Axial skeleton Questions in Gujarati

(B) મનુષ્યના કરોડસ્તંભમાં કુલ $33$ કશેરૂકાઓ હોય છે. ત્રિકાસ્થિ (Sacrum) એ કરોડસ્તંભના નીચેના ભાગમાં આવેલું એક મોટું,ત્રિકોણાકાર અસ્થિ છે. તે વિકાસ દરમિયાન $5$ ત્રિકાસ્થિ કશેરૂકાઓના જોડાણથી બને છે. તેથી,સાચો જવાબ $5$ કશેરૂકા છે.

(A) મનુષ્યની ખોપરી બે પ્રકારના અસ્થિઓની બનેલી છે: મસ્તક પેટીના અસ્થિઓ અને ચહેરાના અસ્થિઓ.
મસ્તક પેટી (ક્રેનિયમ) કુલ $8$ અસ્થિઓની બનેલી છે.
આ અસ્થિઓ નીચે મુજબ છે: $1$ ફ્રન્ટલ અસ્થિ,$2$ પેરિએટલ અસ્થિઓ,$2$ ટેમ્પોરલ અસ્થિઓ,$1$ ઓક્સિપિટલ અસ્થિ,$1$ સ્ફેનોઇડ અસ્થિ અને $1$ એથમોઇડ અસ્થિ.
આમ,મનુષ્યની મસ્તક પેટીમાં કુલ $8$ અસ્થિઓ આવેલા છે.

(B) મનુષ્યની ખોપરીમાં,નીચલું જડબું એક જ,$U$-આકારના અસ્થિ દ્વારા બનેલું હોય છે જેને $Mandible$ (અધોહનુ) કહેવામાં આવે છે.
તે માનવ ચહેરાનું સૌથી મોટું અને મજબૂત અસ્થિ છે.
તે ખોપરીનું એકમાત્ર હલનચલન કરી શકતું અસ્થિ છે,જે ચાવવા અને બોલવા માટે મદદરૂપ થાય છે.
અન્ય વિકલ્પો જેવા કે $Maxilla$ (ઉપલું જડબું),$Zygomatic$ (ગાલનું અસ્થિ),અને $Pterygoid$ એ ચહેરાના કંકાલના જોડમાં રહેલા અસ્થિઓ છે.

(C) મનુષ્યની ખોપરી મસ્તિષ્ક પેટી (cranial) અને ચહેરાના અસ્થિઓની બનેલી હોય છે.
તેમાં $8$ મસ્તિષ્ક પેટીના અસ્થિઓ અને $14$ ચહેરાના અસ્થિઓ હોય છે.
ચહેરાના અસ્થિઓમાં નાસિકા $(2)$,મેક્સિલા $(2)$,ઝાયગોમેટિક $(2)$,મેન્ડિબલ $(1)$,લેક્રિમલ $(2)$,પેલેટાઇન $(2)$,ઇન્ફિરિયર નેઝલ કોન્ચી $(2)$ અને વોમર $(1)$ નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,મનુષ્યના ચહેરામાં અસ્થિઓની કુલ સંખ્યા $14$ છે.

(C) સસ્તન પ્રાણીઓમાં,કરોડસ્તંભ વિવિધ પ્રકારની કશેરૂકાઓનો બનેલો હોય છે: ગ્રીવા,ઊરસીય,કટિ,ત્રિક અને પૂંછ કશેરૂકા.
આ પૈકી,કટિ કશેરૂકાઓ સૌથી મોટી અને મજબૂત હોય છે કારણ કે તેઓ શરીરના ઉપરના ભાગનું વજન સહન કરે છે અને સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે.
તેથી,કટિ કશેરૂકા એ સસ્તન પ્રાણીઓના કરોડસ્તંભમાં સૌથી મોટી કશેરૂકા છે.

(B) મનુષ્યના કરોડસ્તંભમાં કુલ $33$ કશેરૂકાઓ આવેલી હોય છે. પુચ્છાસ્થિ (coccyx),જેને પૂંછડીના હાડકા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે કરોડસ્તંભના નીચેના ભાગે આવેલું એક નાનું,ત્રિકોણાકાર હાડકું છે. તે $4$ પુચ્છ કશેરૂકાઓના જોડાણથી બને છે. તેથી,સાચો જવાબ $4$ છે.

(D) બીજી ગ્રીવા કશેરૂકાને $Axis$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેમાં એક સ્પષ્ટ,દાંત જેવો પ્રવર્ધ હોય છે જેને $Odontoid$ $process$ અથવા $dens$ કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રવર્ધ એક ધરી તરીકે કાર્ય કરે છે જેની આસપાસ પ્રથમ ગ્રીવા કશેરૂકા $(Atlas)$ ફરે છે,જેનાથી શીર્ષ ગોળાકાર હલનચલન કરી શકે છે.

(A) મનુષ્યની ખોપરી અસ્થિઓના સમૂહની બનેલી હોય છે જે મગજનું રક્ષણ કરે છે અને ચહેરાના માળખાને આધાર આપે છે.
તેમાં $8$ મસ્તિષ્ક પેટીના અસ્થિઓ,$14$ ચહેરાના અસ્થિઓ,$6$ કર્ણ અસ્થિકાઓ (દરેક કાનમાં $3$) અને $1$ હાયોઇડ અસ્થિનો સમાવેશ થાય છે.
કુલ અસ્થિઓની સંખ્યા = $8 + 14 + 6 + 1 = 29$ અસ્થિઓ.
તેથી,સાચો જવાબ $29$ છે.

(B) મનુષ્યનો કરોડસ્તંભ $26$ ક્રમિક રીતે ગોઠવાયેલા એકમોનો બનેલો છે જેને કશેરૂકાઓ કહેવામાં આવે છે.
તેનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. ગ્રીવા કશેરૂકાઓ: $7$
$2$. ઉરસ કશેરૂકાઓ: $12$
$3$. કટિ કશેરૂકાઓ: $5$
$4$. ત્રિકાસ્થિ (સંયુક્ત): $1$
$5$. પુચ્છાસ્થિ (સંયુક્ત): $1$
કુલ = $7 + 12 + 5 + 1 + 1 = 26$ કશેરૂકાઓ.

(B) ઝાયગોમેટિક અસ્થિ,જેને ગાલના હાડકા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક જોડમાં રહેલું અસ્થિ છે જે મેક્સિલા,ટેમ્પોરલ અસ્થિ,સ્ફેનોઇડ અસ્થિ અને ફ્રન્ટલ અસ્થિ સાથે જોડાયેલું હોય છે. તે ગાલનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે અને નેત્રગુહા (orbit) ની પાર્શ્વ દીવાલ અને તળિયું બનાવે છે. તે ચહેરાના કંકાલનો એક ઘટક છે,જે ખોપરીનો ભાગ છે.

(A) હેવર્સિયન નલિકાઓ એ અસ્થિના સૌથી બહારના ભાગમાં,જેને કોર્ટિકલ અસ્થિ કહેવાય છે,તેમાં જોવા મળતી સૂક્ષ્મ નલિકાઓની શ્રેણી છે.
આ નલિકાઓ રુધિરવાહિનીઓ અને ચેતાતંતુઓને અસ્થિમાંથી પસાર થવા દે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Humerus$ (ભુજાસ્થિ) એ હાથનું લાંબુ અસ્થિ છે,જેમાં સઘન અસ્થિ પેશી હોય છે જ્યાં હેવર્સિયન તંત્ર (ઓસ્ટિઓન્સ) હાજર હોય છે.
તેથી,હેવર્સિયન નલિકાઓ $Humerus$ માં જોવા મળે છે.

(B) અક્ષક ($C2$ કરોડરજ્જુનો મણકો) એ કાસ્થિયુક્ત અસ્થિ છે. કાસ્થિયુક્ત અસ્થિઓ (જેને રિપ્લેસિંગ બોન્સ અથવા એન્ડોકોન્ડ્રલ બોન્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) અગાઉથી અસ્તિત્વમાં રહેલા કાસ્થિના મોડેલના સ્થાને અસ્થિ પેશી દ્વારા રચાય છે. માનવ કંકાલના મોટાભાગના અસ્થિઓ,જેમાં કરોડરજ્જુના મણકાનો સમાવેશ થાય છે,તે કાસ્થિયુક્ત અસ્થિઓ છે.

(B) અસ્થિ એ વિશિષ્ટ પ્રકારની સંયોજક પેશી છે જે શરીરને માળખાકીય આધાર આપે છે. અસ્થિનું આધારક દ્રવ્ય કેલ્શિયમ ક્ષારો અને કોલેજન તંતુઓથી સમૃદ્ધ હોય છે. ખાસ કરીને,અસ્થિના આધારકનો ખનિજ ઘટક મુખ્યત્વે કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસનો બનેલો હોય છે,જે હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટ સ્ફટિકો $(Ca_{10}(PO_4)_6(OH)_2)$ બનાવે છે. આ ખનિજો અસ્થિઓને મજબૂતી અને કઠિનતા પ્રદાન કરે છે.

(A) લાંબા અસ્થિના મુખ્ય ત્રણ ભાગો હોય છે:
$1$. $Epiphysis$ (અધિપ્રવર્ધ): આ લાંબા અસ્થિનો ગોળાકાર અંતભાગ છે,જે અન્ય અસ્થિ સાથે સાંધો બનાવે છે.
$2$. $Diaphysis$ (અસ્થિકાંડ): આ લાંબા અસ્થિનો મુખ્ય મધ્યભાગ અથવા દંડ (shaft) છે.
$3$. $Metaphysis$: આ અધિપ્રવર્ધ અને અસ્થિકાંડ વચ્ચેનો સાંકડો ભાગ છે.
તેથી,અધિપ્રવર્ધ એ અંતભાગ છે અને અસ્થિકાંડ એ લાંબા અસ્થિનો દંડ છે.

(C) ઉર્વસ્થિ (સાથળનું હાડકું) અને ભુજાસ્થિ (ઉપલા હાથનું હાડકું) એ લાંબા અસ્થિઓ છે જે ગર્ભીય વિકાસ દરમિયાન કાસ્થિના મોડેલમાંથી વિકસે છે. આ પ્રક્રિયાને અંતઃકાસ્થિ અસ્થિભવન (endochondral ossification) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,તેમને કાસ્થિયુક્ત અસ્થિઓ (અથવા સ્થાનાંતરિત અસ્થિઓ) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) પાંસળીઓ,એટલાસ કશેરૂકા અને ઉરોસ્થિ મુખ્યત્વે શરીરના મહત્વપૂર્ણ અંગો (જેમ કે હૃદય,ફેફસાં અને કરોડરજ્જુ) ને માળખાકીય આધાર અને રક્ષણ આપવાનું કાર્ય કરે છે.
જ્યારે,હથોડી (Malleus) એ મધ્ય કર્ણમાં આવેલા ત્રણ શ્રવણ અસ્થિકાઓમાંનું એક છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય કર્ણપટલ (tympanic membrane) થી એરણ (Incus) સુધી ધ્વનિના તરંગોનું વહન કરવાનું છે,જે સાંભળવાની પ્રક્રિયા માટે જરૂરી છે,ન કે શરીરને માળખાકીય આધાર કે રક્ષણ આપવાનું.

(A) મગજ એક અસ્થિમય પેટી જેવી રચના દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે જેને $Cranium$ (મગજ-પેટી) કહેવામાં આવે છે.
તે ખોપરીનો એક ભાગ છે જે મગજને યાંત્રિક ઈજાઓથી સુરક્ષિત રાખે છે.
$Pericardium$ એ હૃદયને આવરતું પડ છે અને $Peritoneum$ એ ઉદરીય ગુહાનું અસ્તર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) ખોપરી (Cranium) ના તળિયે એક મોટું છિદ્ર હોય છે જેને $Foramen \ magnum$ (મહા છિદ્ર) કહેવામાં આવે છે.
આ છિદ્ર દ્વારા લંબમજ્જા (Medulla oblongata) કરોડરજ્જુ તરીકે આગળ વધે છે,જે મગજને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના બાકીના ભાગ સાથે જોડે છે.
તેથી,કરોડરજ્જુ $Foramen \ magnum$ દ્વારા ખોપરીમાંથી બહાર નીકળે છે.

(D) હાડકાં મુખ્યત્વે હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટ તરીકે ઓળખાતા ખનીજ મેટ્રિક્સના બનેલા હોય છે,જે કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટનું સ્ફટિકીય સ્વરૂપ છે,જેને $Ca_{10}(PO_4)_6(OH)_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
કેલ્શિયમ $(Ca)$ અને ફોસ્ફરસ $(P)$ એ હાડકાના મેટ્રિક્સના મુખ્ય બંધારણીય ઘટકો છે.
ઝિંક $(Zn)$ પણ અલ્પ માત્રામાં હાજર હોય છે અને તે હાડકાના ચયાપચય,ઉત્સેચકીય પ્રવૃત્તિ અને હાડપિંજરના વિકાસ માટે આવશ્યક છે.
તેથી,$Ca, P, Zn$ નું જૂથ હાડકાના બંધારણ અને સ્વાસ્થ્ય સાથે સૌથી વધુ સંકળાયેલા ખનીજોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(D) પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં,ફૉસ્ફરસ એક મહત્વપૂર્ણ ખનિજ ઘટક છે. શરીરમાં રહેલા કુલ ફૉસ્ફરસનો આશરે $80 \%$ ભાગ કંકાલ તંત્રમાં,ખાસ કરીને હાડકાં અને દાંતમાં કેલ્શિયમ ફૉસ્ફેટ (હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટ) સ્વરૂપે સંગ્રહિત હોય છે. બાકીનો $20 \%$ ભાગ નરમ પેશીઓ,રુધિર અને કોષીય પ્રવાહીમાં વહેંચાયેલો હોય છે,જ્યાં તે ઉર્જા ચયાપચય $(ATP)$,ન્યુક્લિક એસિડનું બંધારણ $(DNA/RNA)$ અને કોષરસસ્તરના બંધારણમાં $(phospholipids)$ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) મનુષ્યમાં પાંસળીઓની $12$ જોડ હોય છે.
તેમને ઉરોસ્થિ સાથેના જોડાણના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
પાંસળીઓની પ્રથમ $7$ જોડને 'સાચી પાંસળીઓ' કહેવામાં આવે છે.
તેઓ પૃષ્ઠ બાજુએ ઉરોદરીય કરોડમણકા સાથે જોડાયેલી હોય છે અને વક્ષ બાજુએ હાયલિન કાસ્થિની મદદથી ઉરોસ્થિ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,$X = 12$ અને $Y = 7$ છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે।
$1$. ડાયાબિટીસના પ્રકારો: ડાયાબિટીસ મેલિટસના મુખ્યત્વે $2$ પ્રકારો છે ($Type-I$ અને $Type-II$), જોકે સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન થતો ડાયાબિટીસ પણ ગણવામાં આવે છે।
$2$. મનુષ્યમાં ગ્રીવા કશેરુકાઓ: મનુષ્યમાં $7$ ગ્રીવા કશેરુકાઓ હોય છે।
$3$. મનુષ્યમાં તરતી પાંસળીઓ: મનુષ્યમાં $2$ જોડ ($\text{કુલ } 4$ પાંસળીઓ) તરતી પાંસળીઓ હોય છે। આ $11$ મી અને $12$ મી જોડની પાંસળીઓ છે, જે ઉરોસ્થિ (sternum) સાથે જોડાયેલી હોતી નથી।
$4$. પ્રોટીનમાં જોવા મળતા એમિનો એસિડ: પ્રોટીનમાં સામાન્ય રીતે $20$ પ્રમાણિત એમિનો એસિડ જોવા મળે છે।

(D) માનવ શરીરમાં શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ સાચી માહિતી નીચે મુજબ છે:
$1$. કોલર બોન્સ (હંસપસલી): કુલ $2$ હંસપસલી હોય છે,જે $1$ જોડ બનાવે છે.
$2$. લાળ ગ્રંથિઓ: લાળ ગ્રંથિઓની $3$ જોડ હોય છે (પેરોટિડ,સબમેન્ડિબ્યુલર અને સબલિંગ્યુઅલ).
$3$. કપાલ ચેતાઓ: મગજમાંથી નીકળતી કપાલ ચેતાઓની $12$ જોડ હોય છે.
$4$. તરતી પાંસળીઓ: $11$ મી અને $12$ મી પાંસળીની જોડ ઉરોસ્થિ (sternum) સાથે જોડાયેલી હોતી નથી,તેથી તેને તરતી પાંસળીઓ કહેવામાં આવે છે,જે કુલ $2$ જોડ છે.
આથી,તરતી પાંસળીઓ વિશેનું વિધાન શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ સાચું છે.

(D) માનવ કંકાલ તંત્ર વિવિધ અસ્થિઓનું બનેલું છે.
$1$. કોલર બોન્સ (હંસપસલી) $1$ જોડ ($2$ અસ્થિઓ) હોય છે,$3$ જોડ નહીં.
$2$. મનુષ્યમાં $1$ જોડ મૂત્રપિંડ હોય છે,$2$ જોડ નહીં.
$3$. મનુષ્યમાં $12$ જોડ કપાલ ચેતાઓ હોય છે,$10$ જોડ નહીં.
$4$. પાંસળી પિંજર $12$ જોડ પાંસળીઓનું બનેલું છે. પ્રથમ $7$ જોડ સાચી પાંસળીઓ છે,$8$ મી,$9$ મી અને $10$ મી જોડ ખોટી પાંસળીઓ છે,અને છેલ્લી $2$ જોડ ($11$ મી અને $12$ મી) તરતી પાંસળીઓ છે કારણ કે તે ઉરોસ્થિ (sternum) સાથે જોડાયેલી હોતી નથી. તેથી,$2$ જોડ તરતી પાંસળીઓ એ શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ સાચું છે.

(A) માનવ કંકાલ તંત્રને અક્ષીય કંકાલ અને ઉપાંગીય કંકાલમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
અક્ષીય કંકાલમાં ખોપરી,કરોડસ્તંભ,પાંસળીઓ અને ઉરોસ્થિનો સમાવેશ થાય છે.
$A$,$B$,અને $D$ એ બધા અક્ષીય કંકાલના ભાગો છે.
જોકે,પ્રશ્નમાં આપેલા વિકલ્પોમાંથી અસંગત વિકલ્પ શોધવાનો છે.
$Sternum$ (ઉરોસ્થિ) એ છાતીના મધ્યમાં આવેલું એક સપાટ હાડકું છે,જ્યારે $Thoracic$,$Lumbar$,અને $Cervical$ એ કરોડસ્તંભના ભાગરૂપ કશેરુકાઓના પ્રકારો છે.
તેથી,$Sternum$ એ અસંગત છે કારણ કે તે કશેરુકા નથી.

(A) પુખ્ત માનવ કંકાલમાં હાડકાંની કુલ સંખ્યા $206$ છે.
પાંસળી પિંજર $12$ જોડ પાંસળીઓ ($24$ હાડકાં) અને $1$ ઉરોસ્થિ (sternum) નું બનેલું છે,જે કુલ $25$ હાડકાં થાય છે.
પાંસળી પિંજર દૂર કર્યા પછી બાકી રહેલા હાડકાંની સંખ્યા શોધવા માટે,આપણે માનવ શરીરના કુલ હાડકાંમાંથી પાંસળી પિંજરના હાડકાંની સંખ્યા બાદ કરીશું.
ગણતરી: $206 - 25 = 181$.
તેથી,$181$ હાડકાં બાકી રહે છે.

(B) માનવ ખોપરી બે પ્રકારના અસ્થિઓની બનેલી છે: કપાલના અસ્થિઓ અને ચહેરાના અસ્થિઓ.
કપાલના અસ્થિઓ,જેની સંખ્યા $8$ છે,તે મગજ માટે સખત રક્ષણાત્મક બાહ્ય આવરણ બનાવે છે,જેને મગજ પેટી (cranium) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ચહેરાના અસ્થિઓ,જેની સંખ્યા $14$ છે,તે ખોપરીનો આગળનો ભાગ બનાવે છે.
તેથી,માત્ર કપાલના અસ્થિઓ જ મગજના રક્ષણ માટે જવાબદાર છે.

(C) માનવ કરોડસ્તંભમાં $33$ કરોડરજ્જુના મણકા હોય છે જે વિવિધ પ્રદેશોમાં ગોઠવાયેલા હોય છે:
$1$. ગ્રીવા મણકા (Cervical): સંખ્યામાં $7$ હોય છે.
$2$. ઉરોદરીય મણકા (Thoracic): સંખ્યામાં $12$ હોય છે.
$3$. કટિ મણકા (Lumbar): સંખ્યામાં $5$ હોય છે.
$4$. ત્રિકાસ્થિ (Sacral): $1$ (સંયુક્ત,$5$ ખંડો).
$5$. પૂંછડીના મણકા (Coccygeal): $1$ (સંયુક્ત,$4$ ખંડો).
આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખામણી કરતા,કટિ પ્રદેશમાં $5$ મણકા હોય છે,જે સાચી જોડી છે.

(A) માનવ ખોપરી મસ્તિષ્ક અને ચહેરાના અસ્થિઓની બનેલી હોય છે.
મોટાભાગના મસ્તિષ્કના અસ્થિઓ જોડમાં હોય છે,પરંતુ કેટલાક અસ્થિઓ એકલા (અજોડ) હોય છે.
અજોડ મસ્તિષ્ક અસ્થિઓમાં $Frontal$,$Occipital$,$Sphenoid$ અને $Ethmoid$ અસ્થિઓનો સમાવેશ થાય છે.
જોડમાં રહેલા મસ્તિષ્ક અસ્થિઓ $Temporal$ અને $Parietal$ છે.
આ પ્રશ્નમાં $Occipital$,$Sphenoid$ અને $Frontal$ ત્રણેય અજોડ અસ્થિઓ છે. જોકે,આવા પ્રકારના પ્રશ્નોમાં $Occipital$ અસ્થિ એ ખોપરીના પાયામાં આવેલું સૌથી મુખ્ય અજોડ અસ્થિ ગણાય છે.

(D) માનવ કરોડસ્તંભમાં કુલ $33$ કરોડરજ્જુના મણકા હોય છે,જે ગ્રીવા,ઉરોદરીય,કટિ,ત્રિક અને અનુત્રિક (coccygeal) એમ વિવિધ ભાગોમાં વહેંચાયેલા છે.
અનુત્રિક પ્રદેશમાં $4$ મણકા હોય છે જે એકબીજા સાથે જોડાઈને એક જ હાડકું બનાવે છે જેને નિતંબકશેરુકા (coccyx) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $Co_4$ છે.

(D) માનવ શરીરમાં પાંસળીઓની $12$ જોડી હોય છે.
$1$. પ્રથમ $7$ જોડીને 'સાચી પાંસળીઓ' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે હાયલિન કાસ્થિની મદદથી વક્ષ બાજુએ સીધી ઉરોસ્થિ (sternum) સાથે જોડાયેલી હોય છે.
$2$. $8^{th}$,$9^{th}$ અને $10^{th}$ જોડીને 'ખોટી પાંસળીઓ' (vertebrochondral ribs) કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે સીધી ઉરોસ્થિ સાથે જોડાતી નથી પરંતુ $7^{th}$ પાંસળી સાથે જોડાય છે.
$3$. $11^{th}$ અને $12^{th}$ જોડીને 'મુક્ત પાંસળીઓ' (floating ribs) કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે વક્ષ બાજુએ ઉરોસ્થિ કે અન્ય કોઈ પાંસળી સાથે જોડાયેલી હોતી નથી. તેથી,તે ઉદરીય ગુહામાં મુક્ત રહે છે.

(C) પાંસળીનું પિંજર એ એક અસ્થિમય રચના છે જે ઉરસના અંગોનું રક્ષણ કરે છે.
તે $12$ જોડ પાંસળીઓ,આગળના ભાગે ઉરોસ્થિ (Sternum) અને પાછળના ભાગે $12$ વક્ષીય કરોડમણકા (Thoracic vertebrae) દ્વારા બનેલું છે.
ફેફસાં એ ઉરસની ગુહામાં આવેલા અંગો છે જે પાંસળીના પિંજર દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે,પરંતુ તે પાંસળીના પિંજરની અસ્થિમય રચનાનો ભાગ નથી.

(A) માનવ ખોપરી ડાયકોન્ડિલિક (dicondylic) છે,જેનો અર્થ છે કે તે બે ઓક્સિપિટલ કોન્ડાઇલની મદદથી કરોડરજ્જુના ઉપરના ભાગ (એટલાસ) સાથે જોડાય છે. તેથી વિધાન $A$ સાચું છે.
મનુષ્યમાં $12$ થોરાસિક કરોડમણકા હોય છે,$7$ નહીં,તેથી વિધાન $B$ ખોટું છે.
પેલેટાઇન અસ્થિ મોઢાના તાળવામાં આવેલું હોય છે અને તે ખોપરીની બહારની સપાટી પરથી જોઈ શકાતું નથી,તેથી વિધાન $C$ ખોટું છે.
લેક્રિમલ અસ્થિ આંખના ખાડાના અંદરના ખૂણે આવેલું એક નાનું અને પાતળું અસ્થિ છે જે બહારની સપાટી પરથી જોઈ શકાય છે,તેથી વિધાન $D$ ખોટું છે.

(B) માનવ ખોપરી મસ્તક (ક્રેનિયલ) અને ચહેરાના અસ્થિઓની બનેલી છે.
$1$. મસ્તકના અસ્થિઓ: આમાં સ્ફેનોઇડ,એથમોઇડ અને પેરિએટલ અસ્થિઓનો સમાવેશ થાય છે (સાથે ફ્રન્ટલ,ટેમ્પોરલ અને ઓક્સિપિટલ અસ્થિઓ પણ હોય છે).
$2$. ચહેરાના અસ્થિઓ: આમાં ઝાયગોમેટિક અને લેક્રિમલ અસ્થિઓનો સમાવેશ થાય છે (સાથે નેઝલ,મેક્સિલા,મેન્ડિબલ,વોમર,ઇન્ફિરિયર નેઝલ કોન્ચે અને પેલેટાઇન અસ્થિઓ પણ હોય છે).
તેથી,આ અસ્થિઓ સામૂહિક રીતે ખોપરી અને ચહેરામાં જોવા મળે છે.

(D) કરોડસ્તંભ એ અક્ષીય કંકાલનો મુખ્ય ભાગ છે.
$1$. તે પુખ્ત વયના મનુષ્યમાં $26$ ક્રમિક રીતે ગોઠવાયેલી કરોડકશેરુકાઓનો બનેલો છે (ગ્રીવા $7$,ઉરસ $12$,કટિ $5$,ત્રિકાસ્થિ $1$,પૂંછડીના મણકા $1$).
$2$. તે શરીરની પૃષ્ઠ બાજુએ આવેલો છે.
$3$. તે કરોડરજ્જુનું રક્ષણ કરે છે,માથાને આધાર આપે છે અને પાંસળીઓ તથા પીઠના સ્નાયુઓ માટે જોડાણનું સ્થાન પૂરું પાડે છે.
તેથી,આપેલ તમામ વિધાનો સાચા છે.

(A) સસ્તન પ્રાણીઓમાં ગ્રીવા કશેરૂકાઓની સંખ્યા લગભગ નિશ્ચિત હોય છે,જે $7$ છે. આમાં મનુષ્ય,વ્હેલ,સસલા,ઘોડા અને જિરાફનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,મનુષ્યમાં ગ્રીવા કશેરૂકાઓની સંખ્યા વ્હેલ જેટલી જ $(7)$ હોય છે.

(A) હાર્વેસિયન નલિકાઓ સસ્તન પ્રાણીઓના સઘન અસ્થિ (compact bone) ની લાક્ષણિકતા છે.
આ નલિકાઓમાં રુધિરવાહિનીઓ,ચેતાઓ અને લસિકાવાહિનીઓ આવેલી હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Humerus$ (ભુજાસ્થિ) એ લાંબુ અસ્થિ છે જે સઘન અસ્થિ પેશીનું બનેલું હોય છે,જેમાં હાર્વેસિયન તંત્રો જોવા મળે છે.
જોકે $Femur$ (ઉર્વસ્થિ) માં પણ હાર્વેસિયન નલિકાઓ હોય છે,પરંતુ સામાન્ય રીતે જીવવિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તકોમાં લાંબા અસ્થિના ઉદાહરણ તરીકે $Humerus$ નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.

(A) કાસ્થિજાત અસ્થિભવન (Endochondral ossification) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં કાસ્થિનું અસ્થિ પેશી દ્વારા પ્રતિસ્થાપન થાય છે.
$1$. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,કોન્ડ્રોસાઇટ્સ દ્વારા કાસ્થિના નમૂનાઓ (cartilage models) બનાવવામાં આવે છે.
$2$. ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ (અસ્થિ નિર્માણ કરતા કોષો) કાસ્થિના માળખા પર અસ્થિ દ્રવ્ય જમા કરે છે.
$3$. કોન્ડ્રોક્લાસ્ટ્સ (કાસ્થિનું શોષણ કરતા કોષો) કાસ્થિ દ્રવ્યના પુનઃ શોષણ અથવા વિઘટન માટે જવાબદાર છે,જેથી અસ્થિ પેશી દ્વારા તેનું સ્થાન લઈ શકાય.
$4$. આમ,આ પ્રક્રિયામાં ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ દ્વારા અસ્થિ દ્રવ્યનું જમા થવું અને કોન્ડ્રોક્લાસ્ટ્સ દ્વારા કાસ્થિનું શોષણ સામેલ છે.

(A) મનુષ્યના પાંસળી પિંજરમાં કુલ $12$ જોડ પાંસળીઓ હોય છે.
તેમના ઉરોસ્થિ (sternum) સાથેના જોડાણના આધારે તેમને ત્રણ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. સાચી પાંસળીઓ ($1$ થી $7$ જોડ): આ પાંસળીઓ સીધી રીતે કાસ્થિ દ્વારા ઉરોસ્થિ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
$2$. ખોટી પાંસળીઓ ($8, 9$ અને $10$ મી જોડ): આ પાંસળીઓ સીધી રીતે ઉરોસ્થિ સાથે જોડાતી નથી, પરંતુ $7$ મી પાંસળી સાથે જોડાય છે.
$3$. તરતી પાંસળીઓ ($11$ અને $12$ મી જોડ): આ પાંસળીઓ ઉરોસ્થિ સાથે જોડાયેલી હોતી નથી, તેથી તેમને તરતી પાંસળીઓ કહેવામાં આવે છે.
આમ, મનુષ્યમાં $2$ જોડ તરતી પાંસળીઓ હોય છે.

(B) સસ્તન પ્રાણીઓમાં,નીચલું જડબું $Dentary$ તરીકે ઓળખાતા હાડકાની એક જોડીનું બનેલું હોય છે.
અન્ય પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓથી વિપરીત,જ્યાં નીચલું જડબું અનેક હાડકાઓનું બનેલું હોય છે,સસ્તન પ્રાણીઓમાં $Dentary$ એ એકમાત્ર હાડકું છે જે નીચલું જડબું બનાવે છે અને ખોપરીના સ્ક્વોમોસલ હાડકા સાથે જોડાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(D) ખોપરી મસ્તિષ્ક અને ચહેરાના અસ્થિઓની બનેલી હોય છે. $Pterygoid$ (ટેરીગોઇડ) અસ્થિ એ ખોપરીનો એક ભાગ છે,જે મુખ્યત્વે ખોપરીના પાયાના ભાગમાં આવેલું હોય છે.
$Atlas$ (એટલાસ) એ પ્રથમ ગ્રીવા કશેરુકા $(C1)$ છે.
$Coracoid$ (કોરાકોઇડ) એ અંસમેખલા (scapula) સાથે જોડાયેલ પ્રવર્ધ અથવા અસ્થિ છે.
$Arytenoid$ (એરીટીનોઇડ) એ સ્વરપેટી (larynx) માં જોવા મળતી કાસ્થિ છે,તે ખોપરીનું અસ્થિ નથી.

(A) મનુષ્યમાં કુલ $12$ જોડ પાંસળીઓ હોય છે,તેથી $X = 12$ છે.
પ્રથમ $7$ જોડ પાંસળીઓને સાચી પાંસળીઓ (true ribs) કહેવામાં આવે છે,તેથી $Y = 7$ છે.
આ પાંસળીઓ પૃષ્ઠબાજુએ ઉરોદરીય કરોડમણકા (thoracic vertebrae) સાથે અને વક્ષબાજુએ હાયલિન કાસ્થિની મદદથી ઉરોસ્થિ (sternum) સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) મનુષ્યમાં $12$ જોડી પાંસળીઓ હોય છે.
$1$. પ્રથમ $7$ જોડીને 'સાચી પાંસળીઓ' અથવા વર્ટીબ્રોસ્ટર્નલ પાંસળીઓ કહેવાય છે કારણ કે તે પૃષ્ઠ બાજુએ ઉરસના કરોડમણકા સાથે અને વક્ષ બાજુએ કાચવત કાસ્થિની મદદથી ઉરોસ્થિ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
$2$. $8^{\text{મી}}$,$9^{\text{મી}}$ અને $10^{\text{મી}}$ પાંસળીઓની જોડી સીધી રીતે ઉરોસ્થિ સાથે જોડાતી નથી પરંતુ કાચવત કાસ્થિની મદદથી $7^{\text{મી}}$ પાંસળી સાથે જોડાય છે; આને વર્ટીબ્રોકોન્ડ્રલ અથવા 'ખોટી પાંસળીઓ' કહેવાય છે.
$3$. છેલ્લી $2$ જોડી ($11^{\text{મી}}$ અને $12^{\text{મી}}$) વક્ષ બાજુએ જોડાયેલી હોતી નથી અને તેથી તેને 'મુક્ત પાંસળીઓ' અથવા વર્ટીબ્રલ પાંસળીઓ કહેવાય છે.
આમ,વિકલ્પ $D$ સાચું વિધાન છે.

(N/A) અક્ષીય કંકાલ $80$ અસ્થિઓનું બનેલું છે જે શરીરની મુખ્ય ધરી પર ગોઠવાયેલા હોય છે.
- ખોપરી,કરોડસ્તંભ,ઉરોસ્થિ અને પાંસળીઓ અક્ષીય કંકાલ બનાવે છે.
$(a)$ ખોપરી: તે બે પ્રકારના અસ્થિઓ - મસ્તિષ્ક અને ચહેરાના અસ્થિઓનું બનેલું છે,જે કુલ $22$ અસ્થિઓ છે.
- મસ્તિષ્ક પેટી: મસ્તિષ્કના અસ્થિઓ $8$ હોય છે. તે મગજ માટે સખત,રક્ષણાત્મક આવરણ બનાવે છે.
મસ્તિષ્ક પેટી બનાવતા અસ્થિઓ: $1$ અગ્રકપાલી,$2$ મધ્યકપાલી,$2$ શંખક,$1$ પશ્ચકપાલી,$1$ સ્ફિનોઇડ,$1$ એથમોઇડ. કુલ = $8$.
મસ્તિષ્કના અસ્થિઓ એકબીજા સાથે સીવણ (Sutures) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે જે અચલ સાંધા છે.
- ચહેરાનો ભાગ $14$ અસ્થિઓનો બનેલો છે: $2$ નાસાસ્થિ,$2$ મેક્સિલા,$2$ પેલેટાઇન,$2$ ઝાયગોમેટિક,$2$ લેક્રિમલ,$2$ કોન્ચી,$1$ વોમર,$1$ હનુ (મેન્ડિબલ). કુલ = $14$.
- મુખગુહાના તળિયે એક $U$-આકારનું હાયોઇડ અસ્થિ આવેલું હોય છે.
- દરેક મધ્યકર્ણમાં ત્રણ નાના અસ્થિઓ હોય છે - મેલિયસ,ઇન્કસ અને સ્ટેપ્સ,જેને સામૂહિક રીતે કર્ણ અસ્થિકાઓ કહેવાય છે.
ખોપરીનો ભાગ કરોડસ્તંભ સાથે બે પશ્ચકપાલી અસ્થિગુચ્છ (Occipital condyles) દ્વારા જોડાય છે (ખોપરીને ડાયકોન્ડિલિક કહેવાય છે).
$(b)$ કરોડસ્તંભ: તે $26$ ક્રમિક રીતે ગોઠવાયેલા એકમોનું બનેલું છે જેને કશેરુકાઓ કહેવાય છે અને તે પૃષ્ઠ બાજુએ આવેલું હોય છે.
- દરેક કશેરુકામાં એક મધ્યસ્થ પોલાણ હોય છે જેને ચેતાનાલ કહેવાય છે,જેમાંથી કરોડરજ્જુ પસાર થાય છે.
- કરોડસ્તંભમાં: $(1)$ ગ્રીવા કશેરુકા $(7)$,$(2)$ ઉરસ કશેરુકા $(12)$,$(3)$ કટિ કશેરુકા $(5)$,$(4)$ ત્રિકાસ્થિ ($1$ સંયુક્ત),$(5)$ પૂચ્છાસ્થિ ($1$ સંયુક્ત). કુલ = $26$.
કાર્ય: તે કરોડરજ્જુનું રક્ષણ કરે છે,માથાને ટેકો આપે છે અને પાંસળીઓ તથા પીઠના સ્નાયુઓ માટે જોડાણ સ્થાન પૂરું પાડે છે.
$(c)$ ઉરોસ્થિ: તે ઉરસના વક્ષ મધ્યરેખા પર આવેલું એક ચપટું અસ્થિ છે.
$(d)$ પાંસળીઓ: પાંસળીઓની $12$ જોડ હોય છે. દરેક પાંસળી એક પાતળું,ચપટું અસ્થિ છે જે પૃષ્ઠ બાજુએ કરોડસ્તંભ સાથે અને વક્ષ બાજુએ ઉરોસ્થિ સાથે જોડાયેલું હોય છે. તેના પૃષ્ઠ છેડે બે જોડાણ સપાટીઓ હોય છે,તેથી તેને બાયસેફાલિક કહેવાય છે.
- સાચી પાંસળીઓ: પ્રથમ $7$ જોડ પૃષ્ઠ બાજુએ ઉરસ કશેરુકા સાથે અને વક્ષ બાજુએ હાયલિન કાસ્થ કાસ્થિ દ્વારા ઉરોસ્થિ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
- ખોટી પાંસળીઓ: $8$મી,$9$મી અને $10$મી જોડ સીધી ઉરોસ્થિ સાથે જોડાતી નથી પરંતુ $7$મી પાંસળી સાથે હાયલસ્થ કાસ્થિ દ્વારા જોડાય છે. તેમને વર્ટીબ્રોકોન્ડ્રિયલ પાંસળીઓ કહેવાય છે.
- તરતી પાંસળીઓ: $11$મી અને $12$મી જોડ વક્ષ બાજુએ જોડાયેલી હોતી નથી.
ઉરસ કશેરુકા,પાંસળીઓ અને ઉરોસ્થિ મળીને પાંસળી પિંજર બનાવે છે,જે ફેફસાં,હૃદય અને મોટી રુધિરવાહિનીઓનું રક્ષણ કરે છે.

(A) મસ્તક (ક્રેનિયમ) $8$ ચપટા અસ્થિઓનું બનેલું છે. આ અસ્થિઓ એકબીજા સાથે મજબૂતીથી જોડાઈને મગજ માટે એક રક્ષણાત્મક પેટી બનાવે છે.
મસ્તક બનાવતા $8$ અસ્થિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$ અગ્રકપાલી (Frontal bone)
$2$ મધ્યકપાલી (Parietal bones)
$2$ શંખક (Temporal bones)
$1$ પશ્વકપાલી (Occipital bone)
$1$ સ્ફેનોઇડ (Sphenoid bone)
$1$ ઇથમોઇડ (Ethmoid bone)
કુલ: $8$ અસ્થિઓ.

(N/A) કરોડસ્તંભ $26$ શ્રેણીબદ્ધ રીતે ગોઠવાયેલા એકમોનું બનેલું છે,જેને કશેરુકાઓ કહે છે અને તે પૃષ્ઠ બાજુએ આવેલું છે.
તે ખોપરીના આધારથી શરૂ થઈને ધડનું મુખ્ય માળખું બનાવે છે.
દરેક કશેરુકાની મધ્યમાં પોલો ભાગ (ચેતાનાલિ) હોય છે,જેમાંથી કરોડરજ્જુ પસાર થાય છે.
કરોડસ્તંભને નીચે મુજબના ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$(a)$ ગ્રીવા કશેરુકા $(7)$
$(b)$ ઉરસીય કશેરુકા $(12)$
$(c)$ કટિ કશેરુકા $(5)$
$(d)$ ત્રિકાસ્થિ કશેરુકા ($1$ સંયુક્ત)
$(e)$ પુચ્છાસ્થિ કશેરુકા ($1$ સંયુક્ત)
પ્રથમ કશેરુકાને શિરોધર (Atlas) કહે છે,જે પશ્ચકપાલી કંદુક સાથે જોડાય છે. બીજી કશેરુકાને અક્ષક (Axis) કહે છે.
કાર્યો: કરોડસ્તંભ કરોડરજ્જુનું રક્ષણ કરે છે,શીર્ષને આધાર આપે છે અને પાંસળીઓ તથા પીઠના સ્નાયુઓ માટે જોડાણની સપાટી પૂરી પાડે છે. તે ઊભા રહેતી વખતે કે ચાલતી વખતે શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) દ્વિ-શીર્ષીય પાંસળીઓ: દરેક પાંસળી તેની પૃષ્ઠ બાજુએ બે જોડાણ સપાટીઓ ધરાવે છે,તેથી તેને દ્વિ-શીર્ષીય પાંસળીઓ કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ સાચી પાંસળીઓ: પાંસળીઓની પ્રથમ $7$ જોડને સાચી પાંસળીઓ કહેવામાં આવે છે. તે પૃષ્ઠ બાજુએ ઉરોદરીય કરોડમણકા (thoracic vertebrae) સાથે જોડાયેલી હોય છે અને વક્ષ બાજુએ કાચવત કાસ્થિ (hyaline cartilage) દ્વારા ઉરોસ્થિ (sternum) સાથે જોડાયેલી હોય છે.
$(c)$ તરતી પાંસળીઓ: પાંસળીઓની છેલ્લી $2$ જોડ ($11$મી અને $12$મી) વક્ષ બાજુએ ઉરોસ્થિ સાથે જોડાતી નથી,તેથી તેમને તરતી પાંસળીઓ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $\Rightarrow$ સ્લિપ્ડ ડિસ્ક (હર્નિએટેડ ડિસ્ક) એક એવી તબીબી સ્થિતિ છે જેમાં આંતરકશેરુકા ડિસ્ક (intervertebral disc) નો નરમ,જેલી જેવો મધ્ય ભાગ તેના સખત બાહ્ય આવરણ (annulus fibrosus) માં પડેલી તિરાડ દ્વારા બહાર નીકળી જાય છે.
$\Rightarrow$ આંતરકશેરુકા ડિસ્ક એ બીજા ગ્રીવા કશેરુકાથી લઈને ત્રિકાસ્થિ (sacrum) સુધીના પાસપાસેના કશેરુકાઓના દેહ (centra) વચ્ચે જોવા મળે છે. તે આંચકા શોષક (shock absorbers) તરીકે કાર્ય કરે છે અને કરોડસ્તંભની હલનચલનને સરળ બનાવે છે.
$\Rightarrow$ જ્યારે ડિસ્ક સરકે છે,ત્યારે તે નજીકની કરોડરજ્જુની ચેતાઓને દબાવી શકે છે. કમરના નીચેના ભાગમાં (lumbar region),આ ઘણીવાર સાયટિક ચેતા (sciatic nerve) ને દબાવે છે,જેના પરિણામે પગમાં નીચે તરફ જતો તીવ્ર દુખાવો (સાયટિકા),બહેરાશ અને શરીરના નીચેના ભાગમાં સ્નાયુઓની નબળાઈ જોવા મળે છે.

(B) $(1)$ કોષ્ઠાંતર સ્નાયુઓને અરેખિત સ્નાયુઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તે અનૈચ્છિક હોય છે. તેથી,જવાબ અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ છે.
$(2)$ માનવ ખોપરી (કપાલ + ચહેરાના અસ્થિઓ) માં કુલ $22$ અસ્થિઓ હોય છે. પુખ્ત માનવ કરોડસ્તંભ $26$ કશેરુકાઓ (ગ્રીવા,ઉરસ,કટિ,ત્રિક અને અનુત્રિક) નો બનેલો હોય છે.

(N/A) $(1)$ પ્રથમ ગ્રીવા કશેરુકા $(C1)$ ને $Atlas$ (શિરોધર) કશેરુકા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે ખોપરીને આધાર આપે છે.
$(2)$ અસ્થિનું આધારક દ્રવ્ય $Calcium$ ક્ષારો (મુખ્યત્વે $Calcium$ ફોસ્ફેટ અને $Calcium$ કાર્બોનેટ) થી સમૃદ્ધ હોય છે,જે કંકાલ તંત્રને સખતતા અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.