમાં હલનચલન કરે છે.
પ્રકાશનુચલન એ પ્રકાશના પ્રતિભાવમાં વનસ્પતિના ભાગોની હલનચલન છે,જેમ કે $Calendula$ માં ફૂલોનું ખીલવું અને બંધ થવું.

(A) કોષરસનું વહન,જેને સાયક્લોસિસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $Amoeba$ જેવા એકકોષી સજીવોમાં જોવા મળતી હલનચલનની એક રીત છે.
આ પ્રક્રિયામાં કોષની અંદર જીવરસનું વહન થાય છે,જે કૂટપાદ (pseudopodia) બનાવવામાં મદદ કરે છે અને પ્રચલન તથા પોષક તત્વોના વિતરણમાં સહાયક બને છે.
તેની સામે,અળસિયું,નેરીસ અને જળો જેવા સજીવો બહુકોષીય નૂપુરક (annelids) છે જે મુખ્યત્વે પ્રચલન માટે સ્નાયુઓના સંકોચનનો ઉપયોગ કરે છે.

(C) પ્રચલન અંગો અન્ય પ્રકારના હલનચલન કરતા અલગ હોવા જરૂરી નથી.
$Paramecium$ (પેરામિશિયમ) માં,પક્ષ્મો ખોરાકને કોષગ્રસની (cytopharynx) દ્વારા આગળ વધારવામાં અને પ્રચલનમાં પણ મદદ કરે છે.
તે જ રીતે,$Hydra$ (હાઈડ્રા) તેના સ્પર્શકોનો ઉપયોગ શિકાર પકડવા અને પ્રચલન માટે કરી શકે છે.
મનુષ્યો શરીરની સ્થિતિ બદલવા અને પ્રચલન માટે અંગોનો ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,$Paramecium$ માં પક્ષ્મો વિકલ્પ $(a)$ અને $(b)$ માં દર્શાવેલ બંને કાર્યો કરે છે.

(B) પ્રચલન અને હલનચલન સંબંધિત ખ્યાલો છે.
$1$. બધા જ પ્રચલન એ હલનચલન છે,કારણ કે તેમાં સ્થાન અથવા જગ્યામાં ફેરફાર થાય છે.
$2$. જોકે,બધા જ હલનચલન એ પ્રચલન નથી. ઉદાહરણ તરીકે,શ્વાસનળીમાં પક્ષ્મોનું હલનચલન અથવા હૃદયના ધબકારા એ હલનચલન છે પરંતુ તેનાથી સ્થાનમાં ફેરફાર થતો નથી.
$3$. તેથી,'બધા જ હલનચલન એ પ્રચલન છે' તે વિધાન ખોટું છે.

(D) પક્ષ્મલ હલનચલન એ વિવિધ સજીવો અને આંતરિક રચનાઓમાં જોવા મળતી હલનચલનની વિશિષ્ટ રીત છે:
$(i)$ તરવું: પક્ષ્મલ હલનચલન $Paramecium$ અને અન્ય પક્ષ્મધારી સજીવોમાં પ્રચલનમાં મદદ કરે છે.
$(ii)$ ઉત્સર્ગ પદાર્થોનું વહન: પક્ષ્મો મૂત્રપિંડ નલિકાઓ અને ચપટા કૃમિના જ્યોત કોષોમાં ઉત્સર્ગ પદાર્થોના વહનમાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ આંતરિક વહન: શ્વાસનળી,શુક્રવાહિકાઓ અને અંડવાહિનીઓમાં હાજર પક્ષ્મો અનુક્રમે ધૂળના રજકણો,શુક્રકોષો અને અંડકોષોને બહાર ધકેલવામાં મદદ કરે છે.
આમ,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) પ્રચલન (Locomotion): જે હલનચલનને પરિણામે સ્થાન અથવા જગ્યામાં ફેરફાર થાય છે તેને પ્રચલન કહેવામાં આવે છે.
કોષરસ પ્રવાહ (Protoplasmic streaming): આ કોષની અંદર કોષરસના હલનચલનને સંદર્ભિત કરે છે,જેમ કે $Amoeba$ જેવા સજીવોમાં કૂટપાદીય હલનચલન,જે તેમને આકાર બદલવા અથવા ખસવામાં મદદ કરે છે,પરંતુ સમગ્ર સજીવના સ્થાન કે જગ્યામાં થતા ફેરફાર માટે વપરાતો ચોક્કસ શબ્દ પ્રચલન છે.

(A) અમીબા એકકોષી સજીવ છે જે કૂટપાદ (pseudopodia) ના નિર્માણ દ્વારા હલનચલન દર્શાવે છે.
કૂટપાદ એ કોષરસના કામચલાઉ પ્રવર્ધો છે જે સજીવને તેનો આકાર બદલવામાં અને સપાટી પર આગળ વધવામાં મદદ કરે છે.

(B) કૂટપાદીય હલનચલન એ અમીબીય હલનચલનનો એક પ્રકાર છે જે માનવ શરીરમાં અમુક કોષો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ન્યુટ્રોફિલ્સ ($WBC$ નો એક પ્રકાર) અને મેક્રોફેજ એ મુખ્ય કોષો છે જે કોષીય ભક્ષણ (phagocytosis) દ્વારા હલનચલન કરવા અને રોગકારકોનો નાશ કરવા માટે કૂટપાદનો ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,સાચી જોડી $WBC$ અને મેક્રોફેજ છે.