Excretory organs of different organism Questions in Gujarati

(C) $Amoeba$ એકકોષી સજીવ છે જેમાં કોઈ વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન તંત્રનો વિકાસ થયેલો હોતો નથી.
તેથી,ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ કોષરસસ્તર (પ્લાઝ્માલેમા) દ્વારા પ્રસરણની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
આકુંચક રસધાની મુખ્યત્વે આશૃતિનિયમન (પાણીનું સંતુલન) સાથે સંકળાયેલી છે,જ્યારે નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ મુખ્યત્વે પ્લાઝ્માલેમા દ્વારા થાય છે.

(A) કેટલાક સંધિપાદ પ્રાણીઓ,ખાસ કરીને ક્રસ્ટેશિયન્સમાં ઉત્સર્જન તંત્ર હરિત ગ્રંથિઓ અને મેક્સિલરી ગ્રંથિઓનું બનેલું હોય છે.
આ હરિત ગ્રંથિઓ રુધિરમાંથી હાનિકારક નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોને દૂર કરવાનું કાર્ય કરે છે,આમ તે ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે.

(B) માછલીઓ અને ઉભયજીવીઓમાં મૂત્રપિંડ $Mesonephros$ પ્રકારના હોય છે.
$Pronephros$ એ ઉચ્ચ કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓના ભ્રૂણીય તબક્કાઓમાં અને કેટલીક આદિ માછલીઓ જેવી કે હેગફિશમાં જોવા મળતા સૌથી આદિ પ્રકારના મૂત્રપિંડ છે.
$Metanephros$ એ સરીસૃપ,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળતા વિકસિત પ્રકારના મૂત્રપિંડ છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Mesonephros$ છે.

(A) દેડકાના ટેડપોલ (ડિંભ) માં કાર્યરત મૂત્રપિંડ પ્રોનેફ્રોસ (જેને હેડ કિડની પણ કહેવાય છે) છે.
તે ગર્ભના અગ્ર ભાગમાં આવેલા નેફ્રોસ્ટોમ્સમાંથી વિકસે છે.
જેમ જેમ ટેડપોલ પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતરિત થાય છે,તેમ પ્રોનેફ્રોસનું સ્થાન મેસોનેફ્રોસ દ્વારા લેવામાં આવે છે.

(D) મેટાનેફ્રિક મૂત્રપિંડ એ પુખ્ત એમનિયોટ્સમાં જોવા મળતા સૌથી વિકસિત પ્રકારના મૂત્રપિંડ છે,જેમાં $Reptilia$ (સરીસૃપ),$Aves$ (પક્ષીઓ) અને $Mammalia$ (સસ્તન) નો સમાવેશ થાય છે. આ મૂત્રપિંડ નેફ્રોજેનિક કોર્ડના પાછળના ભાગમાંથી વિકસે છે અને તેમાં મૂત્રના નિકાલ માટે મૂત્રવાહિની (ureter) ની હાજરી જોવા મળે છે.

(A) જ્યારે દરિયાઈ માછલીને મીઠા પાણીમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસપાસના મીઠા પાણીમાં દ્રાવ્યની સાંદ્રતા માછલીના શરીરના પ્રવાહી (કોષરસ) કરતા ઘણી ઓછી હોય છે.
આ સાંદ્રતાના તફાવતને કારણે,પાણીના અણુઓ અંતઃઆસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા આસપાસના વાતાવરણમાંથી માછલીના કોષોમાં પ્રવેશ કરે છે.
પાણીના આ પ્રવેશને કારણે કોષો ફૂલી જાય છે અને અંતે ફાટી જાય છે,જેના પરિણામે માછલીનું મૃત્યુ થાય છે.

(D) . ક્રસ્ટેશિયન્સમાં,એન્ટેનરી ગ્રંથિ અથવા લીલી ગ્રંથિ મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગ છે જે પ્રાણીના શરીરમાંથી એમોનિયાનો નિકાલ કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. અમીબામાં આકુંચક રસધાની (Contractile vacuole) આશૃતિનિયમન (osmoregulation) નું કાર્ય કરે છે,જે કોષની અંદર પાણીનું સંતુલન જાળવી રાખે છે. તેવી જ રીતે,માનવ શરીરમાં કિડની એ આશૃતિનિયમન અને ઉત્સર્જન માટેનું મુખ્ય અંગ છે. તેથી,બંને રચનાઓ હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવામાં સમાન શારીરિક ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) નેફ્રોસ્ટોમ્સ એ પક્ષ્મલ,ગળણી જેવા બંધારણો છે જે અમુક સજીવોમાં ઉત્સર્જન તંત્રના આંતરિક છિદ્રો તરીકે કાર્ય કરે છે.
દેડકાના ડિંભ અવસ્થામાં,જેને ટેડપોલ કહેવામાં આવે છે,તેમાં પ્રોનેફ્રિક પ્રકારના મૂત્રપિંડ હોય છે,જેમાં કાર્યરત નેફ્રોસ્ટોમ્સ જોવા મળે છે જે ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો એકત્રિત કરવા માટે દેહકોષ્ઠમાં ખુલે છે.
જેમ જેમ ટેડપોલનું રૂપાંતરણ પુખ્ત દેડકામાં થાય છે,તેમ પ્રોનેફ્રિક મૂત્રપિંડનું સ્થાન મેસોનેફ્રિક મૂત્રપિંડ લે છે,જેમાં આ નેફ્રોસ્ટોમ્સનો અભાવ હોય છે.
તેથી,નેફ્રોસ્ટોમ્સ ટેડપોલ અવસ્થામાં કાર્યરત હોય છે.

(D) મૂત્રાશય એ એક કોથળી જેવું અંગ છે જે શરીરમાંથી ઉત્સર્જન થાય તે પહેલાં પેશાબનો સંગ્રહ કરે છે.
ઘણા સરીસૃપ પ્રાણીઓમાં,જેમ કે સાપ અને કેટલીક ગરોળીઓમાં,મૂત્રાશય ગેરહાજર હોય છે.
મગરમાં પણ મૂત્રાશય હોતું નથી.
તેથી,આપેલા તમામ સજીવોમાં મૂત્રાશય ગેરહાજર હોય છે.
આમ,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) આકુંચક રસધાની એ પ્રજીવો (જેમ કે અમીબા) માં જોવા મળતી એક વિશિષ્ટ અંગિકા છે,જે મુખ્યત્વે કોષમાંથી વધારાનું પાણી એકત્રિત કરીને તેને બહાર કાઢીને આશૃતિનિયમન (osmoregulation) નું કાર્ય કરે છે.
તે જ રીતે,ઉચ્ચ કક્ષાના પ્રાણીઓમાં મૂત્રપિંડનું એક મુખ્ય કાર્ય શરીરમાંથી વધારાનું પાણી ઉત્સર્જિત કરીને પાણીનું સંતુલન (આશૃતિનિયમન) જાળવવાનું છે.
તેથી,બંને રચનાઓ પાણીનું હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવાનું સમાન કાર્ય કરે છે.

(D) મૂત્રપિંડ એ તમામ પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં પ્રાથમિક ઉત્સર્જન અંગો છે.
જોકે વિવિધ વર્ગોમાં મૂત્રપિંડની જટિલતા અને કાર્યક્ષમતા અલગ-અલગ હોય છે (જેમ કે પ્રોનેફ્રિક,મેસોનેફ્રિક અને મેટાનેફ્રિક મૂત્રપિંડ),પરંતુ નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાના ગાળણ અને ઉત્સર્જનનું મૂળભૂત કાર્ય તમામ પૃષ્ઠવંશીઓમાં,જેમાં માછલીઓ,ઉભયજીવીઓ,સરીસૃપો,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે,મૂત્રપિંડ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

(D) . સોલેનોસાઇટ્સ,જેને જ્યોત કોષો $(flame\, cells)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ચપટા કૃમિઓ $(Platyhelminthes)$ માં જોવા મળતા વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન કોષો છે. તેઓ મુખ્યત્વે શરીરના પ્રવાહીમાંથી નકામા પદાર્થોને ફિલ્ટર કરીને આશૃતિનિયમન અને ઉત્સર્જનમાં મદદ કરે છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. નેફ્રીડિયા એ જળો $(q)$ જેવા નૂપુરક સમુદાયના પ્રાણીઓમાં જોવા મળતા ઉત્સર્જન અંગો છે.
$B$. માલ્પિઘિયન નલિકાઓ એ વંદા $(t)$ જેવા કીટકોમાં જોવા મળતા ઉત્સર્જન અંગો છે.
$C$. આદિ-નેફ્રીડિયા (જ્યોત કોષો) એ પૃથુકૃમિ જેવા પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી ઉત્સર્જન રચનાઓ છે $(s)$।
$D$. મૂત્રપિંડ એ શાર્ક $(r)$ જેવા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં જોવા મળતા જટિલ ઉત્સર્જન અંગો છે.
આમ,સાચું સંયોજન $A-q, B-t, C-s, D-r$ છે.

(A) મીઠા પાણીની અસ્થિમત્સ્ય એવા માધ્યમમાં રહે છે જે તેમના શરીરના પ્રવાહી કરતા હાઈપોટોનિક હોય છે,જેના કારણે પાણી સતત આસૃતિ (osmosis) દ્વારા તેમના શરીરમાં,મુખ્યત્વે ઝાલર દ્વારા પ્રવેશ કરે છે.
આસૃતિ સંતુલન જાળવવા અને શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ વધી ન જાય તે માટે,આ માછલીઓ મોટા પ્રમાણમાં ખૂબ જ મંદ અથવા હાઈપોટોનિક મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે.
તેથી,સાચી પદ્ધતિ હાઈપોટોનિક મૂત્રનો ત્યાગ કરવાની છે.

(A) હેન્લેનો પાશ એ સસ્તન અને પક્ષીઓના નેફ્રોનની લાક્ષણિકતા છે,જે મૂત્રને સાંદ્ર બનાવવામાં મદદ કરે છે.
દેડકા જેવા ઉભયજીવીઓમાં,નેફ્રોનમાં હેન્લેનો પાશ હોતો નથી.
તેથી,દેડકા તેમના રુધિર પ્લાઝ્માની સરખામણીમાં અતિસાંદ્ર (hypertonic) મૂત્ર ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી.
આથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) ઝીંગા જેવા કવચયુક્ત પ્રાણીઓમાં (Crustaceans),મુખ્ય ઉત્સર્ગ અંગોને હરિતપિંડ (Green glands) અથવા એન્ટેનરી ગ્રંથિઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ ગ્રંથિઓ માથાના ભાગમાં આવેલી હોય છે અને તે હિમોલિમ્ફના ગાળણ અને નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના નિકાલ માટે જવાબદાર છે.
માલ્પિધિયન નલિકાઓ કીટકોમાં જોવા મળે છે,મૂત્રપિંડ પૃષ્ઠવંશીઓમાં મુખ્ય ઉત્સર્ગ અંગો છે,અને ઉત્સર્ગિકાઓ અળસિયા જેવા નૂપુરક (Annelids) પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) મીઠા પાણીના અસ્થિમત્સ્ય એવા માધ્યમમાં રહે છે જે તેમના શરીરના પ્રવાહી કરતા અધોસાંદ્ર (hypotonic) હોય છે. પરિણામે,પાણી આશૃતિ (osmosis) દ્વારા મુખ્યત્વે ઝાલર મારફતે તેમના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. આશૃતિ સંતુલન જાળવવા માટે,આ માછલીઓ:
$1$. વધારાનું પાણી દૂર કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં ખૂબ જ મંદ (અધોસાંદ્ર) મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે.
$2$. ક્ષારના નુકસાનને ભરપાઈ કરવા માટે તેમની ઝાલર દ્વારા આસપાસના પાણીમાંથી સક્રિય રીતે ક્ષારોનું શોષણ કરે છે.
$3$. તેઓ પાણી પીતા નથી,કારણ કે તેમના શરીરમાં પહેલેથી જ પાણીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
તેથી,જલ સંતુલન જાળવવા માટેની સાચી પદ્ધતિ અધોસાંદ્ર મૂત્રનું ઉત્સર્જન છે.

(D) કોક્ષલ ગ્રંથિઓ એ વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન અંગો છે જે અમુક સંધિપાદ (Arthropods) પ્રાણીઓમાં,ખાસ કરીને અરકનિડા (Arachnida) વર્ગમાં જોવા મળે છે.
વીંછી એ અરકનિડા વર્ગનું પ્રાણી છે અને તેના ચાલવાના પગના પાયાના ભાગે કોક્ષલ ગ્રંથિઓ આવેલી હોય છે.
ક્રેયફિશ સામાન્ય રીતે ઉત્સર્જન માટે એન્ટેનલ ગ્રંથિઓ (લીલી ગ્રંથિઓ) નો ઉપયોગ કરે છે.
સિલ્વરફિશ એ કીટક છે અને તેમાં ઉત્સર્જન માટે માલ્પિઘિયન નલિકાઓ હોય છે.
જેલીફિશ એ કોષ્ઠાંત્રી (Cnidaria) સમુદાયનું પ્રાણી છે અને તેમાં કોઈ વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન અંગો હોતા નથી; તેઓ તેમના શરીરની સપાટી દ્વારા પ્રસરણની પ્રક્રિયાથી ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો ત્યાગ કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ (વીંછી) છે.

(B) $1$. વંદા $(Periplaneta \text{ } americana)$ માં ઉત્સર્જન માલ્પિઘિયન નલિકાઓ દ્વારા થાય છે.
$2$. અળસિયા $(Pheretima \text{ } posthuma)$ માં ઉત્સર્જન ખંડીય રીતે ગોઠવાયેલી નલિકામય રચનાઓ દ્વારા થાય છે જેને ઉત્સર્ગિકા કહે છે.
$3$. સસલા $(Oryctolagus \text{ } cuniculus)$ માં ઉત્સર્જન મૂત્રપિંડની એક જોડ દ્વારા થાય છે.
તેથી, સાચો ક્રમ માલ્પિઘિયન નલિકાઓ, ઉત્સર્ગિકા અને મૂત્રપિંડ છે.

(A) ચપટાકૃમિ (સમુદાય પૃથુકૃમિ) માં,જેમ કે $Taenia$ (પટ્ટીકૃમિ),ઉત્સર્જન અને આશૃતિનિયમન માટે વપરાતા વિશિષ્ટ કોષોને જ્યોતકોષો (Flame cells) અથવા આદિ ઉત્સર્ગિકા (Protonephridia) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જ્યોતકોષો શરીરના પ્રવાહીમાંથી ચયાપચયના નકામા પદાર્થોને ગાળીને તેને ઉત્સર્ગ નલિકા તંત્ર દ્વારા શરીરની બહાર કાઢવાનું કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) મૂત્રપિંડ નિવાહીકા તંત્ર એ એક શિરાતંત્ર છે જે શરીરના પશ્ચ ભાગમાંથી રુધિરને હૃદયમાં પાછું મોકલતા પહેલા સીધું મૂત્રપિંડમાં લઈ જાય છે.
ઘણા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ જેવા કે ઉભયજીવી,સરીસૃપ અને પક્ષીઓમાં,આ તંત્ર એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે પશ્ચ ઉપાંગો અને પૂંછડીના ભાગમાંથી આવતું રુધિર મૂત્રપિંડની કેશિકાઓમાંથી પસાર થાય.
આનાથી મૂત્રપિંડ આ રુધિરમાંથી નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોને સીધું ગાળી શકે છે,જે ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મદદરૂપ થાય છે.
તેથી,મૂત્રપિંડ નિવાહીકા તંત્રનું મુખ્ય મહત્વ મૂત્રપિંડ દ્વારા નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાના નિકાલને સરળ બનાવવાનું છે.

(D) આ પ્રશ્ન એવા અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણી વિશે પૂછે છે જે મૂત્રપિંડ દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
$1$. કિંગ ક્રેબ (Limulus) એ સંધિપાદ (Arthropod) સમુદાયનું પ્રાણી છે જે કોક્સલ ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
$2$. દેડકો એ પૃષ્ઠવંશી (ઉભયજીવી) પ્રાણી છે જે મૂત્રપિંડ દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
$3$. ગરોળી એ પૃષ્ઠવંશી (સરીસૃપ) પ્રાણી છે જે મૂત્રપિંડ દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
$4$. ઑક્ટોપસ એ મૃદુકાય (Mollusc) સમુદાયનું અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણી છે,જેમાં ઉત્સર્જન માટે મૂત્રપિંડ (nephridia) આવેલા હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ઑક્ટોપસ છે.

(D) સાચું જોડાણ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ પૃથુકૃમિ: ઉત્સર્જન જ્યોતકોષો (આદિમૂત્રપિંડ) દ્વારા થાય છે। તેથી, $(a-ii)$.
$(b)$ સૂત્રકૃમિ: ઉત્સર્જન ઉત્સર્ગનલિકા દ્વારા થાય છે। તેથી, $(b-iv)$.
$(c)$ પ્રજીવ: ઉત્સર્જન આંકુંચક રસધાની દ્વારા થાય છે। તેથી, $(c-v)$.
$(d)$ સંધીપાદ: ઉત્સર્જન હરિતપિંડ (એન્ટેનરી ગ્રંથિ) દ્વારા થાય છે। તેથી, $(d-iii)$.
$(e)$ સસ્તન: ઉત્સર્જન મૂત્રપિંડ દ્વારા થાય છે। તેથી, $(e-i)$.
આમ, સાચો ક્રમ $(a-ii), (b-iv), (c-v), (d-iii), (e-i)$ છે, જે વિકલ્પ $D$ સાથે સુસંગત છે.

(D) $1$. પેરામિશિયમમાં,આકુંચક રસધાની મુખ્યત્વે આશૃતિનિયમન (osmoregulation) સાથે સંકળાયેલી છે,ઉત્સર્જન સાથે નહીં. પેરામિશિયમમાં ઉત્સર્જન મુખ્યત્વે શરીરની સપાટી દ્વારા પ્રસરણની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
$2$. પ્લેનેરિયા (ચપટા કૃમિ) માં,જ્યોતકોષો (flame cells) તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ કોષો આશૃતિનિયમન અને ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર છે.
$3$. તેથી,વિધાન $S$ ખોટું છે કારણ કે આકુંચક રસધાનીનું મુખ્ય કાર્ય આશૃતિનિયમન છે,ઉત્સર્જન નથી. વિધાન $R$ સાચું છે કારણ કે જ્યોતકોષો ખરેખર પ્લેનેરિયામાં ઉત્સર્જન અંગો છે.

(C) સ્તરકવચી (Crustaceans) જેવા કે ઝીંગા અને કરચલા,$Arthropoda$ સમુદાયના સભ્યો છે.
તેમના મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગોને $Green$ $glands$ (હરિતપિંડ) અથવા $Antennary$ $glands$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Nephridia$ (ઉત્સર્ગિકા) $Annelida$ સમુદાયમાં,$Malpighian$ $tubules$ કીટકોમાં અને $Flame$ $cells$ (જ્યોતકોષો) $Platyhelminthes$ સમુદાયમાં જોવા મળે છે.

(A) હરિતપિંડ,જેને એન્ટેનલ ગ્રંથિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ઝીંગા (ક્રસ્ટેશિયન સંધિપાદ) જેવા પ્રાણીઓમાં જોવા મળતું વિશિષ્ટ ઉત્સર્ગ અંગ છે.
તે રુધિરલસિકા (hemolymph) માંથી નકામા પદાર્થોને ગાળવાનું અને આસૃતિ નિયમન જાળવવાનું કાર્ય કરે છે.
તેની સામે,પતંગિયામાં માલ્પિઘિયન નલિકાઓ,ગોકળગાયમાં મૂત્રપિંડ (મેટાનેફ્રીડિયા) અને અળસિયામાં ઉત્સર્ગિકાઓ (nephridia) ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર છે.

(D) ઉત્સર્જન એ શરીરમાંથી ચયાપચયની નકામી પેદાશોને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા છે.
$A$. જ્યોતકોષો (આદિમૂત્રપિંડિકા) એ પૃથુકૃમિ (દા.ત. ચપટા કૃમિ) માં જોવા મળતી ઉત્સર્જન રચનાઓ છે.
$B$. નિવાપકોષો એ સૂત્રકૃમિ (ગોળ કૃમિ) માં જોવા મળતા વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન કોષો છે.
$C$. હરિતપિંડ (એન્ટેનરી ગ્રંથિઓ) એ કવચધારી પ્રાણીઓ (દા.ત. ઝીંગા) માં જોવા મળતા ઉત્સર્જન અંગો છે.
આ તમામ રચનાઓ તેમના સંબંધિત પ્રાણી સમૂહોમાં ઉત્સર્જન સાથે સંકળાયેલી હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

$(A)$ આપેલ પ્રાણીઓ માટે ઉત્સર્જનની રચનાઓ નીચે મુજબ છે:
$A$. પટ્ટીકૃમિ (પ્લેટીહેલ્મિન્થેસ) માં ઉત્સર્જન માટે જ્યોતકોષો (આદિ-ઉત્સર્ગિકા) હોય છે.
$B$. અળસિયા (અન્નલિડા) માં ઉત્સર્ગિકા મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગ તરીકે હોય છે.
$C$. વંદા (આર્થ્રોપોડા) માં ઉત્સર્જન માટે માલ્પિધિયન નલિકાઓ હોય છે.
$D$. કરમિયાં (એસ્કેલ્મિન્થેસ) માં ઉત્સર્જન માટે રેનેટ કોષો (અથવા ઉત્સર્ગ નલિકાઓ) હોય છે.
તેથી, સાચી જોડ $A-ii, B-i, C-iii, D-iv$ છે.

(C) ઝીંગા (જે $Arthropoda$ સમુદાય અને $Crustacea$ વર્ગમાં આવે છે) માં ઉત્સર્જન અંગ તરીકે હરિતપિંડ (Green gland) અથવા એન્ટેનરી ગ્રંથિ જોવા મળે છે.
જ્યોતકોષ (Flame cells) એ $Platyhelminthes$ સમુદાયના પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી ઉત્સર્જન રચના છે.
ઉત્સર્ગિકા (Nephridia) એ $Annelida$ સમુદાયના પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી ઉત્સર્જન રચના છે.
સોલેનોસાઇટ એ કેટલાક અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ પ્રકારના જ્યોતકોષો છે.

(A) હરિતપિંડ,જેને એન્ટેનરી ગ્રંથિઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ઝીંગા (Palaemon) જેવા ક્રસ્ટેશિયન્સમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન અંગો છે.
તેઓ માથાના ભાગમાં આવેલા હોય છે અને આશૃતિનિયમન (osmoregulation) તથા નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાના ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
પતંગિયા સંધિપાદ (Arthropoda) સમુદાયના સભ્યો છે પરંતુ તેઓ ઉત્સર્જન માટે માલ્પિઘિયન નલિકાઓનો ઉપયોગ કરે છે.
ગોકળગાય મૃદુકાય (Mollusca) સમુદાયના સભ્યો છે અને ઉત્સર્જન માટે મેટાનેફ્રીડિયા (મૂત્રપિંડ) નો ઉપયોગ કરે છે.
અળસિયું નૂપુરક (Annelida) સમુદાયના સભ્યો છે અને ઉત્સર્જન માટે ઉત્સર્ગિકાઓ (nephridia) નો ઉપયોગ કરે છે.

(D) : પેરામેશિયમમાં,આકુંચક રસધાની મુખ્યત્વે જલનિયમન (osmoregulation) સાથે સંકળાયેલી છે,ઉત્સર્જન સાથે નહીં. પેરામેશિયમમાં ઉત્સર્જન મુખ્યત્વે શરીરની સપાટી દ્વારા પ્રસરણની પ્રક્રિયાથી થાય છે.
$R$: પ્લેનેરિયા (ચપટા કૃમિ) માં,જ્યોતકોષો (flame cells) વિશિષ્ટ ઉત્સર્ગ એકમો છે જે જલનિયમન અને ઉત્સર્જનનું કાર્ય કરે છે.
તેથી,વિધાન $A$ ખોટું છે કારણ કે આકુંચક રસધાનીનું મુખ્ય કાર્ય જલનિયમન છે,અને વિધાન $R$ સાચું છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
$1$. હરિતપિંડ (એન્ટેનરી ગ્રંથિઓ) એ ઝીંગા જેવા ક્રસ્ટેશિયન્સમાં જોવા મળતા ઉત્સર્જન અંગો છે,પેરિપેટસમાં નહીં. પેરિપેટસ (એક સંધિપાદ) ઉત્સર્જન માટે ઉત્સર્ગિકાઓનો ઉપયોગ કરે છે.
$2$. જ્યોતકોષો (આદિ-ઉત્સર્ગિકા) એ પૃથુકૃમિઓમાં જોવા મળતી ઉત્સર્જન રચનાઓ છે. કોરલ (કોષ્ઠાંત્રી સમુદાય) માં વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન અંગો હોતા નથી; તેઓ શરીરની સપાટી દ્વારા પ્રસરણ દ્વારા કચરો બહાર કાઢે છે.
$3$. આદિ-ઉત્સર્ગિકા એ વાઉચેરિયા (એક સૂત્રકૃમિ) માં ઉત્સર્જન અંગો છે.
$4$. ઉત્સર્ગિકા એ જળો $(Hirudinaria)$ જેવા નૂપુરક સમુદાયના પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જન અંગો છે.
પ્રશ્નમાં અયોગ્ય વિકલ્પ પૂછવામાં આવ્યો હોવાથી,વિકલ્પ $A$ એ સૌથી વધુ સ્વીકૃત અયોગ્ય જોડી છે.

(B) સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
નેફ્રીડિયા એ અળસિયા $(Pheretima)$ ના મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગો છે.
અળસિયામાં તેમના સ્થાનના આધારે ત્રણ પ્રકારની નેફ્રીડિયા રચનાઓ જોવા મળે છે: કંઠનાલીય,ત્વચીય અને વિભાજક (septal) નેફ્રીડિયા.
આ રચનાઓ તેમના સ્થાન અને શારીરિક કાર્યમાં ભિન્ન હોય છે.
વિભાજક અને કંઠનાલીય નેફ્રીડિયા એન્ટરોનેફ્રિક છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરાને પાચનમાર્ગમાં મુક્ત કરે છે.
ત્વચીય નેફ્રીડિયા એક્સોનેફ્રિક છે,કારણ કે તેઓ નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરાને સીધા શરીરની બહાર મુક્ત કરે છે.

(A) : ઉત્સર્ગિકાઓ એ અળસિયાના ઉત્સર્જન અંગો છે,જે બાહ્યસ્તરના અંતઃવૃદ્ધિ દ્વારા બનેલી સાદી અથવા શાખિત નલિકાઓ ધરાવે છે,જેના આંતરિક છેડે પક્ષ્મો હોય છે. ઉત્સર્ગ પદાર્થો ઉત્સર્ગિકામાં પ્રસરણ પામે છે અને પક્ષ્મલ હલનચલન દ્વારા બહાર ફેંકાય છે.
માલ્પિઘિયન નલિકાઓ એ વંદામાં નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાના ઉત્સર્જનમાં સામેલ અંગો છે. તે આંતરડામાં ખુલે છે અને રુધિરમાંથી પસંદગીયુક્ત રીતે યુરિક એસિડ મેળવે છે,જે પાણી અને ક્ષારો સાથે પશ્ચઆંતરડામાં જમા થાય છે અને મળ દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે.
તેથી,બંનેને યોગ્ય રીતે ઉત્સર્જન અંગો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.

(B) સાચો વિકલ્પ છે.
સેલેમેન્ડરમાં (ઉભયજીવી),મૂત્રપિંડ મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગો છે અને તેઓ યુરિયોટેલિક છે,એટલે કે તેઓ યુરિયાનો ત્યાગ કરે છે.
$Labeo$ (અસ્થિ મત્સ્ય) માં,ઉત્સર્જન અંગ મેસોનેફ્રિક મૂત્રપિંડ છે અને તેઓ એમોનોટેલિક છે,એટલે કે તેઓ એમોનિયાનો ત્યાગ કરે છે.
મોરમાં (પક્ષીઓ),ઉત્સર્જન અંગ મેટાનેફ્રિક મૂત્રપિંડ છે,પરંતુ તેઓ યુરિકોટેલિક છે,એટલે કે પાણી બચાવવા માટે તેઓ યુરિક એસિડનો ત્યાગ કરે છે.
ઘરમાખીમાં (કીટકો),ઉત્સર્જન માલ્પિઘિયન નલિકાઓ દ્વારા થાય છે અને મુખ્ય ઉત્સર્જન ઉત્પાદન યુરિક એસિડ છે,રીનલ નલિકાઓ નહીં.

(B) અળસિયા $(Pheretima)$ અને અન્ય નૂપુરક (Annelids) પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જન અંગો તરીકે $Nephridia$ (વૃક્ક) જોવા મળે છે.
$Flame$ $cells$ (આદિકોષ) એ પૃથુકૃમિ (Platyhelminthes) માં જોવા મળતી ઉત્સર્જન રચનાઓ છે.
$Kidneys$ (મૂત્રપિંડ) એ પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગો છે.
$Malpighian$ $tubules$ (માલ્પિઘિયન નલિકાઓ) એ મોટાભાગના કીટકો અને અન્ય સંધિપાદ (Arthropods) પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જન અંગો છે.

(D) એન્ટેનલ ગ્રંથિઓ,જેને ગ્રીન ગ્રંથિઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ઝીંગા અને ક્રેફિશ જેવા ઘણા કવચયુક્ત પ્રાણીઓ (Crustaceans) માં જોવા મળતા વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન અંગો છે.
આ ગ્રંથિઓ માથાના ભાગમાં એન્ટેનાની નજીક આવેલી હોય છે,તેથી તેને 'એન્ટેનલ ગ્રંથિઓ' કહેવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,નૂપુરક પ્રાણીઓ ઉત્સર્જન માટે ઉત્સર્ગિકાઓ (nephridia) નો ઉપયોગ કરે છે,કીટકો (જેમ કે વંદા) માલ્પિઘિયન નલિકાઓનો ઉપયોગ કરે છે,અને શીર્ષમેરુદંડી પ્રાણીઓ આદિ-વૃક્ક (protonephridia) નો ઉપયોગ કરે છે.

(B) ક્રસ્ટેશિયન્સમાં (જેમ કે ઝીંગા અને કરચલા) મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગોને ગ્રીન ગ્લેન્ડ (લીલી ગ્રંથિ) અથવા એન્ટેનરી ગ્રંથિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
મેલ્પિઘિયન નલિકાઓ કીટકોમાં જોવા મળે છે.
નેફ્રીડિયા એ અળસિયા જેવા નૂપુરક સમુદાયના પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જન રચનાઓ છે.
મૂત્રપિંડ એ પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગો છે.

(C) ઉત્સર્ગ અંગો અને સજીવોનું સાચું જોડાણ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ આદિમૂત્રપિંડ (Protonephridia) મુખ્યત્વે પૃથુકૃમિ (ચપટા કૃમિ),રોટિફર્સ,કેટલાક નૂપુરક અને એમ્ફિઓક્સસમાં આશૃતિનિયમન અને ઉત્સર્જન સાથે સંકળાયેલા છે. તેથી,$a-II$.
$(b)$ ઉત્સર્ગિકાઓ (Nephridia) એ અળસિયા અને અન્ય નૂપુરક સમુદાયના પ્રાણીઓની નલિકામય ઉત્સર્ગ રચનાઓ છે. તેથી,$b-IV$.
$(c)$ માલ્પિઘિયન નલિકાઓ એ વંદા સહિતના મોટાભાગના કીટકોના ઉત્સર્ગ અંગો છે. તેથી,$c-III$.
$(d)$ હરિત ગ્રંથિઓ અથવા એન્ટેનલ ગ્રંથિઓ ઝીંગા જેવા ક્રસ્ટેશિયન્સમાં ઉત્સર્જનનું કાર્ય કરે છે. તેથી,$d-I$.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-II, b-IV, c-III, d-I$ છે.

(C) $Amoeba$ માં,ચયાપચયના નકામા પદાર્થો (મુખ્યત્વે એમોનિયા) નું ઉત્સર્જન સામાન્ય શરીરની સપાટી એટલે કે કોષરસપટલ દ્વારા પ્રસરણની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે. જોકે આંકુચક રસધાની મુખ્યત્વે આશૃતિનિયમન (પાણીનું સંતુલન) માં સામેલ છે,કોષરસપટલ નાઈટ્રોજનયુક્ત નકામા પદાર્થોના નિકાલ માટેનું સ્થાન છે.

(A) માલ્પિધિયન નલિકાઓ એ કીટકો અને અન્ય ઘણા સ્થળજ સંધિપાદ (Arthropods) પ્રાણીઓમાં જોવા મળતા મુખ્ય ઉત્સર્જન અંગો છે.
તેઓ હિમોલિમ્ફમાંથી નકામા પદાર્થોનું શોષણ કરીને તેને ઉત્સર્જન માટે પાચનમાર્ગમાં ઠાલવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) અળસિયા $(Pheretima)$ માં ઉત્સર્ગિકાઓ એ ઉત્સર્જન અંગો છે.
જ્યોતકોષો (આદિ-ઉત્સર્ગિકાઓ) એ પૃથુકૃમિ (દા.ત. યકૃતકૃમિ જેમ કે $Fasciola$ $hepatica$) માં જોવા મળતા વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન કોષો છે.
બંને રચનાઓ ઉત્સર્જન અને આશૃતિનિયમનનું કાર્ય કરે છે.
તેથી,જ્યોતકોષો એ કાર્યની દૃષ્ટિએ ઉત્સર્ગિકાઓને સમાન છે.

(D) સજીવો અને તેમની ઉત્સર્જન રચનાઓનું સાચું જોડાણ નીચે મુજબ છે:
$A$. વંદો: $II$. માલ્પિઘિયન નલિકાઓ દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
$B$. કેટ ફિશ: તે પૃષ્ઠવંશી હોવાથી $III$. મૂત્રપિંડ દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
$C$. અળસિયું: $I$. ઉત્સર્ગિકાઓ દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
$D$. બેલેનોગ્લોસસ: $V$. પ્રોબોસિસ ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
$E$. ચપટા કૃમિ: $IV$. જ્યોત કોષો દ્વારા ઉત્સર્જન કરે છે.
આમ, સાચો ક્રમ $A-II, B-III, C-I, D-V, E-IV$ છે.

(N/A) વિવિધ પ્રાણી સમૂહોમાં ઉત્સર્જન રચનાઓની વિશાળ શ્રેણી જોવા મળે છે:
$1$. $Protonephridia$ (આદિ મૂત્રપિંડ નલિકા / જ્યોત કોષો): આ સાદી નલિકામય રચનાઓ છે જે $Platyhelminthes$ (દા.ત. $Planaria$),રોટિફર્સ,કેટલાક નૂપુરક (annelids) અને શીર્ષમેરુદંડી (cephalochordates,દા.ત. $Amphioxus$) માં જોવા મળે છે. તે મુખ્યત્વે આસૃતિનિયમન (osmoregulation) સાથે સંકળાયેલ છે.
$2$. $Nephridia$ (મૂત્રપિંડિકા): આ અળસિયા અને અન્ય નૂપુરક પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી નલિકામય ઉત્સર્જન રચનાઓ છે. તે નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરાને દૂર કરવામાં અને પ્રવાહી તથા આયનીય સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$3$. $Malpighian$ $tubules$ (માલ્પિઘિયન નલિકાઓ): આ વંદા સહિત મોટાભાગના કીટકોની ઉત્સર્જન રચનાઓ છે. તે નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરાને દૂર કરવામાં અને આસૃતિનિયમનમાં મદદ કરે છે.
$4$. $Antennal$ $glands$ (એન્ટેનલ ગ્રંથિઓ) અથવા $Green$ $glands$ (હરિત ગ્રંથિઓ): આ ઝીંગા જેવા કવચયુક્ત પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જનનું કાર્ય કરે છે.
$5$. $Kidneys$ (મૂત્રપિંડ): પૃષ્ઠવંશીઓમાં,મૂત્રપિંડ તરીકે ઓળખાતા જટિલ નલિકામય અંગો પ્રાથમિક ઉત્સર્જન રચનાઓ છે,જે હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવા માટે ગાળણ,પુનઃશોષણ અને સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.

$(A-6, B-2, C-5, D-3, E-4, F-1)$ સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ બાલાનોગ્લોસસ: $(6)$ પ્રોબોસિસ ગ્રંથિ
$(b)$ જળો: $(2)$ નેફ્રીડિયા
$(c)$ તીડ: $(5)$ માલ્પિઘિયન નલિકા
$(d)$ લીવર ફ્લુક: $(3)$ જ્યોત કોષો
$(e)$ સી અર્ચિન: $(4)$ ગેરહાજર (ઉત્સર્જન જલવાહક તંત્ર દ્વારા થાય છે)
$(f)$ પાયલા: $(1)$ મેટાનેફ્રીડિયા (જેને રેનલ અંગ અથવા બોજાનાસ અંગ કહેવાય છે)
તેથી, સાચો ક્રમ: $(a-6, b-2, c-5, d-3, e-4, f-1)$ છે.

(B) એન્ટેનલ ગ્રંથિઓ,જેને ગ્રીન ગ્રંથિઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ઝીંગા જેવા ક્રસ્ટેશિયન્સમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન અંગો છે.
આ ગ્રંથિઓ હિમોલિમ્ફના ગાળણ અને નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાના ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર છે,જે મુખ્યત્વે એમોનિયાના સ્વરૂપમાં હોય છે.

(A) અમીબામાં ઉત્સર્જન માટે આકુંચક રસધાની (Contractile vacuole) આવેલી હોય છે.
તે મુખ્યત્વે આશૃતિનિયમન (osmoregulation) નું કાર્ય કરે છે,જેમાં તે કોષરસમાંથી વધારાનું પાણી અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો એકત્રિત કરે છે અને કોષરસસ્તર દ્વારા તેને કોષની બહાર નિકાલ કરે છે.

(A) $(1)$ સરીસૃપો અને પક્ષીઓ યુરિકોટેલિક પ્રાણીઓ છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ પાણીના સંરક્ષણ માટે યુરિક એસિડના સ્વરૂપમાં નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરો ઉત્સર્જિત કરે છે.
$(2)$ પૃથુકૃમિઓમાં (ચપટા કૃમિ),આસૃતિનિયમન અને ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર વિશિષ્ટ ઉત્સર્જન રચનાઓને જ્યોત કોષો (Flame cells) અથવા પ્રોટોનેફ્રીડિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) $(1)$ ઝિંગા (ક્રસ્ટેશિયન્સ) માં ઉત્સર્ગઅંગ તરીકે હરિતપિંડ (જેને એન્ટેનલ ગ્રંથિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) હોય છે.
$(2)$ રેનીન એ પેપ્ટાઈડ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે ગ્લોમેર્યુલર રુધિરના દબાણ અથવા પ્રવાહમાં ઘટાડો થવાના પ્રતિભાવમાં જક્ષ્ટા ગ્લોમેર્યુલર એપરેટસ $(JGA)$ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.