Role of other Organs in Excretion Questions in Gujarati

(B) સસ્તન પ્રાણીઓમાં,પરસેવાની ગ્રંથીઓ મુખ્યત્વે તાપમાનના નિયમન (thermoregulation) સાથે સંકળાયેલી છે,જે શરીરની ગરમીનું નિયમન કરે છે.
જ્યારે શરીરનું તાપમાન વધે છે,ત્યારે પરસેવાની ગ્રંથીઓ ત્વચાની સપાટી પર પરસેવો ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પરસેવાનું બાષ્પીભવન શરીરની ગરમીને શોષી લે છે,જેનાથી શરીર ઠંડું પડે છે અને શરીરનું આંતરિક તાપમાન જળવાઈ રહે છે.

(A) પરસેવાની ગ્રંથીઓ એ શરીરના તાપમાનના નિયમન અને ઉત્સર્જન સાથે સંકળાયેલી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે।
$\text{હાથી}$ માં પરસેવાની ગ્રંથીઓ કાં તો ગેરહાજર હોય છે અથવા ખૂબ જ ઓછી હોય છે, તેથી જ તેઓ તેમના શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવા માટે તેમના મોટા કાન ફફડાવવા અથવા શરીર પર પાણી છાંટવા જેવી અન્ય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે।
તેની સરખામણીમાં, $\text{મનુષ્ય}$ માં અસરકારક ઠંડક માટે પરસેવાની ગ્રંથીઓની ઘનતા વધુ હોય છે।
$\text{સસલું}$ અને $\text{ધ્રુવીય } \text{રીંછ}$ માં પણ હાથીની તુલનામાં પરસેવાની ગ્રંથીઓ અથવા ગરમી દૂર કરવા માટેની અન્ય વિશિષ્ટ પદ્ધતિઓ કાર્યરત હોય છે।

(C) પ્રુસિક એસિડ (હાઇડ્રોજન સાયનાઇડ) એક અત્યંત ઝેરી પદાર્થ છે જે અમુક ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન અલ્પ માત્રામાં ઉત્પન્ન થઈ શકે છે. યકૃત એ શરીરમાં ડિટોક્સિફિકેશન (ઝેરી તત્વો દૂર કરવા) માટે જવાબદાર મુખ્ય અંગ છે. તે ઝેરી પદાર્થોને ઓછા હાનિકારક સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત કરે છે જેનો નિકાલ કરી શકાય છે,આમ તે પ્રુસિક એસિડને હાનિરહિત બનાવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) નું સંશ્લેષણ યકૃતમાં આહારમાંથી મેળવેલા પીળા અને લાલ કેરોટીનોઇડ રંજકદ્રવ્યો (જેમ કે $\beta$-કેરોટીન) માંથી થાય છે. યકૃત શરીરમાં વિટામિન $A$ માટે પ્રાથમિક સંગ્રહસ્થાન તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. જોકે મૂત્રપિંડ એ મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગો છે,અન્ય અંગો પણ ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે. ત્વચામાં પરસેવાની ગ્રંથિઓ હોય છે જે પરસેવો બહાર કાઢે છે,જેમાં પાણી,થોડી માત્રામાં સોડિયમ ક્લોરાઇડ અને યુરિયા,એમિનો એસિડ,લેક્ટિક એસિડ અને ગ્લુકોઝના અંશો હોય છે. આમ,ત્વચા મૂત્રપિંડના કાર્યમાં મદદરૂપ થાય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
$\text{ફેફસાં}$ મુખ્યત્વે વાયુઓના વિનિમય ($O_2$ અને $CO_2$) અને પાણીની વરાળ તથા અમુક કીટોન બોડીઝ જેવા બાષ્પશીલ પદાર્થોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ તે નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના ઉત્સર્જનમાં કોઈ ભૂમિકા ભજવતા નથી.
$\text{મૂત્રપિંડ}$ એ યુરિયા જેવા નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના ઉત્સર્જન માટેના પ્રાથમિક અંગો છે.
$\text{ત્વચા}$ પરસેવા દ્વારા અલ્પ માત્રામાં યુરિયા અને ક્ષારોના ઉત્સર્જનમાં મદદ કરે છે.
$\text{યકૃત}$ એ $Ornithine$ ચક્ર દ્વારા એમોનિયામાંથી યુરિયાના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.

(D) મોટું આંતરડું અમુક પદાર્થોના ઉત્સર્જનમાં ભૂમિકા ભજવે છે. તે કેલ્શિયમ,મેગ્નેશિયમ અને આયર્ન જેવા ભારે ધાતુઓના વધારાના ક્ષારોને કોલોનમાં ઉત્સર્જિત કરે છે,જે પછી મળની સાથે બહાર નીકળી જાય છે. ખાસ કરીને,અદ્રાવ્ય કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ મોટા આંતરડા દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે.

(C) પરસેવો થવો એ મનુષ્યમાં મુખ્યત્વે તાપમાન નિયમન (thermoregulation) માટેની પ્રક્રિયા છે.
જ્યારે ત્વચાની સપાટી પરથી પરસેવો બાષ્પીભવન પામે છે,ત્યારે તે શરીરમાંથી ગરમી શોષી લે છે,જે શરીરને ઠંડુ રાખવામાં અને આંતરિક તાપમાન જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
જોકે પરસેવામાં પાણી અને થોડા પ્રમાણમાં ક્ષારો હોય છે,પરંતુ તેનું મુખ્ય શારીરિક કાર્ય ઉત્સર્જન કરતાં તાપમાનનું નિયમન કરવાનું છે.

(C) યકૃત વિવિધ ચયાપચયના કચરા પર પ્રક્રિયા કરીને ઉત્સર્જનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ચોક્કસ રીતે,યકૃત પિત્તનો સ્ત્રાવ કરે છે,જેમાં બિલીરૂબિન અને બિલીવર્ડિન જેવા પિત્ત રંજકો હોય છે.
આ રંજકો જૂની રક્તકણોમાંથી હિમોગ્લોબિનના વિઘટન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
આ નકામા પદાર્થો પિત્ત સાથે પાચન માર્ગમાં ઉત્સર્જિત થાય છે અને અંતે મળ દ્વારા શરીરમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.

(D) ઊંડી ખાણોમાં તાપમાન અને ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે.
શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવા માટે,માનવ શરીર પરસેવો ઉત્પન્ન કરીને તાપમાનનું નિયમન કરે છે.
પરસેવો માત્ર પાણી નથી; તેમાં વિવિધ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ,મુખ્યત્વે સોડિયમ અને ક્લોરાઇડ આયનો હોય છે.
તેથી,ઊંડી ખાણોમાં કામ કરતા કામદારો વધુ પડતા પરસેવા દ્વારા પાણી અને આવશ્યક ક્ષારો ગુમાવે છે,જેના કારણે નિર્જલીકરણ (dehydration) થાય છે.

(C) સી ગલ અને અન્ય દરિયાઈ પક્ષીઓમાં ખોપરીના સુપ્રાઓર્બિટલ પ્રદેશમાં વિશિષ્ટ ક્ષાર ગ્રંથિઓ (salt glands) આવેલી હોય છે,જે નાસિકા ગુહામાં ખુલે છે.
આ ગ્રંથિઓ દરિયાના પાણીમાંથી મેળવેલા વધારાના $NaCl$ (ક્ષાર) ના ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર છે.
આ પ્રક્રિયા તેમને ખારું પાણી પીવા છતાં શરીરમાં આસૃતિ સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(D) મોટું આંતરડું (કોલોન) અમુક પદાર્થોના ઉત્સર્જનમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
તે સીસું (lead) અને લોખંડ (iron) જેવા ભારે ધાતુઓના વધારાના ક્ષારો,તેમજ કેલ્શિયમ,મેગ્નેશિયમ અને ફોસ્ફેટનું ઉત્સર્જન મળ દ્વારા કરે છે.
તેથી,સલ્ફેટ,ફોસ્ફેટ અને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ મુખ્યત્વે કોલોન દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે.

(A) વિટામિનને બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: ચરબીમાં દ્રાવ્ય અને પાણીમાં દ્રાવ્ય.
ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન $(A, D, E, K)$ શરીરની મેદસ્વી પેશીઓ અને યકૃતમાં સંગ્રહિત થાય છે.
પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન ($B$-કોમ્પ્લેક્સ અને $C$) શરીરમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં સંગ્રહિત થતા નથી.
તેઓ પાણીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી,આ વિટામિનનું વધારાનું સેવન મૂત્રપિંડ દ્વારા ગળાઈને મૂત્ર વાટે ઉત્સર્જન પામે છે.
તેથી,જ્યારે વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) નું વધુ પ્રમાણમાં સેવન કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે મૂત્ર દ્વારા ઉત્સર્જન પામે છે.

(A) લાળ ગ્રંથીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી લાળમાં નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ પદાર્થોની અલ્પ માત્રા જોવા મળે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,યુરિયા એ મુખ્ય નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ પદાર્થ છે જે મનુષ્યોમાં લાળ દ્વારા અલ્પ માત્રામાં નિકાલ પામે છે. જોકે ક્રિએટિનાઇન અને યુરિક એસિડ જેવા અન્ય પદાર્થો મુખ્યત્વે મૂત્રપિંડ દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે,પરંતુ યુરિયા પરસેવા અને લાળ સહિત શરીરના વિવિધ પ્રવાહીઓમાં જોવા મળી શકે છે.

(D) ઊંડી ખાણોમાં તાપમાન ખૂબ ઊંચું હોય છે અને હવાની અવરજવર ઓછી હોય છે. જ્યારે કામદારો આવા વાતાવરણમાં શારીરિક શ્રમ કરે છે,ત્યારે તેમના શરીરનું તાપમાન વધે છે. શરીરના તાપમાનને જાળવી રાખવા અને શરીરને ઠંડુ રાખવા માટે,પરસેવાની ગ્રંથિઓ ખૂબ જ સક્રિય બને છે. આના પરિણામે પરસેવા દ્વારા પાણી અને ક્ષારોનો વધુ પડતો વ્યય થાય છે,જે આ કામદારોમાં નિર્જલીકરણનું મુખ્ય કારણ છે.

(A) પ્રસ્વેદ (પરસેવો) પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જે બાષ્પીભવન દ્વારા ત્વચાની સપાટીને ઠંડી રાખીને શરીરના તાપમાનનું નિયમન કરવામાં મદદ કરે છે. તેથી,'પ્રસ્વેદ = તાપમાનનું નિયમન' જોડ સાચી છે. લાળ મુખ્યત્વે પાચન અને લુબ્રિકેશન માટે છે,સ્વાદની પરખ માટે નહીં. સીબમ ત્વચાના લુબ્રિકેશન અને રક્ષણ માટે છે,જાતીય આકર્ષણ માટે નહીં. પટેલા એ ઘૂંટણમાં આવેલું હાડકું છે જે પશ્ચ ઉપાંગનો ભાગ છે,પરંતુ ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને તેમના નિકાલના સંદર્ભમાં,પ્રસ્વેદ એ ઉત્સર્જનનું મુખ્ય કાર્ય છે જે અહીં યોગ્ય રીતે દર્શાવેલ છે.

(A) કુફર કોષો,જેમને સ્ટેલેટ મેક્રોફેજ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે યકૃતમાં આવેલા વિશિષ્ટ ભક્ષક કોષો છે.
તેઓ યકૃતના સાઇનુસોઇડ્સના પોલાણમાં જોવા મળે છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય યકૃતમાંથી પસાર થતા રુધિરમાંથી કચરો,બેક્ટેરિયા અને જૂના રક્તકણોને દૂર કરવાનું છે.

(B) હાનિકારક યુરિક એસિડનું પોટેશિયમ સલ્ફોસાયનાઈડમાં રૂપાંતર $\text{યકૃત}$ $(Liver)$ માં થાય છે. યકૃત એ માનવ શરીરમાં ડિટોક્સિફિકેશન (ઝેરી તત્વો દૂર કરવાની) પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર મુખ્ય અંગ છે, જ્યાં વિવિધ ચયાપચયના કચરા પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે અને તેને ઉત્સર્જન માટે ઓછા ઝેરી પદાર્થોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.

(B) પ્રસ્વેદ (પરસેવો) થવાની ક્રિયા એ મનુષ્યમાં મુખ્યત્વે તાપમાનના નિયમન માટેની પ્રક્રિયા છે. જ્યારે શરીરનું તાપમાન વધે છે,ત્યારે પરસેવાની ગ્રંથિઓ ત્વચાની સપાટી પર પરસેવો મુક્ત કરે છે. જેમ જેમ આ પરસેવાનું બાષ્પીભવન થાય છે,તેમ તે શરીરમાંથી ગરમીનું શોષણ કરે છે,જેનાથી ત્વચા ઠંડી પડે છે અને શરીરનું તાપમાન ઘટે છે. જોકે પરસેવામાં પાણી,ક્ષાર અને યુરિયાનું અલ્પ પ્રમાણ હોય છે,પરંતુ તેનું મુખ્ય શારીરિક કાર્ય શરીરના તાપમાનની જાળવણી (Homeostasis) કરવાનું છે.

(A) આંસુનું ઉત્પાદન અશ્રુગ્રંથિઓ (lacrimal glands) દ્વારા થાય છે,જે આંખમાં આવેલી બહિઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ છે. આ ગ્રંથિઓમાંથી સ્ત્રાવ થતા હોવાથી,તેમને સ્ત્રાવી પ્રવાહી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આંસુમાં પાણી,ક્ષાર,પ્રોટીન અને લાયસોઝાઇમ જેવા ઉત્સેચકો હોય છે જે આંખનું રક્ષણ કરે છે.

(D) ઈરિથ્રોપોએટિન એ ગ્લાયકોપ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવ છે જે મુખ્યત્વે હાયપોક્સિયા (પેશીઓમાં ઓક્સિજનનું ઓછું પ્રમાણ) ના પ્રતિભાવમાં કિડની દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
તે અસ્થિમજ્જા પર કાર્ય કરીને રક્તકણો (erythropoiesis) ના નિર્માણને ઉત્તેજિત કરે છે.
તેથી,તે રક્તમાં ઓક્સિજન વહન કરવાની પૂરતી ક્ષમતા જાળવી રાખવા માટે રક્તકણના નિર્માણના દરને નિયંત્રિત કરે છે.

(C) અંગ પ્રત્યારોપણ એ એક તબીબી પ્રક્રિયા છે જેમાં એક શરીરના અંગને દૂર કરીને તેને પ્રાપ્તકર્તાના શરીરમાં ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા ગુમ થયેલા અંગને બદલવા માટે મૂકવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,લિવર (યકૃત) અને હૃદય એ મહત્વના અંગો છે જેનું સફળતાપૂર્વક પ્રત્યારોપણ કરી શકાય છે.
મગજ અને કરોડરજ્જુ એ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રનો ભાગ છે અને ચેતા જોડાણોની જટિલતા અને ચેતા પેશીઓના પુનર્જીવનની અસમર્થતાને કારણે હાલમાં તેનું પ્રત્યારોપણ કરી શકાતું નથી.

(D) સીબમ એ ત્વચામાં આવેલી સીબેશિયસ ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો તેલી પદાર્થ છે.
તે મુખ્યત્વે ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સ,વેક્સ એસ્ટર્સ,સ્ક્વેલીન અને અન્ય હાઇડ્રોકાર્બનનું બનેલું હોય છે.
$NaCl$ (સોડિયમ ક્લોરાઇડ) એ પરસેવાનો એક ઘટક છે,જે પરસેવાની ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રાવ થાય છે,સીબેશિયસ ગ્રંથિઓ દ્વારા નહીં.
તેથી,સીબમમાં $NaCl$ ગેરહાજર હોય છે.

(C) યકૃત એક મહત્વપૂર્ણ અંગ છે જે પિત્ત દ્વારા અમુક પદાર્થોના ઉત્સર્જનમાં મદદ કરે છે.
આ પદાર્થોમાં બિલિરુબિન,બિલિવર્ડિન,કોલેસ્ટ્રોલ,વિઘટિત સ્ટીરોઈડ હોર્મોન્સ,વિટામિન્સ અને દવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $A$ માં બિલિરુબિન,કોલેસ્ટ્રોલ અને વિઘટિત સ્ટીરોઈડ હોર્મોન્સ આપેલ છે,જે યકૃત દ્વારા યોગ્ય રીતે ઉત્સર્જિત થાય છે.
વિકલ્પ $B$ માં વિટામિન્સ,કોલેસ્ટ્રોલ અને યુરિયાનો નાનો જથ્થો આપેલ છે,જે પણ યકૃત દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે.
વિકલ્પ $D$ માં કોલેસ્ટ્રોલ,વિઘટિત સ્ટીરોઈડ હોર્મોન્સ અને બિલિરુબિન આપેલ છે,જે પણ સાચું છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે 'પિત્તરસ' પોતે ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય નથી; પરંતુ તે એક માધ્યમ અથવા સ્ત્રાવ છે જેમાં બિલિરુબિન અને બિલિવર્ડિન જેવા ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો હોય છે. તેથી,'પિત્તરસ' ને ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય તરીકે ગણવું તે વૈજ્ઞાનિક રીતે અયોગ્ય છે.

(A) એરિથ્રોપોએટિન એ ગ્લાયકોપ્રોટીન હોર્મોન છે જે મુખ્યત્વે હાયપોક્સિયા (રક્તમાં ઓક્સિજનનું ઓછું પ્રમાણ) ના પ્રતિભાવમાં કિડની દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય અસ્થિમજ્જા (bone marrow) ને રક્તકણો ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરવાનું છે,જે પ્રક્રિયાને એરિથ્રોપોએસીસ કહેવામાં આવે છે.
રક્તકણોની સંખ્યામાં વધારો કરીને,રક્તની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતામાં સુધારો થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) સાચી જોડ $\text{પરસેવો } - \text{તાપમાનનું નિયમન}$ છે।
$1$. પરસેવો પરસેવાની ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે અને તેની પ્રાથમિક દેહધાર્મિક ભૂમિકા બાષ્પીભવન દ્વારા શરીરની સપાટીને ઠંડુ રાખવાની છે, જે તાપમાનના નિયમન (થર્મોરેગ્યુલેશન) માટે આવશ્યક છે।
$2$. સીબમ એ એક તેલી સ્ત્રાવ છે જે ત્વચા અને વાળને લુબ્રિકેટ કરે છે, તે મુખ્યત્વે જાતીય આકર્ષણ માટે નથી।
$3$. લાળ ખોરાકના લુબ્રિકેશન અને પાચનમાં મદદ કરે છે, પરંતુ તેની પ્રાથમિક ભૂમિકા ખોરાકનો 'સ્વાદ' આપવાની નથી (જે સ્વાદ કલિકાઓ દ્વારા થાય છે)।
$4$. આંસુ મુખ્યત્વે આંખોને લુબ્રિકેટ કરવા અને સાફ કરવા માટે છે, ક્ષારના ઉત્સર્જન માટે નહીં।

(C) વનસ્પતિઓમાં વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન અંગોનો અભાવ હોય છે કારણ કે તેમનો ચયાપચયનો દર ઓછો હોય છે અને તેઓ પ્રાણીઓની તુલનામાં ઓછા નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરો ઉત્પન્ન કરે છે.
જો કે,આપેલ કારણ ખોટું છે કારણ કે વનસ્પતિઓ 'નિષ્ક્રિય જીવન' જીવે છે તેવું કહી શકાય નહીં જે ઉત્સર્જન અંગોના અભાવને સમજાવે.
વનસ્પતિઓ વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા કચરાનું વ્યવસ્થાપન કરે છે: શ્વસન દરમિયાન ઉત્પન્ન થતો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુરંધ્રો દ્વારા બહાર નીકળે છે,અને અન્ય ચયાપચયના કચરાને રસધાનીઓ,પાંદડા,છાલમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે અથવા આલ્કલોઇડ્સ,ગુંદર અને રેઝિન તરીકે બહાર કાઢવામાં આવે છે.

(C) પૃષ્ઠવંશીઓમાં,ફેફસાં,યકૃત અને ત્વચાને સહાયક ઉત્સર્જન અંગો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે મૂત્રપિંડ સિસ્ટમ સિવાય,આ અંગો પણ શરીરમાંથી નકામા પદાર્થોને દૂર કરવામાં ભાગ લે છે.
યકૃત એ કોલેસ્ટ્રોલ,પિત્ત રંજકદ્રવ્યો (બિલિરુબિન અને બિલિવર્ડિન),સ્ટીરોઈડ હોર્મોન્સના નિષ્ક્રિય ઉત્પાદનો,કેટલાક વિટામિન્સ અને ઘણી દવાઓના ઉત્સર્જન માટેનું મુખ્ય અંગ છે.
તે આ પદાર્થોનો પિત્તમાં સ્ત્રાવ કરે છે અને ઓર્નિથિન ચક્રમાં એમિનો એસિડ દ્વારા યુરિયાના નિર્માણમાં પરોક્ષ રીતે મદદ કરે છે.
યકૃતને મૂત્રના સ્ત્રાવમાં કોઈ ભૂમિકા નથી; મૂત્રનો સ્ત્રાવ એ મૂત્રપિંડનું પ્રાથમિક કાર્ય છે.

(N/A) યકૃત,ફેફસાં અને ત્વચા ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
યકૃતની ભૂમિકા:
યકૃત એ પૃષ્ઠવંશીઓમાં સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે. તે પિત્ત દ્વારા કોલેસ્ટ્રોલ,સ્ટીરોઈડ હોર્મોન્સ,વિટામિન્સ,દવાઓ અને અન્ય નકામા પદાર્થોના ઉત્સર્જનમાં મદદ કરે છે. યુરિયાનું નિર્માણ યકૃતમાં ઓર્નિથિન ચક્ર દ્વારા થાય છે. એમોનિયા,જે એક ઝેરી પદાર્થ છે,તે યકૃતમાં ઝડપથી યુરિયામાં ફેરવાય છે અને ત્યારબાદ શરીરમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે. વધુમાં,યકૃત વિઘટિત હિમોગ્લોબિનને પિત્ત રંજકદ્રવ્યો જેવા કે બિલીરૂબિન અને બિલીવર્ડિનમાં ફેરવે છે.
ફેફસાંની ભૂમિકા:
ફેફસાં શ્વસન દરમિયાન શરીરમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ જેવા વાયુરૂપ નકામા પદાર્થોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
ત્વચાની ભૂમિકા:
ત્વચામાં વિવિધ ગ્રંથીઓ હોય છે જે છિદ્રો દ્વારા નકામા પદાર્થોના ઉત્સર્જનમાં મદદ કરે છે. તેમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની ગ્રંથીઓ હોય છે - સ્વેદ ગ્રંથીઓ (પરસેવાની ગ્રંથીઓ) અને તૈલ ગ્રંથીઓ.
સ્વેદ ગ્રંથીઓ અત્યંત રુધિરવાહિનીયુક્ત અને નલિકામય રચનાઓ છે જે રુધિરમાંથી નકામા પદાર્થોને અલગ કરે છે અને પરસેવા સ્વરૂપે ઉત્સર્જન કરે છે. પરસેવો શરીરમાંથી વધારાના ક્ષાર $(NaCl)$,પાણી અને યુરિયાના અલ્પ પ્રમાણને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
તૈલ ગ્રંથીઓ શાખિત ગ્રંથીઓ છે જે 'સીબમ' (sebum) નામનો તૈલી પદાર્થ સ્ત્રાવ કરે છે,જેમાં મીણ,સ્ટેરોલ્સ અને ફેટી એસિડ્સ હોય છે.

(A) મૂત્રપિંડ સિવાય, ફેફસાં, યકૃત અને ત્વચા પણ ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના નિકાલમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. ત્વચા: ત્વચામાં પરસેવો અને તૈલી ગ્રંથિઓ હોય છે જે ચોક્કસ પદાર્થોનો નિકાલ કરે છે.
- પરસેવો: તે $NaCl$, યુરિયાની અલ્પ માત્રા અને લેક્ટિક એસિડ ધરાવતું જલીય પ્રવાહી છે. તે કેટલાક ચયાપચયના કચરાને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
- તૈલી ગ્રંથિઓ: આ ગ્રંથિઓ સીબમ દ્વારા સ્ટેરોલ્સ, હાઇડ્રોકાર્બન અને મીણ જેવા પદાર્થોનો નિકાલ કરે છે, જે ત્વચા પર રક્ષણાત્મક તેલી આવરણ પૂરું પાડે છે.
$2$. યકૃત: યકૃત પિત્ત ધરાવતા પદાર્થો જેવા કે બિલીરૂબિન, બિલીવર્ડિન, કોલેસ્ટ્રોલ, વિઘટિત સ્ટીરોઇડ હોર્મોન્સ, વિટામિન્સ અને દવાઓનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ પદાર્થો પાચિત કચરા સાથે ઉત્સર્જિત થાય છે.
$3$. ફેફસાં: ફેફસાં દરરોજ મોટી માત્રામાં $CO_{2}$ (આશરે $18 \; \text{લીટર/દિવસ}$) અને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં $H_{2}O$ ને પાણીની વરાળ સ્વરૂપે દૂર કરે છે.

(B) $\Rightarrow$ સ્વેદ ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો પરસેવો એક જલીય પ્રવાહી છે જેમાં $NaCl$,યુરિયાનું અલ્પ પ્રમાણ અને લેક્ટિક એસિડ હોય છે.
$\Rightarrow$ તે મુખ્યત્વે એક ઉત્સર્ગ પેદાશ છે જે શરીરમાંથી આ નકામા પદાર્થોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) તૈલી ગ્રંથિઓ (sebaceous glands) ત્વચામાં આવેલી વિશિષ્ટ ગ્રંથિઓ છે જે 'સીબમ' (sebum) નામનો તૈલી પદાર્થ સ્ત્રાવ કરે છે.
સીબમ દ્વારા,આ ગ્રંથિઓ શરીરમાંથી સ્ટીરોલ્સ,હાઇડ્રોકાર્બન અને મીણ જેવા અમુક ઉત્સર્ગ પદાર્થોના નિકાલમાં મદદ કરે છે.

(N/A) મૂત્રપિંડ મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે,જેમાં પાણી,યુરિયા અને અન્ય ક્ષારો હોય છે.
$(b)$ ફેફસાં શ્વસન દરમિયાન $CO_{2}$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) અને પાણીની વરાળનો ત્યાગ કરે છે.
$(c)$ યકૃત પિત્ત રંજકદ્રવ્યો (બિલિરુબિન અને બિલિવર્ડિન) અને કોલેસ્ટ્રોલનો ત્યાગ કરે છે.
$(d)$ ત્વચા પરસેવાનો ત્યાગ કરે છે,જેમાં પાણી,યુરિયાની અલ્પ માત્રા અને ક્ષારો હોય છે.

(B) ડીએમિનેશન એ એમિનો એસિડ અથવા અન્ય સંયોજનમાંથી એમિનો ગ્રુપ $(-NH_2)$ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે યકૃતમાં થાય છે.
તે પ્રોટીન ચયાપચયમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે,ખાસ કરીને વધારાના એમિનો એસિડના વિઘટન દરમિયાન ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવા અથવા તેમને યુરિયા જેવા અન્ય ઉપયોગી અણુઓમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે.

(C) આંતરડાના બેક્ટેરિયા યુરિકોલિસિસ (Uricolysis) ની પ્રક્રિયા કરે છે,જે યુરિક એસિડના અમુક ભાગને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને એમોનિયામાં તોડે છે. આ પ્રક્રિયા આંતરડામાં નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરાના ચયાપચય માટે આવશ્યક છે.

(D) સ્વેદ ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો પરસેવો એક જલીય પ્રવાહી છે જેમાં $NaCl$,અલ્પ માત્રામાં યુરિયા અને લેક્ટિક એસિડ હોય છે.
જોકે પરસેવાનું મુખ્ય કાર્ય શરીરની સપાટી પર ઠંડક ઉત્પન્ન કરવાનું છે,પરંતુ તે આ ચયાપચયની નકામી નીપજોના ઉત્સર્જન માટે ગૌણ માર્ગ તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.

(D) સહાયક ઉત્સર્જન અંગો એવા અંગો છે જે અન્ય પ્રાથમિક શારીરિક કાર્યો કરે છે પરંતુ ગૌણ પ્રવૃત્તિ તરીકે ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં પણ ફાળો આપે છે.
$1.$ ફેફસાં $(Lungs)$ મોટા પ્રમાણમાં $CO_2$ ($18$ લિટર/દિવસ) અને પાણીનો નિકાલ કરે છે.
$2.$ યકૃત $(Liver)$ પિત્ત દ્વારા બિલીરૂબિન, બિલીવર્ડિન, કોલેસ્ટ્રોલ, વિઘટિત સ્ટીરોઈડ હોર્મોન્સ, વિટામિન્સ અને દવાઓ જેવા પદાર્થોનો નિકાલ કરે છે, જે પાચન કચરા સાથે બહાર નીકળે છે.
$3.$ ત્વચા $(Skin)$ માં પરસેવાની ગ્રંથિઓ હોય છે જે પરસેવા દ્વારા $NaCl$, યુરિયા અને લેક્ટિક એસિડનો નિકાલ કરે છે, અને તૈલી ગ્રંથિઓ $(Sebaceous glands)$ સીબમ દ્વારા સ્ટેરોલ્સ, હાઇડ્રોકાર્બન અને મીણ જેવા પદાર્થોનો નિકાલ કરે છે.
તેથી, આપેલા તમામ અંગો ($I, II, III,$ અને $IV$) સહાયક ઉત્સર્જન અંગો તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) માનવ શરીરમાં મૂત્રપિંડ ઉપરાંત અન્ય અંગો પણ ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના નિકાલમાં મદદ કરે છે:
$1$. ફેફસાં: આ અંગો મોટા પ્રમાણમાં $CO_2$ (આશરે $200 \ mL/minute$) અને પાણીની વરાળનો નિકાલ કરે છે.
$2$. યકૃત: યકૃત પિત્તરસ દ્વારા બિલીરૂબિન,બિલીવર્ડિન,કોલેસ્ટ્રોલ,વિઘટિત સ્ટીરોઈડ હોર્મોન્સ,વિટામિન્સ અને દવાઓ જેવા પદાર્થોનો નિકાલ કરે છે,જે પાચન કચરા સાથે બહાર નીકળે છે.
$3$. ત્વચા: ત્વચામાં રહેલી પરસેવાની ગ્રંથિઓ $NaCl$,થોડા પ્રમાણમાં યુરિયા અને લેક્ટિક એસિડનો નિકાલ કરે છે. તૈલ ગ્રંથિઓ સીબમ દ્વારા સ્ટેરોલ્સ,હાઇડ્રોકાર્બન અને મીણ જેવા પદાર્થોનો નિકાલ કરે છે.
$4$. બરોળ: બરોળ મુખ્યત્વે જૂના રક્તકણોના નાશ માટે જવાબદાર છે,પરંતુ તે ચયાપચયના કચરાના નિકાલ માટેનું પ્રાથમિક ઉત્સર્જન અંગ નથી.
તેથી,$I, II$ અને $III$ ઉત્સર્જનમાં સામેલ સાચા અંગો છે.

(D) યકૃત પિત્ત રંજકદ્રવ્યોના ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર છે,જેમાં બિલિરુબિન અને બિલિવર્ડિનનો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો જૂની રક્તકણોમાંથી હિમોગ્લોબિનના વિઘટન દ્વારા બને છે. બિલિરુબિન અને બિલિવર્ડિન બંને યકૃતના ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો હોવાથી,વિકલ્પ $D$ સાચો જવાબ છે.

(D) પરસેવો પરસેવાની ગ્રંથીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાં કેટલાક ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો હોય છે.
તે મુખ્યત્વે પાણી ધરાવે છે,પરંતુ તેમાં નીચેના ઘટકો પણ હોય છે:
$1$. ક્ષાર,જેમ કે $NaCl$.
$2$. $Lactic \;acid$.
$3$. અલ્પ માત્રામાં $urea$.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પરસેવાના ઘટકો છે.

(D) વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) એ પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે.
તે પાણીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી,તે શરીરમાં નોંધપાત્ર માત્રામાં સંગ્રહિત થતું નથી અને પેશાબ દ્વારા શરીરમાંથી સરળતાથી ઉત્સર્જિત થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,વિટામિન $A, D, E,$ અને $K$ એ ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન્સ છે,જે પેશાબમાં ઉત્સર્જિત થવાને બદલે યકૃત અને મેદસ્વી પેશી પેશીઓમાં સંગ્રહિત થાય છે.

(A) ફેફસાં ચયાપચયના નકામા પદાર્થોના ઉત્સર્જનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ દરરોજ આશરે $18$ લિટર $CO_{2}$ દૂર કરે છે.
વધુમાં,તેઓ દરરોજ બાષ્પ સ્વરૂપે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં $H_{2}O$ પણ દૂર કરે છે.

(C) માનવ ત્વચામાં વિશિષ્ટ ગ્રંથિઓ આવેલી હોય છે જે ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
$1$. પ્રસ્વેદગ્રંથિઓ: આ ગ્રંથિઓ પરસેવા દ્વારા $NaCl$,યુરિયાની અલ્પ માત્રા અને લેક્ટિક એસિડ જેવા ચયાપચયી ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ કરે છે.
$2$. સ્નિગ્ધગ્રંથિઓ (સીબેશિયસ ગ્રંથિઓ): આ ગ્રંથિઓ સીબમ દ્વારા સ્ટેરોલ્સ,હાઇડ્રોકાર્બન અને મીણ જેવા પદાર્થોનો નિકાલ કરે છે.
તેથી,પ્રસ્વેદગ્રંથિ અને સ્નિગ્ધગ્રંથિઓ બંને ત્વચામાં આવેલા હોય છે.

(A) પરસેવાની ગ્રંથીઓ પરસેવો ઉત્પન્ન કરે છે,જે એક જલીય પ્રવાહી છે જેમાં $NaCl$,ઓછી માત્રામાં યુરિયા અને લેક્ટિક એસિડ હોય છે. તેથી,$P$ એ $III, V, VI$ ને અનુરૂપ છે.
સીબમ ગ્રંથીઓ સીબમ ઉત્પન્ન કરે છે,જે એક રક્ષણાત્મક તેલી સ્ત્રાવ છે જેમાં સ્ટેરોલ્સ,મીણ અને હાઈડ્રોકાર્બન્સ હોય છે. તેથી,$Q$ એ $I, II, IV$ ને અનુરૂપ છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $P = III, V, VI$ અને $Q = I, II, IV$ છે.

(D) યકૃત એ માનવ શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે અને ઉત્સર્જનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે પિત્તનો સ્ત્રાવ કરે છે,જેમાં બિલિરુબિન,બિલિવર્ડીન,કોલેસ્ટેરોલ,વિઘટિત સ્ટિરોઈડ અંત:સ્ત્રાવો,વિટામિન્સ અને ઔષધો જેવા પદાર્થો હોય છે.
આ પદાર્થો પિત્ત સાથે પાચનમાર્ગમાં જાય છે અને અંતે મળ દ્વારા શરીરની બહાર નિકાલ પામે છે.
તેથી,યકૃત આ ચોક્કસ ચયાપચયના નકામા પદાર્થો માટે ઉત્સર્જન અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) ત્વચામાં આવેલી પ્રસ્વેદગ્રંથિઓ પરસેવાનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે $NaCl$,અલ્પ માત્રામાં યુરિયા અને લેક્ટિક એસિડ ધરાવતું જલીય પ્રવાહી છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય બાષ્પીભવન દ્વારા શરીરની સપાટીને ઠંડી રાખીને તાપમાનનું નિયમન (thermoregulation) કરવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરવાનું છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) બિલીરૂબિન એ એક પીળાશ પડતું રંજકદ્રવ્ય છે જે યકૃત અને બરોળમાં રક્તકણો (હિમોગ્લોબિન) ના સામાન્ય વિઘટન દરમિયાન બને છે.
તે યકૃત દ્વારા પ્રક્રિયા પામે છે અને પિત્ત (bile) માં સ્ત્રવિત થાય છે.
પિત્તમાંથી,તે આંતરડામાં પ્રવેશ કરે છે અને અંતે મુખ્યત્વે મળ દ્વારા શરીરમાંથી ઉત્સર્જિત થાય છે,જે તેને તેનો લાક્ષણિક કથ્થઈ રંગ આપે છે.

(B) એરિથ્રોપોએટિન એ એક ગ્લાયકોપ્રોટીન હોર્મોન છે જે એરિથ્રોપોએસીસ (રક્તકણોનું નિર્માણ) નું નિયંત્રણ કરે છે.
તે મુખ્યત્વે મૂત્રપિંડના જક્ષ્ટા-ગ્લોમેર્યુલર કોષો દ્વારા હાયપોક્સિયા (રુધિરમાં ઓક્સિજનનું ઓછું પ્રમાણ) ના પ્રતિભાવમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
એકવાર રુધિરમાં મુક્ત થયા પછી,તે અસ્થિમજ્જામાં પહોંચે છે,જ્યાં તે રક્તકણોના વિભેદન અને પરિપક્વતાને ઉત્તેજિત કરે છે.