Disorders of the Excretory System Questions in Gujarati

(B) $Diabetes \text{ } mellitus$ ના દર્દીમાં, ઇન્સ્યુલિનની ઉણપ અથવા પ્રતિકારને કારણે શરીર ગ્લુકોઝનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી.
જ્યારે દર્દી કાર્બોહાઇડ્રેટ મુક્ત આહાર લે છે, ત્યારે રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર જાળવી રાખવા માટે શરીર 'ગ્લુકોનિયોજેનેસિસ' (gluconeogenesis) નામની પ્રક્રિયા કરે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન, યકૃતમાં એમિનો એસિડનું વિઘટન (catabolism) થઈને ગ્લુકોઝ ઉત્પન્ન થાય છે, જે મૂત્ર દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે કારણ કે શરીર તેનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી.
તેથી, સાચો જવાબ એ છે કે એમિનો એસિડનું યકૃતમાં વિઘટન થાય છે.

(B) કિડનીની પથરી, જેને $Renal \text{ } calculi$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ખનિજો અને ક્ષારોના સખત જમાવડા છે જે કિડનીની અંદર બને છે।
આ સ્ફટિકોનું સૌથી સામાન્ય બંધારણ કેલ્શિયમ ક્ષારો ધરાવે છે, જેમ કે કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ અથવા કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ, જે ઘણીવાર યુરિક એસિડ સાથે જોડાયેલા હોય છે।
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ એ કિડનીની પથરીમાં જોવા મળતો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે।
તેથી, સાચો જવાબ $B$ છે।

(D) કિડનીનું મુખ્ય કાર્ય લોહીમાંથી ચયાપચયની નકામી પેદાશો,ખાસ કરીને યુરિયા જેવા નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરાને દૂર કરવાનું છે.
જ્યારે કિડની યોગ્ય રીતે કામ કરતી નથી (કિડનીની નિષ્ફળતા),ત્યારે તે લોહીમાંથી યુરિયાને અસરકારક રીતે ફિલ્ટર કરવામાં અસમર્થ હોય છે.
પરિણામે,લોહીમાં યુરિયા જમા થાય છે,જે યુરેમિયા તરીકે ઓળખાતી સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે,જે જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો જોખમી સ્તરે પહોંચી શકે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) કિડનીની પથરી (રીનલ કેલ્ક્યુલી) કિડનીમાં અદ્રાવ્ય ક્ષારોના સ્ફટિકીકરણ અને જમા થવાને કારણે બને છે.
પથરી બનવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ સામાન્ય પદાર્થોમાં યુરિક એસિડ,કેલ્શિયમ ઓક્ઝેલેટ અને કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(d)$ છે.

(D) લાંબા સમય સુધી ઉપવાસ દરમિયાન,શરીરમાં ઉર્જા માટે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનો પૂરતો પુરવઠો હોતો નથી.
તેની ઉર્જાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે,શરીર લિપોલિસિસ નામની પ્રક્રિયા દ્વારા સંગ્રહિત ચરબીનું વિઘટન કરવાનું શરૂ કરે છે.
આનાથી ફેટી એસિડ્સનું ઉત્પાદન થાય છે,જે પછી યકૃતમાં કીટોન બોડીઝ (જેમ કે એસીટોએસીટેટ,બીટા-હાઇડ્રોક્સિબ્યુટાયરેટ અને એસીટોન) માં રૂપાંતરિત થાય છે.
જ્યારે રક્તમાં આ કીટોન બોડીઝની સાંદ્રતા રેનલ થ્રેશોલ્ડ કરતા વધી જાય છે,ત્યારે તે પેશાબ દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે,જેને કીટોન્યુરિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) યુરેમિયા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં લોહીમાં નકામા પદાર્થો,ખાસ કરીને યુરિયાનું પ્રમાણ અસામાન્ય રીતે વધી જાય છે.
આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે મૂત્રપિંડ (kidney) લોહીમાંથી આ નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાને અસરકારક રીતે ગાળવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
તેથી,તે મૂત્રપિંડની નિષ્ફળતા સાથે સીધો સંબંધિત વિકાર છે.

(B) જ્યારે પેશીઓમાંથી વધારાનું પાણી બહાર નીકળી જાય છે અને કિડની દ્વારા તેનું પુનઃસ્થાપન થતું નથી,ત્યારે બાહ્યકોષીય પ્રવાહીનું આસૃતિ દબાણ (osmotic pressure) વધી જાય છે.
કોષોની આસપાસ હાઈપરટોનિક વાતાવરણ સર્જાવાને કારણે,આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.
પરિણામે,કોષો તેમનું આંતરિક પાણી ગુમાવે છે,જેના કારણે તેઓ સંકોચાઈ જાય છે (crenation) અને અંતે મૃત્યુ પામે છે.

(D) મૂત્રપિંડના મુખ્ય કાર્યોમાં રુધિરનું ગાળણ,યુરિયા જેવા ચયાપચયના નકામા પદાર્થોનો નિકાલ,રેનિન-એન્જિયોટેન્સિન સિસ્ટમ દ્વારા રુધિરના દબાણનું નિયમન અને શરીરના પ્રવાહીની એસિડ-બેઝ સંતુલન (pH નિયમન) જાળવવાનો સમાવેશ થાય છે.
મૂત્રપિંડ એન્ટિબાયોટિક્સનો સ્ત્રાવ કરતા નથી. એન્ટિબાયોટિક્સ એ ચેપ સામે લડવા માટે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવતા ફાર્માકોલોજીકલ એજન્ટો છે,જે સામાન્ય રીતે યકૃત દ્વારા ચયાપચય પામે છે અને મૂત્રપિંડ દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે,પરંતુ તે મૂત્રપિંડના પેશીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન કે સ્ત્રાવ થતા નથી.

(B) . નોક્ટ્યુરિયા એ મૂત્રપિંડના રોગ સાથે સંકળાયેલી સ્થિતિ છે જેમાં રાત્રિ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા પેશાબનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે,જેના કારણે વ્યક્તિને પેશાબ કરવા માટે જાગવું પડે છે.

(B) રુધિર ડાયાલિસિસની પ્રક્રિયાને સામાન્ય રીતે $Artificial \text{ } kidney$ (કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ) અથવા $hemodialysis$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ એક તબીબી પ્રક્રિયા છે જેનો ઉપયોગ એવા વ્યક્તિના રુધિરમાંથી નકામા પદાર્થો, વધારાના ક્ષાર અને પાણીને ગાળવા માટે થાય છે જેના મૂત્રપિંડ ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા બિનકાર્યક્ષમ હોય છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $(b)$ છે.

(A) હિમોડાયાલિસિસ એ એક તબીબી પ્રક્રિયા છે જેનો ઉપયોગ રુધિરમાંથી વધારાના નકામા પદાર્થો,જેમ કે યુરિયા અને યુરિક એસિડને દૂર કરવા માટે થાય છે,જ્યારે મૂત્રપિંડ (kidneys) યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવામાં અસમર્થ હોય.
આ સ્થિતિ,જેમાં રુધિરમાં નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરો જમા થાય છે,તેને $Uremia$ (યુરેમિયા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,દર્દીના રુધિરને ડાયાલિઝરમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે જ્યાં નકામા અણુઓ ડાયાલિસિસ પ્રવાહીમાં પ્રસરણ પામે છે અને શુદ્ધ થયેલું રુધિર ફરીથી દર્દીના શરીરમાં પાછું મોકલવામાં આવે છે.

(C) સામાન્ય રીતે,આલ્બ્યુમિન તેના મોટા આણ્વિય કદને કારણે ગ્લોમેરુલસની ગાળણ સ્લિટ્સમાંથી પસાર થઈ શકતું નથી.
જોકે,કિડનીના રોગો,સોજો અથવા માલ્પિઘિયન કણિકાઓ (ગ્લોમેરુલસ અને બાઉમેનની કોથળી) ને નુકસાન જેવી રોગવિજ્ઞાનિક સ્થિતિઓમાં,ગાળણ પટલ ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે.
આ નુકસાન ગાળણ અવરોધની પારગમ્યતામાં વધારો કરે છે,જેનાથી આલ્બ્યુમિન જેવા મોટા પ્રોટીન અણુઓ ગાળણમાં લીક થાય છે,જેને આલ્બ્યુમિન્યુરિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) ડાયાલિસિસ એ એક તબીબી પ્રક્રિયા છે જેનો ઉપયોગ લોહીમાંથી નકામા પદાર્થો અને વધારાના પ્રવાહીને દૂર કરવા માટે થાય છે જ્યારે કિડની યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવામાં સક્ષમ ન હોય.
તે કિડનીની નિષ્ફળતા અથવા મૂત્રપિંડની નિષ્ફળતાથી પીડાતા દર્દીઓમાં લોહીને ફિલ્ટર કરવા માટે કૃત્રિમ કિડની તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) કમળો એ એવી સ્થિતિ છે જે રક્તમાં બિલીરૂબિનના ઉચ્ચ સ્તરને કારણે ત્વચા અને આંખોના પીળાશ પડવા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
બિલીરૂબિન એ રક્તકણોના ભંગાણથી બનતું પિત્ત રંજકદ્રવ્ય છે.
જ્યારે યકૃત બિલીરૂબિનને અસરકારક રીતે પ્રક્રિયા કરવામાં અથવા ઉત્સર્જન કરવામાં અસમર્થ હોય છે,અથવા જ્યારે પિત્ત નળીઓમાં અવરોધ હોય છે,ત્યારે રક્તમાં બિલીરૂબિનનું સ્તર વધે છે અને તે મૂત્રમાં ઉત્સર્જિત થાય છે,જેના કારણે મૂત્ર ઘેરા પીળા અથવા ભૂરા રંગનું બને છે.
તેથી,મૂત્રમાં પિત્ત રંજકદ્રવ્યોની હાજરી એ કમળાનું ક્લિનિકલ સૂચક છે.

(B) $haematuria$ (હિમેટુરિયા) શબ્દ પેશાબમાં લોહી અથવા રક્તકણોની હાજરી સૂચવે છે.
તે ઘણીવાર પેશાબની નળીઓમાં ચેપ,કિડનીની પથરી અથવા અન્ય મૂત્રપિંડ સંબંધિત વિકૃતિઓ જેવી અંતર્ગત સ્થિતિઓનું ક્લિનિકલ લક્ષણ છે.

(A) પેશાબમાં ગ્લુકોઝ (ખાંડ) ની હાજરીને ગ્લાયકોસુરિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિ $Diabetes \ mellitus$ માં જોવા મળે છે,કારણ કે લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ કિડનીની પુનઃશોષણ ક્ષમતા (renal threshold) કરતા વધી જાય છે,જેના કારણે ગ્લુકોઝ પેશાબ દ્વારા બહાર નીકળે છે.

(B) કૃત્રિમ કિડની (હિમોડાયાલિઝર) ડાયાલિસિસના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે.
ડાયાલિસિસ એ પસંદગીયુક્ત પ્રવેશશીલ પટલનો ઉપયોગ કરીને મેક્રોમોલેક્યુલર કોલોઇડ્સમાંથી નાના દ્રાવ્ય કણોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં,દર્દીના રુધિરને સેલોફેન ટ્યુબમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે જે ડાયાલિસિસ પ્રવાહીથી ઘેરાયેલી હોય છે,જેનું બંધારણ નાઇટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો સિવાય પ્લાઝ્મા જેવું જ હોય છે.
સાંદ્રતાના ઢાળને કારણે,નાઇટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો રુધિરમાંથી ડાયાલિસિસ પ્રવાહીમાં જાય છે,જેનાથી રુધિર શુદ્ધ થાય છે.

(C) કંટીન્યુઅસ એમ્બ્યુલેટરી પેરીટોનિયલ ડાયાલિસિસ $(CAPD)$ એ ડાયાલિસિસનો એક પ્રકાર છે જેમાં દર્દીનું પોતાનું પેરીટોનિયમ કુદરતી અર્ધ-પ્રવેશશીલ ડાયાલિસિસ મેમ્બ્રેન તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,એક જંતુરહિત ડાયાલિસેટ દ્રાવણ કાયમી કેથેટર દ્વારા પેરીટોનિયલ પોલાણમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
પેરીટોનિયમ પ્રસરણ અને આસૃતિ દ્વારા રુધિરમાંથી નકામા પદાર્થો અને વધારાના પ્રવાહીને ડાયાલિસેટમાં બદલવાની મંજૂરી આપે છે.
તેથી,સાચો જવાબ પેરીટોનિયમ મેમ્બ્રેન છે.

(C) મૂત્રમાં રક્તકણો $(RBCs)$ ની હાજરીને તબીબી ભાષામાં $Hematuria$ (હેમેટ્યુરિયા) કહેવામાં આવે છે.
$Proteinuria$ (પ્રોટીન્યુરિયા) એટલે મૂત્રમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધવું.
$Alkaptonuria$ (અલકેપ્ટોન્યુરિયા) એ એક દુર્લભ આનુવંશિક વિકાર છે જેમાં શરીર ફિનાઇલએલેનાઇન અને ટાયરોસિન એમિનો એસિડનું પાચન કરી શકતું નથી,જેના પરિણામે હોમોજેન્ટિસિક એસિડનો સંગ્રહ થાય છે.
$Urolithiasis$ (યુરોલિથિયાસિસ) એટલે મૂત્રમાર્ગમાં પથરી થવી.

(C) કિડનીની પથરી,જેને રીનલ કેલ્ક્યુલસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પેશાબમાંથી સ્ફટિકીકૃત થયેલા રસાયણોનો સખત જથ્થો છે.
આ સ્ફટિકો સામાન્ય રીતે કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ,કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ અથવા યુરિક એસિડ જેવા રાસાયણિક સંયોજનોના બનેલા હોય છે.
જ્યારે પેશાબમાં આ પદાર્થોનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય છે,ત્યારે તે કિડનીના રીનલ પેલ્વિસ અથવા કેલિસીસમાં જમા થાય છે.

(A) ડાયયુરેસિસ એટલે મૂત્રપિંડ દ્વારા મૂત્રના ઉત્પાદન અને ઉત્સર્જનમાં થતો વધારો.
આ સ્થિતિ વિવિધ પરિબળોને કારણે થઈ શકે છે,જેમાં ડાયયુરેટિક્સ (જેમ કે કેફીન અથવા આલ્કોહોલ) નું સેવન,વધુ પ્રવાહીનું સેવન,અથવા ડાયાબિટીસ મેલિટસ કે ડાયાબિટીસ ઇન્સિપિડસ જેવી કેટલીક રોગવિજ્ઞાન સંબંધી સ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,ડાયયુરેસિસની મુખ્ય લાક્ષણિકતા મૂત્ર વિસર્જનના કદમાં વધારો છે.

(D) બ્રાઇટ્સ ડિસીઝ $(Nephritis)$ એ કિડનીનો સોજો છે,જેમાં ખાસ કરીને ગ્લોમેર્યુલીનો સમાવેશ થાય છે,જે ઘણીવાર સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ બેક્ટેરિયાના ચેપને કારણે થાય છે.
આ સ્થિતિમાં,ગ્લોમેર્યુલસનું ગાળણ અવરોધ ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે,જેના કારણે રુધિર કોષો અને પ્રોટીન મૂત્રમાં પસાર થાય છે,જેને હેમેટુરિયા $(haematuria)$ કહેવામાં આવે છે.
નેફ્રોન્સને નુકસાન થવાને કારણે,ગ્લોમેર્યુલર ફિલ્ટરેશન રેટ $(GFR)$ ઘટે છે,જેના પરિણામે રુધિરમાં યુરિયા જેવા નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરાનો ભરાવો થાય છે (યુરેમિયા).
તેથી,ઉપરોક્ત તમામ લક્ષણો રોગની પ્રગતિ સાથે સંકળાયેલા હોઈ શકે છે.

(B) આઈસોથેન્યુરિયા એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં કિડની મૂત્રને સાંદ્ર કે મંદ કરવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે.
આ સ્થિતિમાં, મૂત્રની ઓસ્મોલેરિટી નિશ્ચિત રહે છે અને તે પ્લાઝ્માની ઓસ્મોલેરિટી જેવી જ હોય છે, જે આશરે $300$ $\text{mOsm/L}$ જેટલી હોય છે.
આ સ્થિતિ કાર્યક્ષમ નેફ્રોન્સની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાને કારણે થાય છે, જેનાથી કિડનીની પાણીના સંરક્ષણ અથવા ઉત્સર્જનની અસરકારકતા ઘટી જાય છે.

(C) ડાયાબિટીસ ઇન્સિપિડસ એ એન્ટિ-ડાય્યુરેટિક હોર્મોન $(ADH)$,જેને વેસોપ્રેસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેની ઉણપને કારણે થતી સ્થિતિ છે,જે પશ્ચાદ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
$ADH$ મૂત્રપિંડના નલિકાઓના દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા અને સંગ્રહણ નલિકાઓમાંથી પાણીના પુનઃશોષણ માટે જવાબદાર છે.
પૂરતા પ્રમાણમાં $ADH$ ની ગેરહાજરીમાં,મૂત્રપિંડ પાણીનું અસરકારક રીતે પુનઃશોષણ કરી શકતા નથી,જેના પરિણામે મોટા પ્રમાણમાં મંદ પેશાબનો ત્યાગ થાય છે.
આ સ્થિતિથી પીડાતી વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે દરરોજ $3$ થી $20$ લિટર પેશાબનો ત્યાગ કરે છે,જે સામાન્ય $1$ થી $2$ લિટરની મર્યાદા કરતા ઘણો વધારે છે.

(A) ડાયાબિટીસ મેલિટસમાં,રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે (હાયપરગ્લાયકેમિઆ).
જ્યારે રુધિર ગ્લુકોઝ મૂત્રપિંડની મર્યાદા (આશરે $180 \ mg/dL$) કરતા વધી જાય છે,ત્યારે મૂત્રપિંડ ગાળણમાંથી તમામ ગ્લુકોઝનું પુનઃશોષણ કરી શકતા નથી.
આ વધારાનું ગ્લુકોઝ મૂત્ર દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે (ગ્લાયકોસુરિયા).
ગ્લુકોઝ એક આસૃતિ સક્રિય પદાર્થ છે,તેથી તે પાણીને પોતાની સાથે મૂત્રમાં ખેંચે છે,જેના પરિણામે મૂત્રનું પ્રમાણ વધે છે (પોલ્યુરિયા).
પાણીના આ અતિશય નુકસાનને ભરપાઈ કરવા અને નિર્જલીકરણને રોકવા માટે,શરીર તરસની પ્રતિક્રિયા ઉત્તેજિત કરે છે,જેના કારણે દર્દી વારંવાર પાણી પીવે છે (પોલિડિપ્સિયા).

(A) મૂત્રમાં રક્તકણો $(RBC)$ ની હાજરીને તબીબી ભાષામાં હેમેટુરિયા કહેવામાં આવે છે.
યુરોલિથિયાસિસ એટલે મૂત્રમાર્ગમાં પથરીનું નિર્માણ થવું.
નેફ્રાઇટિસ એટલે મૂત્રપિંડમાં સોજો આવવો.
પ્રોટીન્યુરિયા એટલે મૂત્રમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધુ હોવું.

(C) મૂત્રપિંડ દ્વારા મૂત્ર ઉત્પન્ન કરવામાં નિષ્ફળતાની સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં $Anuria$ (મૂત્રાવરોધ) કહેવામાં આવે છે.
$Anuria$ એટલે મૂત્રનું સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જવું,જે સામાન્ય રીતે દિવસ દરમિયાન $100 \ mL$ થી ઓછું મૂત્ર ઉત્પન્ન થવું તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
$Creatinine$ એ રુધિરમાં રહેલો એક ઉત્સર્ગ પદાર્થ છે.
$Hematuria$ એટલે મૂત્રમાં રુધિરની હાજરી.
$Alkaptonuria$ એ એક દુર્લભ આનુવંશિક વિકાર છે જેમાં શરીર અમુક એમિનો એસિડનું પાચન કરી શકતું નથી.

(D) યકૃત એ ગ્લાયકોજનનો સંગ્રહસ્થાન છે,પરંતુ આલ્કોહોલના વધુ પડતા સેવનને કારણે યકૃતના કોષોમાં ચરબીનો સંગ્રહ થાય છે,જેના પરિણામે ફેટી લિવર સિન્ડ્રોમ થાય છે.
જેમ જેમ આ સ્થિતિ વધતી જાય છે,તેમ યકૃતના કોષો ધીમે ધીમે તંતુમય પેશીઓ દ્વારા બદલાય છે,જેના કારણે યકૃત સખત અને સંકોચાઈ જાય છે.
યકૃતના અધઃપતનની આ અવસ્થાને $Cirrhosis$ (યકૃતનો સોજો અથવા સિરહોસિસ) કહેવામાં આવે છે.

(C) $Diabetes \text{ } insipidus$ એ $Antidiuretic \text{ } Hormone$ $(ADH)$ અથવા $Vasopressin$ ની ઉણપને કારણે થતી સ્થિતિ છે, જે પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે。
$ADH$ એ નેફ્રોન્સના દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(DCT)$ અને સંગ્રહણ નલિકાઓમાંથી પાણીના પુનઃશોષણ માટે જવાબદાર છે。
$ADH$ ની ગેરહાજરીમાં, મૂત્રપિંડ પાણીનું અસરકારક રીતે પુનઃશોષણ કરી શકતા નથી, જેના પરિણામે મોટા પ્રમાણમાં ખૂબ જ મંદ (પાણીમય) મૂત્રનો ત્યાગ થાય છે。
મૂત્રમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધુ હોતું નથી ($Diabetes \text{ } mellitus$ થી વિપરીત), તેથી તે સ્વાદવિહિન હોય છે。
તેથી, મૂત્ર સ્વાદવિહિન અને મંદ હોય છે。

(B) મૂત્રમાં ગ્લુકોઝ (ગ્લાયકોસુરિયા) અને કિટોન બોડીઝ (કીટોનુરિયા) ની હાજરી એ $Diabetes \text{ } mellitus$ (મધુપ્રમેહ) નું લાક્ષણિક ક્લિનિકલ લક્ષણ છે.
$Diabetes \text{ } mellitus$ માં, ઇન્સ્યુલિનની ઉણપ અથવા ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકારને કારણે શરીર ગ્લુકોઝનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી, જેના પરિણામે રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર ઊંચું રહે છે.
જ્યારે રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ મૂત્રપિંડની મર્યાદા (renal threshold) કરતા વધી જાય છે, ત્યારે તે મૂત્ર દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે.
સાથે સાથે, શરીર ઉર્જા મેળવવા માટે ચરબીનું વિઘટન કરવાનું શરૂ કરે છે, જેના પરિણામે આડપેદાશ તરીકે કિટોન બોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે, જે પણ મૂત્રમાં ઉત્સર્જિત થાય છે.

(B) મૂત્રપિંડની પથરી (renal calculi) એ સ્ફટિકોમાંથી બનેલા ઘન પદાર્થો છે.
તે સામાન્ય રીતે મૂત્રપિંડમાં કેલ્શિયમ ઓક્ઝેલેટ અથવા કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટના સ્ફટિકીકરણને કારણે બને છે.
આ પથરી મૂત્રમાર્ગમાં તીવ્ર દુખાવો અને અવરોધ પેદા કરી શકે છે.
તેથી,સાચો જવાબ કેલ્શિયમ ઓક્ઝેલેટ છે.

(C) યુરેમિયા એ રુધિરમાં યુરિયાના સંચય દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવતી સ્થિતિ છે. આ ત્યારે થાય છે જ્યારે મૂત્રપિંડ નકામા પદાર્થોને અસરકારક રીતે ગાળવામાં અસમર્થ હોય છે. યુરિયાનું ઉચ્ચ સ્તર શરીર માટે ઝેરી છે અને તે મૂત્રપિંડની નિષ્ફળતા તરફ દોરી શકે છે. તેથી,આ એક ગંભીર તબીબી સ્થિતિ છે જેને હિમોડાયાલિસિસ જેવી સારવારની જરૂર પડે છે.

(B) ડાયાલિસિસ એ એક તબીબી પ્રક્રિયા છે જેનો ઉપયોગ ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે મૂત્રપિંડ (કિડની) યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતા ન હોય,જેથી રુધિરમાંથી નકામા પદાર્થો અને વધારાનું પ્રવાહી દૂર કરી શકાય. આ પ્રક્રિયા એક મશીનનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે જે કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેને હિમોડાયાલિઝર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,રુધિરના ડાયાલિસિસને કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ કહેવામાં આવે છે.

(B) મૂત્રમાં $RBC$ (રક્તકણો) ની હાજરીને તબીબી ભાષામાં $Hematuria$ (હિમેટ્યુરિયા) કહેવામાં આવે છે.
$Anuria$ (એન્યુરીયા) એટલે મૂત્રપિંડ દ્વારા મૂત્રનું ઉત્પાદન ન થવું.
$Glycosuria$ (ગ્લાયકોસુરિયા) એટલે મૂત્રમાં ગ્લુકોઝની હાજરી,જે સામાન્ય રીતે ડાયાબિટીસ મેલિટસ સાથે સંકળાયેલ છે.
$Ketonuria$ (કિટોન્યુરિયા) એટલે મૂત્રમાં કિટોન બોડીઝની હાજરી,જે ચરબીના ચયાપચય દરમિયાન અથવા ભૂખમરાની સ્થિતિમાં જોવા મળે છે.

(B) મૂત્રપિંડની નિષ્ફળતાને કારણે મૂત્રપિંડ રુધિરમાંથી નકામા પદાર્થોને અસરકારક રીતે ગાળી શકતા નથી.
જ્યારે મૂત્રપિંડ નિષ્ફળ જાય છે,ત્યારે યુરિયા,જે નાઈટ્રોજનયુક્ત નકામો પદાર્થ છે,તેનું ઉત્સર્જન થતું નથી અને તે રુધિરમાં જમા થાય છે.
આ ક્લિનિકલ સ્થિતિ,જેમાં રુધિરમાં યુરિયાનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય છે,તેને $Uremia$ (યુરેમિયા) કહેવામાં આવે છે.
$Urochrome$ (યુરોક્રોમ) એ એક રંજકદ્રવ્ય છે જે મૂત્રને પીળો રંગ આપે છે.
$Uricotelism$ (યુરિકોટેલિઝમ) અને $Ureotelism$ (યુરીઓટોલિઝમ) એ વિવિધ સજીવોમાં નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાના ઉત્સર્જનની પદ્ધતિઓ છે.

(A) હિમોડાયાલિસિસ એ એક તબીબી પ્રક્રિયા છે જેનો ઉપયોગ ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે મૂત્રપિંડ (kidneys) લોહીમાંથી વધારાના નકામા પદાર્થો અને પ્રવાહીને દૂર કરવામાં અસમર્થ હોય.
મૂત્રપિંડની નિષ્ફળતા ધરાવતા દર્દીઓના લોહીમાં યુરિયાનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય છે,જેને $Uremia$ (યુરેમિયા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
હિમોડાયાલિસિસ દરમિયાન,દર્દીના લોહીને ડાયાલિઝર (કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ) માંથી પસાર કરવામાં આવે છે,જ્યાં અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા યુરિયા જેવા નકામા પદાર્થોને દૂર કરવામાં આવે છે.
તેથી,હિમોડાયાલિસિસ ખાસ કરીને $Uremia$ થી પીડાતા દર્દીઓની સારવાર માટે વપરાય છે.

(C) જ્યારે મૂત્રપિંડ મૂત્ર ઉત્પન્ન કરવામાં નિષ્ફળ જાય અથવા ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં (દિવસના $100 \ mL$ કરતા ઓછું) મૂત્ર ઉત્પન્ન કરે,ત્યારે તે સ્થિતિને $Anuria$ (એન્યુરીયા) કહેવામાં આવે છે.
$Creatinine$ એ રુધિરમાં જોવા મળતો ઉત્સર્ગ પદાર્થ છે.
$Hematuria$ એટલે મૂત્રમાં રુધિરની હાજરી.
$Ketonuria$ એટલે મૂત્રમાં કિટોન બોડીઝની હાજરી,જે સામાન્ય રીતે ડાયાબિટીસ મેલિટસ સાથે સંકળાયેલ છે.

(C) કિટોન્યુરિયા એ એક તબીબી સ્થિતિ છે જે મૂત્રમાં કિટોનબોડીની હાજરી દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
જ્યારે ગ્લુકોઝ ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે ચરબીના ચયાપચય દરમિયાન યકૃત દ્વારા કિટોનબોડી (જેમ કે એસીટોએસીટેટ,બીટા-હાઈડ્રોક્સીબ્યુટાયરેટ અને એસીટોન) ઉત્પન્ન થાય છે.
આ સ્થિતિ સામાન્ય રીતે અનિયંત્રિત ડાયાબિટીસ મેલીટસ અથવા લાંબા સમય સુધી ઉપવાસ સાથે સંકળાયેલી છે,જ્યાં શરીર ઊર્જા માટે ચરબી બાળવાનું શરૂ કરે છે.

(C) મૂત્રમાં આલ્બ્યુમિનની હાજરીને આલ્બ્યુમિન્યુરિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે,ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ અવરોધ (જે ગ્લોમેર્યુલર કેશિકા અંતઃચ્છદ,આધારકલા અને બાઉમેનની કોથળીના પોડોસાઇટ્સનો બનેલો હોય છે) આલ્બ્યુમિન જેવા મોટા પ્રોટીનને ગાળણમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે.
માલ્પિધિયનકાય (ખાસ કરીને ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ પટલ) માં થતી ક્ષતિ આ અવરોધની પારગમ્યતામાં વધારો કરે છે,જેનાથી આલ્બ્યુમિન ગાળણમાં અને ત્યારબાદ મૂત્રમાં પ્રવેશે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) મૂત્રમાં $RBC$ (રક્તકણો) ની હાજરીને તબીબી ભાષામાં $Hematuria$ (હિમેટુરિયા) કહેવામાં આવે છે.
$Proteinuria$ (પ્રોટીનુરિયા) એટલે મૂત્રમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધુ હોવું.
$Alkaptonuria$ (આલ્કેપ્ટોનુરિયા) એ એક દુર્લભ આનુવંશિક વિકાર છે જેમાં શરીર ફિનાઈલએલેનાઈન અને ટાયરોસિન એમિનો એસિડનું પાચન કરી શકતું નથી.
$Uremia$ (યુરેમિયા) એટલે કિડનીની નિષ્ફળતાને કારણે રુધિરમાં યુરિયાનું પ્રમાણ વધી જવું.

(D) ઓસ્ટિયોમેલેશિયા એ એક એવી સ્થિતિ છે જે હાડકાંને નબળા પાડે છે અને તેને ફ્રેક્ચર થવાની સંભાવના વધારે છે.
તે મુખ્યત્વે વિટામિન $D$ ની ઉણપને કારણે થાય છે,જે શરીરમાં કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના શોષણ માટે આવશ્યક છે.
જ્યારે વિટામિન $D$ નું સ્તર ઓછું હોય છે,ત્યારે શરીર ખોરાકમાંથી પૂરતું કેલ્શિયમ શોષી શકતું નથી,જેના પરિણામે હાડકાં નરમ પડી જાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) ડાયાબિટીસ મેલિટસ એ ચયાપચયની વિકૃતિ છે જે ઇન્સ્યુલિન હોર્મોનની ઉણપ અથવા તેની બિનઅસરકારકતાને કારણે રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધી જવાથી (હાયપરગ્લાયકેમિયા) થાય છે.
જ્યારે રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર મૂત્રપિંડની ક્ષમતા (આશરે $180 \ mg/dL$) કરતા વધી જાય છે,ત્યારે મૂત્રપિંડ ગાળણમાંથી તમામ ગ્લુકોઝનું પુનઃશોષણ કરી શકતા નથી.
પરિણામે,વધારાનો ગ્લુકોઝ મૂત્ર દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે,જેને ગ્લાયકોસુરિયા કહેવામાં આવે છે.
તેથી,મૂત્રમાં શર્કરાની હાજરી એ ડાયાબિટીસ મેલિટસનું નિદાન સૂચક છે.

(B) $Diabetes \text{ } Mellitus$ માં, શરીર પૂરતા પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરતું નથી અથવા ઉત્પન્ન થયેલા ઇન્સ્યુલિનનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી。
આના પરિણામે રુધિરમાં ગ્લુકોઝ (શર્કરા) નું સ્તર વધી જાય છે (હાયપરગ્લાયકેમિયા)。
જ્યારે રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર મૂત્રપિંડની ક્ષમતા (renal threshold) કરતા વધી જાય છે, ત્યારે મૂત્રપિંડ બધો જ ગ્લુકોઝ પુનઃશોષી શકતા નથી અને તે મૂત્ર દ્વારા બહાર નીકળે છે (ગ્લાયકોસુરિયા)。
ગ્લુકોઝ એ આસૃતિની દ્રષ્ટિએ સક્રિય પદાર્થ છે; જેમ તે મૂત્રમાં ઉત્સર્જિત થાય છે, તેમ તે આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણીને પણ પોતાની સાથે ખેંચે છે, જેના પરિણામે વધુ પડતું મૂત્ર ત્યાગ થાય છે (પોલ્યુરિયા)。
પાણીના આ નોંધપાત્ર નુકસાનને ભરપાઈ કરવા માટે, દર્દીને વધુ તરસ લાગે છે (પોલિડિપ્સિયા) અને તે વધુ પાણી પીવે છે。

(B) $ADH$ (એન્ટિ-ડાયયુરેટિક હોર્મોન),જેને વેસોપ્રેસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા મુક્ત થાય છે.
તે કિડનીના નેફ્રોન્સના દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકાઓ અને સંગ્રહ નલિકાઓમાંથી પાણીના પુનઃશોષણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
$ADH$ ની ઉણપને કારણે કિડની પાણીનું સંરક્ષણ કરી શકતી નથી,જેના પરિણામે મોટા પ્રમાણમાં મંદ મૂત્રનો ત્યાગ થાય છે અને વધુ પડતી તરસ લાગે છે.
આ સ્થિતિને ડાયાબિટીસ ઈન્સિપિડસ કહેવામાં આવે છે.

(C) ડાયાબિટીસ મેલીટસના દર્દીઓમાં,ઇન્સ્યુલિનની ઉણપ અથવા ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકારને કારણે શરીર ગ્લુકોઝનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી. જ્યારે દર્દી કાર્બોદિતવિહિન ખોરાક પર હોય ત્યારે પણ,શરીરમાં ગ્લુકોનિયોજેનેસિસ (gluconeogenesis) ની પ્રક્રિયા થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,યકૃત બિન-કાર્બોદિત સ્ત્રોતો,જેમ કે એમિનો એસિડ (જે પ્રોટીનના વિઘટનમાંથી મળે છે),ને ગ્લુકોઝમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ રીતે નવું બનેલું ગ્લુકોઝ રુધિરમાં ભળે છે,જેનાથી રુધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધે છે અને મૂત્રમાં ગ્લુકોઝનું ઉત્સર્જન થાય છે કારણ કે મૂત્રપિંડ વધારાના ગ્લુકોઝનું પુનઃશોષણ કરી શકતા નથી.

(C) સિરોસિસ એ યકૃતનો એક લાંબાગાળાનો રોગ છે,જેમાં સ્વસ્થ યકૃતના પેશીઓનું સ્થાન ડાઘાવાળી પેશીઓ (ફાઈબ્રોસિસ) લઈ લે છે.
આ સ્થિતિ ઘણીવાર આલ્કોહોલ જેવા ઝેરી પદાર્થોના લાંબા ગાળાના સંપર્ક,ક્રોનિક હેપેટાઈટીસના ચેપ અથવા ફેટી લિવર રોગને કારણે થાય છે.
જેમ જેમ ડાઘાવાળી પેશીઓ વધતી જાય છે,તેમ યકૃતની યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવાની ક્ષમતા,જેમ કે રુધિરનું શુદ્ધિકરણ અને પિત્તનું ઉત્પાદન,નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.
તેથી,સિરોસિસ ખાસ કરીને યકૃત સાથે સંબંધિત છે.

(A) કિડનીના ગ્લોમેર્યુલીમાં થતી બળતરાને તબીબી ભાષામાં $Glomerulonephritis$ (ગ્લોમેર્યુલોનેફ્રાઇટિસ) કહેવામાં આવે છે.
$Renal calculi$ એટલે કિડનીમાં પથરી થવી.
$Uremia$ એ કિડનીની નિષ્ફળતાને કારણે લોહીમાં યુરિયાનું પ્રમાણ વધી જવાની સ્થિતિ છે.
$Arteriosclerosis$ એ ધમનીઓની દીવાલોનું સખત અને જાડું થવું છે.

(B) યુરેમિયા એ એક તબીબી સ્થિતિ છે જે રુધિરમાં નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરો,ખાસ કરીને યુરિયાના સંચય દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. આ કિડનીની ખામીને કારણે થાય છે,જે આ નકામા પદાર્થોને અસરકારક રીતે ફિલ્ટર કરવામાં અસમર્થ હોય છે. જો તેની સારવાર કરવામાં ન આવે,તો તે કિડની નિષ્ફળતા તરફ દોરી શકે છે અને તેના માટે હિમોડાયાલિસિસ જેવી સારવારની જરૂર પડે છે.

(C) મૂત્રમાં ગ્લુકોઝની હાજરીને ગ્લાયકોસ્યુરિયા (Glycosuria) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિ ઘણીવાર ડાયાબિટીસ મેલિટસનું સૂચક છે,જેમાં રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ મૂત્રપિંડની મર્યાદા (renal threshold) કરતા વધી જાય છે,જેના કારણે મૂત્રપિંડ વધારાના ગ્લુકોઝને મૂત્રમાં ઉત્સર્જિત કરે છે.
કીટોન્યુરિયા એ મૂત્રમાં કીટોન બોડીઝની હાજરી સૂચવે છે,જે એક અલગ સ્થિતિ છે.
તેથી,મૂત્રમાં ગ્લુકોઝની હાજરી માટેનો સાચો શબ્દ ગ્લાયકોસ્યુરિયા છે.

(D) સાચું છે: કિડનીની ખામીને કારણે લોહીમાં યુરિયાનો ભરાવો થાય છે,જેને યુરેમિયા કહેવામાં આવે છે.
$R$ ખોટું છે: હિમોડાયાલિસિસ દરમિયાન,લોહીને અનુકૂળ ધમનીમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે છે અને તેમાં હેપરિન જેવા એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ (રુધિર ગંઠાઈ જતું અટકાવનાર પદાર્થ) ઉમેરવામાં આવે છે,'એન્ટિ-હેપરિન' નહીં. 'એન્ટિ-હેપરિન' ઉમેરવાથી લોહી ગંઠાઈ જશે,જે જરૂરી પ્રક્રિયાથી વિપરીત છે.