Joints Questions in Gujarati

(B) મોચ એ એક પ્રકારની ઈજા છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે અસ્થિબંધ (Ligament) તેની સામાન્ય ક્ષમતા કરતા વધુ ખેંચાય અથવા ફાટી જાય.
અસ્થિબંધ એ સંયોજક પેશીના મજબૂત,તંતુમય પટ્ટાઓ છે જે સાંધા પર હાડકાંને બીજા હાડકાં સાથે જોડે છે.
જ્યારે આ પેશીઓ પર અતિશય દબાણ આવે છે,ત્યારે તેના પરિણામે મોચ આવે છે.

(B) આંતરકશેરુકા તકતી સફેદ તંતુમય કાસ્થિ (Fibrocartilage) ની બનેલી હોય છે. આ પ્રકારના કાસ્થિમાં કોલેજન તંતુઓનું ગીચ જાળું હોય છે,જે કરોડરજ્જુના મણકાઓ વચ્ચે આંચકા શોષક (shock absorber) તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેને મજબૂતી આપે છે.

(C) $\text{અસ્થિબંધ}$ $(Ligament)$ એ ઘટ્ટ નિયમિત સંયોજક પેશીનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જે સાંધા પર બે હાડકાંને એકબીજા સાથે જોડે છે。
બીજી તરફ, $\text{કંડરા}$ $(Tendon)$ એ કંકાલ સ્નાયુઓને હાડકાં સાથે જોડે છે。
$\text{મેદપૂર્ણ}$ પેશી એ શિથિલ સંયોજક પેશી છે જે મુખ્યત્વે ચરબીના સંગ્રહ માટે જવાબદાર છે。
તેથી, સાચો જવાબ $\text{અસ્થિબંધ}$ $(Ligament)$ છે。

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
અસ્થિબંધ (Ligament) એ વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી છે જે એક હાડકાને બીજા હાડકા સાથે જોડે છે.
કંડરા (Tendon) સ્નાયુઓને હાડકા સાથે જોડે છે.
કાસ્થિ (Cartilage) માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે પરંતુ તે મુખ્યત્વે સાંધા પર હાડકાને હાડકા સાથે જોડવાનું કાર્ય કરતી નથી.

(C) પ્રથમ ગ્રીવા મણકાને એટલાસ કહેવામાં આવે છે,અને બીજા ગ્રીવા મણકાને એક્સિસ કહેવામાં આવે છે.
આ બંને મણકા એટલાન્ટો-એક્સિયલ સાંધો બનાવે છે.
આ સાંધો એક ધરી સાંધો (pivot joint) છે જે માથાના પરિભ્રમણને મંજૂરી આપે છે,જેનાથી પરિભ્રમણીય હલનચલન (માથાની આજુબાજુની હલનચલન) શક્ય બને છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
સીવણ (Suture) એ એક પ્રકારનો તંતુમય સાંધો છે જે ફક્ત ખોપરીમાં જ જોવા મળે છે.
આ સાંધાઓ તેમની હલનચલન ન કરવાની ક્ષમતા માટે જાણીતા છે અને તેને સૌથી મજબૂત પ્રકારના સાંધા માનવામાં આવે છે,કારણ કે તે મગજના રક્ષણ માટે ખોપરીના ચપટા હાડકાંને એકબીજા સાથે જોડી રાખે છે.

(A) લાંબા હાડકાના છેડાઓ કાસ્થિ (cartilage) દ્વારા ઢંકાયેલા હોય છે.
આ છેડાઓ સાંધા બનાવવામાં ભાગ લે છે,અને ઘર્ષણ ઘટાડવા તથા સરળ હલનચલન માટે તે હાયલિન કાસ્થિ (articular cartilage) દ્વારા આવરિત હોય છે.

(D) સાચો જવાબ $(D)$ છે. બાળકના જન્મ દરમિયાન,પ્યુબિક સિમ્ફિસિસ,જે તંતુમય કાસ્થિ (fibrous cartilage) ની બનેલી હોય છે,તે શિથિલ થાય છે. આ શિથિલતા પેલ્વિક ગર્ડલની લવચીકતામાં વધારો કરે છે,જેનાથી જન્મ નહેર (birth canal) પહોળી થાય છે અને પેલ્વિક હાડકાંને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના બાળકના જન્મની પ્રક્રિયા સરળ બને છે.

(A) ગ્લાઈડિંગ સાંધા હાડકાંને સાંધાની સપાટીના સમતલ પર કોઈપણ દિશામાં એકબીજા પર સરકવા દે છે.
$(a)$ પાસપાસેના કરોડરજ્જુના મણકાના ઝાયગાપોફિસિસ (સંધિ પ્રવર્ધો) ગ્લાઈડિંગ સાંધા બનાવે છે,જે કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચે મર્યાદિત હલનચલન શક્ય બનાવે છે.
$(b)$ હ્યુમરસ અને ગ્લેનોઈડ પોલાણ એ ખલ-ખાડાનો સાંધો (ball-and-socket joint) બનાવે છે.
$(c)$ ઓક્સિપિટલ કોન્ડાઈલ અને એટલાસ (જેમાં એક્સિસનો ઓડોન્ટોઈડ પ્રવર્ધ હોય છે) એ ધરી સાંધો (pivot joint) બનાવે છે.
$(d)$ ફીમર અને ટીબિયો-ફિબ્યુલા એ મિજાગરાનો સાંધો (hinge joint) બનાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) સાંધા (synovial joints) એવા સાંધા છે જેમાં બે હાડકાંની સંધિ સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાંધાની ગુહા (synovial cavity) હોય છે,જે નોંધપાત્ર હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે.
આ સાંધા મુક્તપણે હલનચલન કરી શકે તેવા (diarthroses) હોય છે.
$Humerus$ અને $Ulna$ (કોણીનો સાંધો) વચ્ચેનો સાંધો એ હિંગ-પ્રકારના સાંધાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તેનાથી વિપરીત,ખોપરીના હાડકાં વચ્ચેના સાંધા તંતુમય સાંધા (fibrous joints) છે,અને મોટાભાગના કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચેના સાંધા કાસ્થિમય સાંધા (cartilaginous joints) છે.

(C) શ્લેષલ પટલ એ એક વિશિષ્ટ સંયોજક પેશીનું સ્તર છે જે શ્લેષલ સાંધાના કેપ્સ્યુલની અંદરની સપાટી પર આવેલું હોય છે.
તે શ્લેષલ પ્રવાહીનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે હલનચલન દરમિયાન હાડકાંની આર્ટિક્યુલર કાર્ટિલેજ વચ્ચે ઘર્ષણ ઘટાડવા માટે લુબ્રિકન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,શ્લેષલ પટલ ખાસ કરીને સાંધાઓ સાથે સંકળાયેલું છે.

(B) માનવ ગરદનમાં જોવા મળતો સાંધો ખૂંટીદાર સાંધો (Pivot joint) છે. તે એક પ્રકારનો સાયનોવિયલ સાંધો છે જે પરિભ્રમણ ગતિ માટે જવાબદાર છે. ખાસ કરીને,એટલાસ (પ્રથમ ગ્રીવા મણકો) અને એક્સિસ (બીજો ગ્રીવા મણકો) વચ્ચેનો સાંધો એ ખૂંટીદાર સાંધો છે,જે માથાને એક બાજુથી બીજી બાજુ ફેરવવાની ક્ષમતા આપે છે.

(C) મિજાગરા સાંધો (Hinge joint) એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જે દરવાજાના મિજાગરાની જેમ માત્ર એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે.
$(c)$ કોણીનો સાંધો એ મિજાગરા સાંધાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જે હ્યુમરસ અને રેડિયો-અલ્ના હાડકાં વચ્ચે રચાય છે.
$(a)$ હ્યુમરસ અને પેક્ટોરલ ગર્ડલ વચ્ચેનો સાંધો એ ખલ-ખિલક સાંધો (ball and socket joint) છે.
$(b)$ અને $(d)$ ફીમર અને એસીટાબ્યુલમ (પેલ્વિક ગર્ડલ) વચ્ચેના સાંધા પણ ખલ-ખિલક સાંધા છે.

(D) શ્લેષલ પટલ (Synovial membrane) શ્લેષલ પ્રવાહી (Synovial fluid)નો સ્ત્રાવ કરે છે,જે સાંધાઓમાં લ્યુબ્રિકન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ પ્રવાહી હાડકાંની સંધિ કાસ્થિઓ વચ્ચે ઘર્ષણ ઘટાડે છે,જેનાથી હલનચલન સરળ બને છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) નીચેના જડબા (મેન્ડિબલ) અને ખોપરી (ટેમ્પોરલ હાડકું) વચ્ચેના સાંધાને ટેમ્પોરોમેન્ડિબ્યુલર સાંધો $(TMJ)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સાંધો નીચેના જડબાની હલનચલન માટે જવાબદાર છે,જેમ કે મોં ખોલવું અને બંધ કરવું,અને તે મુખ્યત્વે મીજાગરા સાંધા (Hinge joint) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) કંદુક-ખલ્લિકા સાંધો એ એક પ્રકારનો સાયનોવિયલ સાંધો છે,જેમાં એક અસ્થિનો દડા જેવો ભાગ બીજા અસ્થિના ખાડા (ખલ્લિકા) માં ગોઠવાયેલો હોય છે.
આ રચના પરિભ્રમણ સહિત બહુ-અક્ષીય હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે.
માનવ શરીરમાં આ સાંધાના ઉદાહરણોમાં ખભાનો સાંધો (પ્રગંડસ્થિ અને સ્કંધમેખલા વચ્ચે) અને નિતંબનો સાંધો (સાથળના અસ્થિ અને નિતંબ મેખલા વચ્ચે) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) માનવ ખોપરીના હાડકાં તંતુમય સાંધાઓ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જેને ખાસ કરીને સીવણ (sutures) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સાંધાઓ અચલ (synarthroses) હોય છે અને મગજને સુરક્ષિત રાખવા માટે ખોપરીને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
તંતુમય સાંધાઓમાં,હાડકાં ઘટ્ટ તંતુમય સંયોજક પેશી દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જે સાંધાના હાડકાં વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારની હલનચલન થવા દેતા નથી.

(D) હાડકાના સાંધા અસ્થિબંધ (ligaments) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જે વિશિષ્ટ સંયોજક પેશીઓ છે.
અસ્થિબંધ મુખ્યત્વે ઘટ્ટ નિયમિત સંયોજક પેશીના બનેલા હોય છે,જે કોલેજન તંતુઓથી સમૃદ્ધ હોય છે.
આ કોલેજન તંતુઓ સાંધાઓને જરૂરી મજબૂતી અને સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે,જે હાડકાંને જોડી રાખવાની સાથે તેમની રચનાત્મક અખંડિતતા જાળવી રાખે છે.

(A) ઘૂંટણનો સાંધો એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જેને મીઠા-આકારનો સાંધો (Hinge joint) કહેવામાં આવે છે.
તે મુખ્યત્વે એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું કાર્ય કરે છે,જેનાથી પગને વાળી શકાય છે અને સીધો કરી શકાય છે.
મીઠા-આકારના સાંધાના અન્ય ઉદાહરણોમાં કોણી,ઘૂંટી અને આંગળીઓના સાંધા (interphalangeal joints) નો સમાવેશ થાય છે.

(A) $glenoid$ ગુહા એ $scapula$ (અંસફલક) માં આવેલો એક છીછરો ખાડો છે.
જ્યારે $humerus$ (ઉપરના હાથનું અસ્થિ) નું ગોળાકાર શીર્ષ આ $glenoid$ ગુહા સાથે જોડાય છે,ત્યારે તે $Ball$ and $socket$ (કંદુક-ખલ્લિકા) સાંધો બનાવે છે.
આ પ્રકારનો સાયનોવિયલ સાંધો બહુ-અક્ષીય હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે,જેમાં પરિભ્રમણ,અપવર્તન,અભિવર્તન,નમન અને વિસ્તરણનો સમાવેશ થાય છે,જે ખભાને હલનચલનની વિશાળ શ્રેણી પૂરી પાડે છે.

(D) કાંડાનો સાંધો એ સરકતો સાંધો (gliding joint) છે.
સરકતા સાંધા હાડકાંને સાંધાની સપાટીના સમતલમાં કોઈપણ દિશામાં એકબીજા પર સરકવા દે છે.
આપેલા વિકલ્પો $A$,$B$ કે $C$ માંથી કોઈ પણ સરકતા સાંધાને યોગ્ય રીતે દર્શાવતા નથી,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) કાર્પલ અસ્થિઓ અને ટાર્સલ અસ્થિઓ વચ્ચેનો સાંધો એ સરકતો સાંધો (Gliding joint) છે.
સરકતા સાંધા એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જે અસ્થિઓને સાંધાની સપાટીના સમતલમાં કોઈપણ દિશામાં એકબીજા પર સરકવાની મંજૂરી આપે છે.
આ સાંધાઓ ખાસ કરીને કાંડાના કાર્પલ અસ્થિઓ અને ઘૂંટીના ટાર્સલ અસ્થિઓ વચ્ચે આવેલા હોય છે,જે સરળ અને મર્યાદિત હલનચલનમાં મદદ કરે છે.

(A) ખોપરી (ખાસ કરીને ઓક્સિપિટલ કોન્ડાઇલ) અને પ્રથમ ગ્રીવા કશેરુકા,જેને એટલાસ $(C1)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તેની વચ્ચેના સાંધાને એટલાન્ટો-ઓક્સિપિટલ સાંધો કહેવામાં આવે છે.
આ સાંધો એક પ્રકારનો કોન્ડિલોઇડ સાંધો છે જે માથાને ઉપર-નીચે હલાવવાની (nodding) ગતિ (જેમ કે 'હા' કહેતી વખતે) કરવા દે છે.
તેની સામે,એટલાન્ટો-એક્સિયલ સાંધો માથાને ગોળ ફેરવવાની ગતિ (જેમ કે 'ના' કહેતી વખતે) માટે જવાબદાર છે.

(C) સાંધામાં થતી બળતરા કે સોજાને સામાન્ય રીતે આર્થરાઈટિસ (સંધિશોથ) કહેવામાં આવે છે. આર્થરાઈટિસ એ એવી સ્થિતિ છે જે સાંધામાં દુખાવો,સોજો અને જકડાઈ જવાની લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. જોકે ઓસ્ટિઓઆર્થરાઈટિસ જેવી ચોક્કસ પ્રકારની સ્થિતિમાં આર્ટિક્યુલર કાર્ટિલેજનું અધઃપતન થાય છે અને ગાઉટી આર્થરાઈટિસમાં યુરિક એસિડના સ્ફટિકો જમા થાય છે,પરંતુ સાંધામાં સોજો અને દુખાવો થવાની સામાન્ય સ્થિતિને આર્થરાઈટિસ કહેવાય છે.

(B) સ્ત્રીકેસર (સાથળનું હાડકું) અને નિતંબ મેખલા (નિતંબના હાડકાનું એસીટાબ્યુલમ) વચ્ચેના સાંધાને $Ball$ and $socket$ (કંદુક-ઉલૂખલ) સાંધો કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રકારના સાંધામાં,એક હાડકાનો ગોળાકાર છેડો (સ્ત્રીકેસર) બીજા હાડકાની વાટકા જેવી પોલાણ (એસીટાબ્યુલમ) માં બંધ બેસે છે.
આ રચના પરિભ્રમણ,વાળવું,સીધું કરવું,દૂર લઈ જવું અને નજીક લાવવા જેવી બહુ-અક્ષીય હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે.

(D) સ્ત્રીકેસર (femur) ના શીર્ષ અને નિતંબ મેખલા (pelvic girdle) ના એસીટાબ્યુલમ (acetabulum) વચ્ચેના સાંધાને $\text{કંદુક}-\text{ઉલૂખલ}$ $\text{સાંધો}$ ($Ball$ and $socket$ $joint$) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રકારના સાંધામાં, એક હાડકાનો ગોળાકાર ભાગ (femur) બીજા હાડકાના પ્યાલા જેવા ખાડામાં (acetabulum) ગોઠવાય છે, જે બહુ-અક્ષીય હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે.

(A) ઘૂંટણનો સાંધો એ સ્ત્રીકેસર (femur) અને ટીબિયા (tibia) (અને ફિબ્યુલા) વચ્ચેનું જોડાણ છે.
તે મુખ્યત્વે એક સમતલમાં હલનચલન (વાળવું અને સીધું કરવું) કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે મીંજા સાંધા (hinge joint) ની લાક્ષણિકતા છે.
તેથી,સ્ત્રીકેસર અને ટીબિયો-ફિબ્યુલા વચ્ચેના સાંધાને મીંજા સાંધો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) એટલાસ ($C1$ કરોડરજ્જુ) અને એક્સિસ ($C2$ કરોડરજ્જુ) વચ્ચેનું જોડાણ માથાના પરિભ્રમણ માટે જવાબદાર છે.
આ પ્રકારના સાયનોવિયલ સાંધામાં,જ્યાં એક અસ્થિ બીજા અસ્થિ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી મધ્ય ધરીની આસપાસ ફરે છે,તેને ખૂંટી સાંધો (Pivot joint) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) અસ્થિબંધ (Ligaments) એ વિશિષ્ટ સંયોજક પેશીઓ છે જે અત્યંત સ્થિતિસ્થાપક હોય છે અને તેમાં નોંધપાત્ર મજબૂતી હોય છે.
તેઓ સાંધા પર એક હાડકાને બીજા હાડકા સાથે જોડવા માટે જવાબદાર છે.
તેથી,લાંબા હાડકાંના છેડાઓ એકબીજા સાથે અસ્થિબંધ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.

(A) પાંસળીઓ અને ઉરોસ્થિ વચ્ચેના સાંધાને કાસ્થિમય સાંધો કહેવામાં આવે છે. ખાસ કરીને,આ સાંધામાં કાચવત કાસ્થિ (hyaline cartilage) પાંસળીઓને ઉરોસ્થિ સાથે જોડે છે,જે શ્વસન દરમિયાન મર્યાદિત હલનચલન માટે જવાબદાર છે.

(A) સીવણ સાંધા એ તંતુમય સાંધાનો એક પ્રકાર છે જ્યાં અસ્થિઓ ઘટ્ટ તંતુમય સંયોજક પેશી દ્વારા જોડાયેલા હોય છે. આ સાંધા અચલ (synarthrosis) હોય છે અને તે ખાસ કરીને ખોપરીના ચપટા અસ્થિઓ,જેમ કે પેરિએટલ અસ્થિઓ વચ્ચે જોવા મળે છે,જે મગજને સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

(D) કંદુક-ઉલૂખલ સાંધો બહુ-અક્ષીય હલનચલન માટે જવાબદાર છે. માનવ શરીરમાં,આ પ્રકારનો સાંધો હ્યુમરસના શીર્ષ અને અંસમેખલાના ગ્લેનોઇડ પોલાણ (glenoid cavity) વચ્ચે જોવા મળે છે. આ સાંધાને કારણે હાથને વિવિધ દિશાઓમાં ફેરવી શકાય છે.

(D) સાયનોવિયલ સાંધાઓ બે હાડકાંની સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહાની હાજરી દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
આ સાંધાઓ નોંધપાત્ર હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે.
સાયનોવિયલ સાંધાના ઉદાહરણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ધરી સાંધો (દા.ત.,એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચે).
$2$. મીઠાનો સાંધો (દા.ત.,ઘૂંટણનો સાંધો).
$3$. કંદુક-ખલ્લક સાંધો (દા.ત.,ખભાનો સાંધો).
આપેલ તમામ વિકલ્પો સાયનોવિયલ સાંધાના પ્રકારો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) ઘૂંટણનો સાંધો એ મિજાગરા પ્રકારનો સાંધો છે જ્યાં ફીમર (સાથળનું હાડકું) અને ટીબિયા (પગનું હાડકું) મળે છે.
આર્ટિક્યુલર કાસ્થિ (Articular cartilage),ખાસ કરીને મેનિસ્કી (જે ફાઈબ્રોકાર્ટિલેજિનસ રચનાઓ છે),શોક એબ્સોર્બર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે સાંધાને ગાદી પૂરી પાડે છે,ઘર્ષણ ઘટાડે છે અને હલનચલન દરમિયાન ભારનું વિતરણ કરે છે,જેથી હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાય નહીં.

(C) સાચા સાંધા (True joints) ની લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં બે હાડકાં વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહા (synovial cavity) હોય છે.
આ સાંધાઓ નોંધપાત્ર હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે અને તેને સાયનોવિયલ સાંધા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સિન્કોન્ડ્રોસિસ અને સિન્ડેસ્મોસિસ એ તંતુમય અથવા કાસ્થિમય સાંધાના પ્રકારો છે જે ખૂબ ઓછી અથવા બિલકુલ હલનચલન થવા દેતા નથી,જ્યારે ખલ-ખિલક સાંધા એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે,તે 'સાચા' સાંધા માટેની સામાન્ય શ્રેણી નથી.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
સાનોવિયલ પ્રવાહી મુક્ત રીતે હલનચલન કરી શકતા સાંધાઓમાં જોવા મળે છે,જેને સાનોવિયલ સાંધા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
સાનોવિયલ પટલ સાંધાની ગુહાને આવરે છે અને સાનોવિયલ પ્રવાહીનો સ્ત્રાવ કરે છે.
આ પ્રવાહી સાંધાના હાડકાં વચ્ચે ઘર્ષણ ઘટાડવા માટે ઊંજણ તરીકે કાર્ય કરે છે અને આર્ટિક્યુલર કાસ્થિને પોષણ પૂરું પાડે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$1$. સરકતો સાંધો હાડકાંની સપાટીઓ વચ્ચે સરકવાની ગતિને મંજૂરી આપે છે.
$2$. કરોડરજ્જુના ક્રમિક મણકાના ઝાયગાપોફિસિસ (zygapophyses) એકબીજા સાથે સરકતા સાંધા દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જે મણકા વચ્ચે મર્યાદિત હલનચલન શક્ય બનાવે છે.
$3$. મીઠા સાંધા કોણી અને ઘૂંટણમાં જોવા મળે છે,કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચે નહીં.
$4$. ખોપરીના હાડકાં તંતુમય સાંધા (સીવણ) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,અને આંગળીના હાડકાં મીઠા સાંધા દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.

(B) મીઠાના સાંધા (Hinge joints) એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જે દરવાજાના મિજાગરાની જેમ મુખ્યત્વે એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે.
આ સાંધા ઘૂંટણ,કોણી,ઘૂંટી અને ઇન્ટરફેલેન્જિયલ સાંધા (આંગળીઓ અને અંગૂઠાના અસ્થિઓ વચ્ચેના સાંધા) માં જોવા મળે છે.
તેથી,ઇન્ટરફેલેન્જિયલ સાંધાને મિજાગરાના સાંધા (Hinge joints) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) મીજાગરા સાંધો (Hinge joint) એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જે મુખ્યત્વે એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું કાર્ય કરે છે.
માનવ શરીરમાં મીજાગરા સાંધાના ઉદાહરણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. કોણીનો સાંધો (હ્યુમરસ અને અલ્ના વચ્ચે).
$2$. ઘૂંટણનો સાંધો (ફીમર અને ટિબિયા વચ્ચે).
$3$. આંગળીઓના વેઢા વચ્ચેના સાંધા (આંગળીઓ અને અંગૂઠાના અસ્થિઓ વચ્ચેના સાંધા).
આપેલા તમામ વિકલ્પો મીજાગરા સાંધાના ઉદાહરણો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) ભૂજાસ્થિ (Humerus) અને રેડિયો-અલ્ના વચ્ચેનો સાંધો એ કોણીનો સાંધો છે.
કોણીનો સાંધો માત્ર એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવા દે છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું કાર્ય કરે છે.
તેથી,તેને મીજાગરા સાંધો (Hinge joint) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) શિરોધર ($atlas$ - પ્રથમ ગ્રીવા કશેરૂકા) અને અક્ષક ($axis$ - દ્વિતીય ગ્રીવા કશેરૂકા) વચ્ચેનો સાંધો એ $Pivot$ $joint$ (ઉખળી સાંધો) છે.
$Pivot$ $joint$ માં,એક અસ્થિ બીજા અસ્થિ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવતા મધ્યવર્તી અક્ષની આસપાસ ફરે છે.
આ વિશિષ્ટ સાંધો માથાની પરિભ્રમણ ગતિ (ના પાડવા જેવી હલનચલન) માટે જવાબદાર છે.

(C) સાચી જોડ $C$ છે.
$1$. અંગુલ્યાસ્થિઓ વચ્ચે મીજાગરા સાંધા હોય છે,તંતુમય સાંધા નહીં.
$2$. ખોપરીના અસ્થિઓ તંતુમય સાંધા (sutures) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,કાસ્થિમય સાંધા દ્વારા નહીં.
$3$. ક્રમિક કશેરૂકાઓ વચ્ચે (ખાસ કરીને ઝાયગાપોફિસિસ પર) સરકતા સાંધા હોય છે.
$4$. કશેરૂકાઓ વચ્ચે (આંતરકશેરૂકા તકતીઓ પાસે) કાસ્થિમય સાંધા હોય છે,મીજાગરા સાંધા નહીં.

(B) ઉર્વસ્થિ (સાથળનું હાડકું) અને નિતંબમેખલા (એસીટાબ્યુલમ) વચ્ચેનો સાંધો $Ball$ and $Socket$ (કંદુક-ઉલુખલ) સાંધો છે.
આ પ્રકારના સાંધામાં,એક હાડકાનો ગોળાકાર છેડો (ઉર્વસ્થિ) બીજા હાડકાના પ્યાલા જેવા ખાડામાં (નિતંબમેખલા) ગોઠવાય છે.
આ રચના વિવિધ દિશાઓમાં હલનચલન અને પરિભ્રમણની મંજૂરી આપે છે,જે નીચેના અંગોની ગતિશીલતા માટે આવશ્યક છે.

(C) સાયનોવિયલ પ્રવાહી એ એક ચીકણું,ઊંજણ તરીકે કાર્ય કરતું પ્રવાહી છે જે મુક્તચલ સાંધાઓ (જેને સાયનોવિયલ સાંધાઓ પણ કહેવાય છે) ની ગુહામાં જોવા મળે છે.
તે સાંધાના આવરણને અસ્તર કરતી સાયનોવિયલ પટલ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
આ પ્રવાહીનું મુખ્ય કાર્ય હલનચલન દરમિયાન હાડકાંની આર્ટિક્યુલર કાસ્થિઓ વચ્ચે ઘર્ષણ ઘટાડવાનું છે.

(A) મનુષ્યમાં,ખોપરીના અસ્થિઓ તંતુમય સાંધા (Fibrous joints) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
આ સાંધાઓને સીવણ (Sutures) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તેઓ અચલ સાંધા છે જે ખોપરીના અસ્થિઓને મજબૂતીથી પકડી રાખીને મગજને સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) આંતરકશેરૂકા ગાદી એ કાસ્થિમય ગાદી છે જે કરોડસ્તંભની પાસપાસેની બે કશેરૂકાઓની વચ્ચે આવેલી હોય છે.
આ ગાદી આંચકા શોષક (shock absorbers) તરીકે કાર્ય કરે છે અને કરોડસ્તંભને લવચીકતા પૂરી પાડે છે,જેનાથી હલનચલન શક્ય બને છે.
તેથી,તેનો સાચો જવાબ બે કશેરૂકાઓની વચ્ચે છે.

(B) કંદુક-ઉલૂખલ સાંધો એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે.
સાયનોવિયલ સાંધાઓની લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં બે અસ્થિઓની સાંધાની સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહા આવેલી હોય છે.
સાયનોવિયલ પટલ સાયનોવિયલ પ્રવાહી તરીકે ઓળખાતું ચીકણું,ઊંજણ (lubricating) પ્રવાહી સ્ત્રાવ કરે છે.
આ પ્રવાહી સાંધા પર ઘર્ષણ ઘટાડે છે,જે અસ્થિઓની સરળ હલનચલન શક્ય બનાવે છે.

(D) કોણીનો સાંધો એ મીજાગરા સાંધાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
મીજાગરા સાંધામાં હલનચલન માત્ર એક જ સમતલમાં થાય છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું હોય છે.
આ સાંધો હાથને કોણીમાંથી વાળવા અને સીધો કરવા જેવી ક્રિયાઓ માટે જવાબદાર છે.

(C) સીવન સાંધાઓ એ તંતુમય સાંધાઓનો એક પ્રકાર છે જે ખોપરીમાં જોવા મળે છે.
આ સાંધાઓ અચલ (synarthrosis) હોય છે અને ખોપરીના અસ્થિઓને મજબૂતીથી જોડીને મગજને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
તેઓ જોડાતા અસ્થિઓ વચ્ચે કોઈપણ પ્રકારની હલનચલન થવા દેતા નથી.

(D) ઉખળી સાંધો એ એક પ્રકારનો સાયનોવિયલ સાંધો છે જેમાં એક અસ્થિનો દડા જેવો ભાગ બીજા અસ્થિના ખાડા જેવા ભાગમાં ગોઠવાય છે.
આ રચના બહુ-અક્ષીય હલનચલન અને પરિભ્રમણની મંજૂરી આપે છે.
માનવ શરીરમાં ઉખળી સાંધાના ઉદાહરણોમાં ખભાનો સાંધો (પ્રગંડસ્થિ અને અંસમેખલા) અને નિતંબનો સાંધો (ઉર્વસ્થિ અને નિતંબ મેખલા) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,ખભાનો સાંધો અને નિતંબનો સાંધો બંને ઉખળી સાંધાના ઉદાહરણો છે.