Gujarati

Function of the Tubules Questions in Gujarati

Class 11 Biology · Excretory Products and their Elimination · Function of the Tubules

133+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 33 of 133 questions in Gujarati

101
MediumMCQ
પાણીનું મહત્તમ પુનઃશોષણ ક્યાં થાય છે?
A
$DCT$
B
$PCT$
C
$Collecting \; duct$
D
હેન્લેના પાશનો ઉતરતો ભુજ

Solution

(B) $70-80\;\%$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ,તમામ પોષક તત્વો અને મોટાભાગનું પાણી પ્રોક્સિમલ કોનવોલ્યુટેડ ટ્યુબ્યુલ $(PCT)$ માં પુનઃશોષિત થાય છે.
આ પ્રક્રિયાને ફરજિયાત પાણીનું પુનઃશોષણ કહેવામાં આવે છે.
102
MediumMCQ
નેફ્રોનના કયા ભાગમાં પુનઃશોષણ ન્યૂનતમ હોય છે?
A
નજીકનો ગૂંચળાદાર નલિકા $(PCT)$
B
દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(DCT)$
C
હેનલેનો પાશ
D
$(a)$ અને $(b)$ બંને

Solution

(C) $PCT$ (નજીકની ગૂંચળાદાર નલિકા) માં પુનઃશોષણ મહત્તમ હોય છે કારણ કે તે સાદા ઘનાકાર બ્રશ બોર્ડર અધિચ્છદથી બનેલી હોય છે જે પુનઃશોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
તેની સરખામણીમાં,હેનલેના પાશની આરોહી ભુજામાં પુનઃશોષણ ન્યૂનતમ હોય છે,કારણ કે તે પાણી માટે અપ્રવેશ્ય છે અને માત્ર ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સના સક્રિય વહન માટે પરવાનગી આપે છે.
103
MediumMCQ
$A :$ દરિયાઈ ટેલિઓસ્ટ માછલીઓમાં નલિકામય સ્ત્રાવ (Tubular secretion) ખૂબ જ મહત્વ ધરાવે છે.
$R :$ તેઓમાં અગ્લોમેર્યુલર કિડની હોય છે,એટલે કે,ગાળણની પ્રક્રિયા થતી નથી અને નલિકામય સ્ત્રાવ એ ઉત્સર્જનનો એકમાત્ર માર્ગ છે.
A
વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.
B
વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે પરંતુ કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.
C
વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.
D
વિધાન અને કારણ બંને ખોટા છે.

Solution

(A) દરિયાઈ ટેલિઓસ્ટ માછલીઓમાં કિડની અગ્લોમેર્યુલર પ્રકારની હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં ગ્લોમેર્યુલસનો અભાવ હોય છે અને તેથી તેમાં અલ્ટ્રાફિલ્ટ્રેશન (અતિગાળણ) થતું નથી.
ગાળણની પ્રક્રિયા થતી ન હોવાથી,આ સજીવો ચયાપચયના કચરાને દૂર કરવા અને આયનીય સંતુલન જાળવવા માટે સંપૂર્ણપણે નલિકામય સ્ત્રાવ પર આધાર રાખે છે.
તેથી,તેમના અસ્તિત્વ અને ઉત્સર્જન માટે નલિકામય સ્ત્રાવ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
આમ,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.
104
EasyMCQ
બેલિનીની નલિકા (duct of Bellini) એટલે શું?
A
હેન્લેના પાશનો એક ભાગ
B
ઘણી સંગ્રહણ નલિકાઓના જોડાણથી બનતી એક મોટી સંગ્રહણ નલિકા
C
દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકાનો એક ખંડ
D
મૂત્રપિંડકણિકામાં જોવા મળતી રચના

Solution

(B) ઘણા ઉત્સર્ગ એકમોની દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકાઓ $(DCTs)$ એક સીધી નલિકામાં ખુલે છે જેને સંગ્રહણ નલિકા કહેવાય છે.
ઘણી સંગ્રહણ નલિકાઓ એકત્રિત થઈને એક મોટી નલિકામાં ખુલે છે જેને બેલિનીની નલિકા (duct of Bellini) કહેવામાં આવે છે.
આ નલિકાઓ મૂત્રપિંડના મજ્જક (renal medulla) માંથી પસાર થઈને મૂત્રપિંડ પિરામિડના અગ્રભાગે મૂત્રપિંડ નિવાપમાં ખુલે છે.
105
EasyMCQ
$PCT$ માં કયા પદાર્થોનું પુનઃશોષણ થાય છે?
A
ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ
B
પાણી અને $Na^{+}$
C
ઉપરના તમામ
D
ઉપરનામાંથી કોઈ પણ નહીં

Solution

(C) $PCT$ (નજીડની ગૂંચળાદાર નલિકા) ગાળણમાંથી લગભગ $70-80\%$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પાણી, અને $100\%$ ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડના પુનઃશોષણ માટે જવાબદાર છે. તેથી, ગ્લુકોઝ, એમિનો એસિડ, $Na^{+}$ અને પાણી જેવા તમામ પદાર્થોનું $PCT$ માં પુનઃશોષણ થાય છે.
106
EasyMCQ
$DCT$ માં કયા પદાર્થોનો સ્ત્રાવ થાય છે?
A
એમોનિયા,$H^{+}$ આયનો અને $K^{+}$ આયનો.
B
ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને પાણી.
C
યુરિયા,યુરિક એસિડ અને સોડિયમ આયનો.
D
ક્રિએટિનાઇન,$H^{+}$ આયનો અને $K^{+}$ આયનો.

Solution

(A) દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(DCT)$ શરીરના પ્રવાહીમાં આયનીય અને એસિડ-બેઝ સંતુલન જાળવવા માટે ચોક્કસ પદાર્થોના નલિકાકીય સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,$DCT$ ગાળણમાં $H^{+}$ આયનો,$K^{+}$ આયનો અને એમોનિયાનો સ્ત્રાવ કરે છે.
તે $HCO_3^{-}$ આયનોના પુનઃશોષણમાં પણ મદદ કરે છે.
તેથી,$DCT$ માં સ્ત્રાવ પામતા સાચા પદાર્થો $H^{+}$ આયનો,$K^{+}$ આયનો અને એમોનિયા છે.
107
Medium
સંગ્રહણ નલિકાઓ (collecting tubules) ના કાર્ય સમજાવો.

Solution

(N/A) સંગ્રહણ નલિકા મૂત્રના સાંદ્રણ અને હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. તે સાંદ્ર મૂત્ર ઉત્પન્ન કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં $H_{2}O$ નું પુનઃશોષણ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
$2$. તે મજ્જાકીય આંતરકોષીય અવકાશ (medullary interstitium) ની આસૃતિ સાંદ્રતા (osmolarity) જાળવી રાખવા માટે યુરિયાના થોડા જથ્થાને તેમાં પ્રવેશવા દે છે.
$3$. તે $H^{+}$ અને $K^{+}$ આયનોના પસંદગીયુક્ત સ્ત્રાવ દ્વારા રુધિરના $pH$ અને આયનીય સંતુલનને જાળવવામાં મદદ કરે છે.
108
MediumMCQ
ગ્લોમેરુલસ (રુધિરકેશિકાગુચ્છ) માંથી નીકળતી બહિર્વાહી ધમનિકા, મૂત્રપિંડ નલિકાની ફરતે સૂક્ષ્મકેશિકાનું જાળું બનાવે છે, જેને ....... કહે છે.
A
વાસા રેકટા
B
પરિનલિકા કેશિકાઓ
C
હેન્લેનો પાશ
D
ગ્લોમેરુલસ

Solution

(B) ગ્લોમેરુલસમાંથી નીકળતી બહિર્વાહી ધમનિકા મૂત્રપિંડ નલિકાની આસપાસ સૂક્ષ્મકેશિકાઓનું જાળું બનાવે છે, જેને $Peritubular \text{ } capillaries$ (પરિનલિકા કેશિકાઓ) કહેવામાં આવે છે.
જક્ષ્ટામેડ્યુલરી નેફ્રોન્સના કિસ્સામાં, આ જાળાની એક સૂક્ષ્મ વાહિની $Loop \text{ } of \text{ } Henle$ (હેન્લેનો પાશ) ને સમાંતર ચાલે છે અને '$U$' આકારની રચના બનાવે છે જેને $Vasa \text{ } recta$ (વાસા રેકટા) કહે છે.
પરંતુ, મૂત્રપિંડ નલિકાની આસપાસના સામાન્ય જાળાને $Peritubular \text{ } capillaries$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
109
MediumMCQ
હેન્લેના પાશને સમાંતર ગોઠવાયેલી સૂક્ષ્મ રુધિરકેશિકાના જાળાને ...... કહે છે.
A
વાસા રેકટા
B
પરિનલિકા કેશિકા
C
બહિર્વાહી ધમનિકા
D
અંતર્વાહી ધમનિકા

Solution

(A) હેન્લેનો પાશ એ મૂત્રપિંડ નલિકાનો $U$ આકારનો ભાગ છે.
જક્ષ્ટામેડ્યુલરી નેફ્રોન્સમાં,ગ્લોમેરુલસમાંથી નીકળતી બહિર્વાહી ધમનિકા મૂત્રપિંડ નલિકાની આસપાસ સૂક્ષ્મ રુધિરકેશિકાઓનું જાળું બનાવે છે,જેને પરિનલિકા કેશિકા કહે છે.
આ જાળાની એક સૂક્ષ્મ નલિકા હેન્લેના પાશને સમાંતર ગોઠવાયેલી હોય છે અને $U$ આકાર બનાવે છે,જેને વાસા રેકટા કહે છે.
આ રચના મૂત્રના સાંદ્રતામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
110
MediumMCQ
$Vasa$ $recta$ (વાસા રેકટા) માટે ખોટો વિકલ્પ પસંદ કરો.
A
તે અંતર્વાહી ધમનિકાની શાખા છે.
B
તે મૂત્રપિંડ નલિકાનો ભાગ છે.
C
તે મોટા ભાગના ઉત્સર્ગએકમોમાં હેન્લેના પાશને સમાંતર ગોઠવાયેલ રુધિરકેશિકાનું જાળું છે.
D
ઉપરના બધા જ.

Solution

(B) $Vasa$ $recta$ એ રુધિરકેશિકાઓનું એક સૂક્ષ્મ જાળું છે જે જક્ષ્ટામેડ્યુલરી ઉત્સર્ગએકમોમાં હેન્લેના પાશને સમાંતર ગોઠવાયેલું હોય છે.
તે અંતર્વાહી ધમનિકામાંથી ઉદભવે છે.
તે એક રુધિરવાહિની છે,મૂત્રપિંડ નલિકાનો ભાગ નથી (મૂત્રપિંડ નલિકા $PCT$,હેન્લેનો પાશ,$DCT$ અને સંગ્રહણ નલિકાની બનેલી હોય છે).
તેથી,તે મૂત્રપિંડ નલિકાનો ભાગ છે તે વિધાન ખોટું છે.
111
MediumMCQ
દૂરસ્થ ગૂંચળામય નલિકા $(DCT)$ ....... માં ખૂલે છે.
A
હેન્લેનો પાશ
B
સંગ્રહણ નલિકા
C
નિક્ટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા
D
વાસા રેકટા

Solution

(B) નેફ્રોન એ મૂત્રપિંડકણિકા અને મૂત્રપિંડ નલિકાનો બનેલો છે. મૂત્રપિંડ નલિકાની શરૂઆત બાઉમેનની કોથળીથી થાય છે,ત્યારબાદ નિક્ટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા $(PCT)$,હેન્લેનો પાશ અને દૂરસ્થ ગૂંચળામય નલિકા $(DCT)$ આવે છે. ઘણા બધા નેફ્રોનની દૂરસ્થ ગૂંચળામય નલિકા $(DCT)$ એક સીધી નલિકામાં ખૂલે છે જેને સંગ્રહણ નલિકા કહેવામાં આવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
112
MediumMCQ
દરરોજ નિર્માણ પામતા ગાળણના કેટલા ટકા ભાગનું મૂત્રપિંડનલિકાઓ દ્વારા પુનઃશોષણ થાય છે?
A
$25$
B
$15$
C
$90$
D
$99$

Solution

(D) મૂત્રપિંડ દરરોજ આશરે $180 \ L$ રુધિર પ્લાઝ્માને ગાળે છે,જેને ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ દર $(GFR)$ કહેવામાં આવે છે.
આ $180 \ L$ ગાળણમાંથી માત્ર $1.5 \ L$ જેટલું જ મૂત્ર તરીકે ઉત્સર્જિત થાય છે.
આનો અર્થ એ છે કે ગાળણનો આશરે $99\%$ ભાગ મૂત્રપિંડનલિકાઓ દ્વારા ફરીથી રુધિરમાં શોષાઈ જાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
113
MediumMCQ
નિષ્ક્રિય વહન દ્વારા પુનઃશોષણ પામતા ઘટકો - $P$
સક્રિય વહન દ્વારા પુનઃશોષણ પામતા ઘટકો - $Q$
$I - Na^+$,$II$ - ગ્લુકોઝ,$III$ - નાઈટ્રોજનયુક્ત નકામા પદાર્થો,$IV$ - એમિનો એસિડ,$V$ - પાણી
$P$ અને $Q$ માટે યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.
$P \quad \quad Q$
A
$III, V \quad \quad I, II, IV$
B
$I, II, IV \quad \quad III, V$
C
$I, II, III \quad \quad IV, V$
D
$IV, V \quad \quad I, II, III$

Solution

(A) મૂત્રપિંડ નલિકાઓમાં પુનઃશોષણ સક્રિય અને નિષ્ક્રિય બંને વહન દ્વારા થાય છે.
$1$. સક્રિય વહન: $Na^+$,ગ્લુકોઝ $(II)$ અને એમિનો એસિડ $(IV)$ જેવા ઘટકો ગાળણમાંથી રુધિરમાં સક્રિય વહન દ્વારા પુનઃશોષિત થાય છે.
$2$. નિષ્ક્રિય વહન: નાઈટ્રોજનયુક્ત નકામા પદાર્થો $(III)$ અને પાણી $(V)$ જેવા ઘટકો સાંદ્રતા ઢાળને અનુસરીને નિષ્ક્રિય રીતે પુનઃશોષિત થાય છે.
તેથી,$P$ (નિષ્ક્રિય વહન) માં $III$ અને $V$ નો સમાવેશ થાય છે,જ્યારે $Q$ (સક્રિય વહન) માં $I$,$II$ અને $IV$ નો સમાવેશ થાય છે.
સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
114
EasyMCQ
નિટકવર્તી ગૂંચળામય નલિકા $(PCT)$ નું અસ્તર $.......$ નું બનેલ છે.
A
લાદીસમ અધિચ્છદ
B
ઘનાકાર અધિચ્છદ
C
સ્તંભાકાર અધિચ્છદ
D
સંયુક્ત અધિચ્છદ

Solution

(B) નિટકવર્તી ગૂંચળામય નલિકા $(PCT)$ એ મૂત્રપિંડના ઉત્સર્ગ એકમ (નેફ્રોન) નો એક ભાગ છે.
તે સાદા ઘનાકાર બ્રશ બોર્ડર અધિચ્છદનું બનેલું હોય છે.
આ પ્રકારનું અધિચ્છદ ગાળણમાંથી પાણી,ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પોષક તત્વોના પુનઃશોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
115
EasyMCQ
નેફ્રોન (ઉત્સર્ગએકમ) ના કયા ભાગમાં મહત્તમ પુનઃશોષણ થાય છે?
A
નિકટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા $(PCT)$
B
હેન્લેના પાશની અવરોહી ભુજા
C
હેન્લેના પાશની આરોહી ભુજા
D
બાઉમેનની કોથળી

Solution

(A) નિકટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા $(PCT)$ એ નેફ્રોનમાં પુનઃશોષણનું મુખ્ય સ્થાન છે.
તે ગાળણમાંથી આશરે $70-80\%$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પાણી,તથા $100\%$ ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડનું પુનઃશોષણ કરે છે.
પુનઃશોષણની આ ઉચ્ચ ક્ષમતાનું કારણ તેમાં રહેલું સાદું ઘનાકાર બ્રશ બોર્ડર અધિચ્છદ છે,જે શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
116
MediumMCQ
નીચેની આકૃતિ ઉત્સર્ગએકમના વિવિધ ભાગોમાં મુખ્ય પદાર્થોનું પુન:શોષણ અને સ્ત્રાવ સૂચવે છે. $P, Q$ અને $R$ શું દર્શાવે છે?
$P \quad\quad Q \quad\quad R$
Question diagram
A
$H_2O \quad NaCl \quad NaCl$
B
$NaCl \quad H_2O \quad NaCl$
C
$H_2O \quad NaCl \quad H^+$
D
$NaCl \quad H_2O \quad \text{યુરિયા}$

Solution

(A) ઉત્સર્ગએકમમાં,હેન્લેના પાશની અવરોહી ભુજા પાણી માટે પ્રવેશશીલ છે પરંતુ વિદ્યુતવિભાજ્યો (electrolytes) માટે લગભગ અપ્રવેશશીલ છે. તેથી,ગાળણમાંથી પાણીનું પુન:શોષણ મજ્જક આંતરાલીય પ્રવાહીમાં થાય છે,જે $P = H_2O$ દ્વારા દર્શાવેલ છે.
હેન્લેના પાશની આરોહી ભુજા પાણી માટે અપ્રવેશશીલ છે પરંતુ વિદ્યુતવિભાજ્યોના વહન માટે પ્રવેશશીલ છે. આરોહી ભુજાના જાડા ભાગમાં,$NaCl$ નું સક્રિય વહન ગાળણમાંથી બહાર થાય છે,જે $Q = NaCl$ દ્વારા દર્શાવેલ છે.
આરોહી ભુજાના પાતળા ભાગમાં,$NaCl$ નું વહન પ્રસરણ દ્વારા બહાર થાય છે,જે $R = NaCl$ દ્વારા દર્શાવેલ છે.
આમ,$P = H_2O, Q = NaCl$ અને $R = NaCl$ થાય છે.
117
EasyMCQ
હેન્લેનો પાશ $.......$ માં આવેલ હોય છે.
A
મૂત્રપિંડબાહ્યક
B
મૂત્રપિંડ મજ્જક
C
મૂત્રપિંડ નિવાપ
D
મૂત્રવાહિની

Solution

(B) નેફ્રોન એ મૂત્રપિંડનો રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ છે. તે બે મુખ્ય ભાગો ધરાવે છે: મૂત્રપિંડકણિકા અને મૂત્રપિંડ નલિકા.
મૂત્રપિંડ નલિકામાં નિકટવર્તી ગૂંચળાદાર નલિકા $(PCT)$,હેન્લેનો પાશ અને દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(DCT)$ નો સમાવેશ થાય છે.
હેન્લેનો પાશ એ નેફ્રોનનો $U$-આકારનો ભાગ છે જે મૂત્રપિંડબાહ્યકમાંથી મૂત્રપિંડ મજ્જકમાં લંબાય છે.
ગ્લોમેર્યુલસ અને ગૂંચળાદાર નલિકાઓ મુખ્યત્વે મૂત્રપિંડબાહ્યકમાં આવેલી હોય છે,જ્યારે હેન્લેનો પાશ પ્રતિધારા પ્રવાહ (counter-current) ક્રિયાવિધિ દ્વારા મૂત્રના સાંદ્રણ માટે મૂત્રપિંડ મજ્જકમાં ઊંડે સુધી જાય છે.
તેથી,હેન્લેનો પાશ મુખ્યત્વે મૂત્રપિંડ મજ્જકમાં આવેલો હોય છે.
118
EasyMCQ
બ્રશ બોર્ડર ધરાવતું ઘનાકાર અધિચ્છદ નીચેનામાંથી કોનું લક્ષણ છે?
A
નિક્ટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા $(PCT)$
B
હેન્લેના પાશની અવરોહી ભુજા
C
સંગ્રહણ નલિકા
D
ઉપરના બધા જ

Solution

(A) નિક્ટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા $(PCT)$ સાદા ઘનાકાર બ્રશ બોર્ડર અધિચ્છદ દ્વારા આવરિત હોય છે.
આ બ્રશ બોર્ડર અસંખ્ય સૂક્ષ્માંકુરો (microvilli) દ્વારા બને છે,જે ગ્લોમેર્યુલર ગાળણમાંથી પાણી,ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પોષક તત્વોના પુનઃશોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
હેન્લેના પાશની અવરોહી ભુજા સાદા લાદીસમ અધિચ્છદ દ્વારા આવરિત હોય છે,અને સંગ્રહણ નલિકા સાદા ઘનાકાર અધિચ્છદ દ્વારા આવરિત હોય છે પરંતુ તેમાં સ્પષ્ટ બ્રશ બોર્ડરનો અભાવ હોય છે.
119
MediumMCQ
નિકટવર્તી ગૂંચળામય પ્રદેશ $(PCT)$ દ્વારા પુન:શોષણ પામતા ઘટકો - $P$
નિકટવર્તી ગૂંચળામય પ્રદેશ $(PCT)$ દ્વારા સ્ત્રાવ પામતા ઘટકો - $Q$
$I - K^{+}$,$II - \text{એમોનિયા}$,$III - HCO_{3}^{-}$,$IV - \text{આવશ્યક પોષકતત્વો}$,$V - 70$ થી $80\%$ $\text{ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ અને પાણી}$,$VI - H^{+}$
$P$ અને $Q$ માટે યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.
$P \quad\quad\quad Q$
A
$IV, V \quad I, II, III, VI$
B
$I, II, III, VI \quad IV, V$
C
$I, II, VI \quad III, IV, V$
D
$III, IV, V \quad I, II, IV$

Solution

(A) નિકટવર્તી ગૂંચળામય પ્રદેશ $(PCT)$ તમામ આવશ્યક પોષકતત્વો $(IV)$ અને $70-80\%$ ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ અને પાણી $(V)$ ના પુન:શોષણ માટે જવાબદાર છે. તેથી, $P = IV, V$.
$PCT$ ગાળણમાં હાઈડ્રોજન આયનો $(VI)$, એમોનિયા $(II)$ અને પોટેશિયમ આયનો $(I)$ ના પસંદગીયુક્ત સ્ત્રાવ દ્વારા અને $HCO_{3}^{-}$ $(III)$ ના શોષણ દ્વારા શરીરના પ્રવાહીનું $pH$ અને આયનીય સંતુલન જાળવવામાં પણ મદદ કરે છે. તેથી, $Q = I, II, III, VI$.
120
EasyMCQ
હેન્લેના પાશની અવરોહી ભુજા ..........
A
પાણી માટે પ્રવેશશીલ અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ માટે અપ્રવેશશીલ
B
પાણી માટે અપ્રવેશશીલ અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ માટે પ્રવેશશીલ
C
પાણી અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ બંને માટે પ્રવેશશીલ
D
પાણી અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ બંને માટે અપ્રવેશશીલ

Solution

(A) હેન્લેનો પાશ મૂત્રના સાંદ્રણ માટે જવાબદાર નેફ્રોનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
હેન્લેના પાશની અવરોહી ભુજા પાણી માટે પ્રવેશશીલ છે પરંતુ ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ માટે લગભગ અપ્રવેશશીલ છે.
આના કારણે,મજ્જાક (medullary) આંતરકોષીય પ્રવાહીની ઊંચી સાંદ્રતાને લીધે પાણી ગાળણમાંથી બહાર નીકળી શકે છે,જેનાથી ગાળણ સાંદ્ર બને છે.
તેનાથી વિપરીત,આરોહી ભુજા પાણી માટે અપ્રવેશશીલ છે પરંતુ ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સના વહન માટે પ્રવેશશીલ છે.
121
MediumMCQ
મૂત્રપિંડનલિકાનો કયો ભાગ સ્ત્રાવ (secretion) માટે જવાબદાર છે?
A
નિકટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા $(PCT)$
B
હેન્લેનો પાશ
C
દૂરસ્થ ગૂંચળામય નલિકા $(DCT)$
D
સંગ્રહણનલિકા

Solution

(C) નલિકાકીય સ્ત્રાવની પ્રક્રિયામાં $H^+$,$K^+$ અને એમોનિયા જેવા પદાર્થોનું ગાળણમાં વહન થાય છે.
જોકે $PCT$ મુખ્યત્વે પુનઃશોષણ માટે જવાબદાર છે,પરંતુ $DCT$ એ શરીરના પ્રવાહીમાં આયનીય અને એસિડ-બેઝ સંતુલન જાળવવા માટે $H^+$,$K^+$ અને એમોનિયાના સક્રિય નલિકાકીય સ્ત્રાવ માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે.
તેથી,$DCT$ એ મૂત્રપિંડનલિકાનો એવો ભાગ છે જે ખાસ કરીને સક્રિય સ્ત્રાવની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલ છે.
122
EasyMCQ
હેન્લેના પાશની આરોહી ભુજા ........
A
પાણી માટે પ્રવેશશીલ અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ માટે અપ્રવેશશીલ
B
પાણી માટે અપ્રવેશશીલ અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ માટે પ્રવેશશીલ
C
પાણી અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ બંને માટે પ્રવેશશીલ
D
પાણી અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ બંને માટે અપ્રવેશશીલ

Solution

(B) હેન્લેનો પાશ મૂત્રના સાંદ્રણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
હેન્લેના પાશની અવરોહી ભુજા પાણી માટે પ્રવેશશીલ છે પરંતુ ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ માટે અપ્રવેશશીલ છે,જે ગાળણમાંથી પાણીને બહાર નીકળવા દે છે.
તેનાથી વિપરીત,હેન્લેના પાશની આરોહી ભુજા પાણી માટે અપ્રવેશશીલ છે પરંતુ ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ (જેમ કે $Na^+$,$Cl^-$) માટે પ્રવેશશીલ છે,જે આ આયનોને મજ્જક આંતરાલીય પ્રવાહીમાં સક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય વહન દ્વારા જવા દે છે.
આ વિભેદક પ્રવેશશીલતા મૂત્રપિંડના મજ્જકમાં આસૃતિ સાંદ્રતા જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
123
MediumMCQ
નેફ્રોનનો કયો ભાગ આસૃતિ સાંદ્રતા જાળવી રાખવા માટે મજ્જક આંતરકોષીય અવકાશમાં યુરિયાનો થોડો જથ્થો વહન કરે છે?
A
નિકટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા
B
હેન્લેનો પાશ
C
દૂરસ્થ ગૂંચળામય નલિકા
D
સંગ્રહણ નલિકા

Solution

(D) $\text{સંગ્રહણ } \tau \text{ext{ } } \text{નલિકા}$ એ એક લાંબી નલિકા છે જે મૂત્રપિંડના બાહ્યક (cortex) થી લઈને મજ્જક (medulla) ના આંતરિક ભાગો સુધી વિસ્તરેલી હોય છે।
તે મજ્જક આંતરકોષીય અવકાશની આસૃતિ સાંદ્રતા જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે।
તે આસૃતિ ઢાળ (osmolarity gradient) જાળવી રાખવા માટે મજ્જક આંતરકોષીય અવકાશમાં યુરિયાનો થોડો જથ્થો પસાર થવા દે છે, જે મૂત્રના સાંદ્રણ માટે અત્યંત આવશ્યક છે।
124
MediumMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે:
વિધાન $I$: નેફ્રોનમાં,હેનલેના પાશની ઉતરતી ભુજા પાણી માટે અપ્રવેશ્ય અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ માટે પ્રવેશ્ય હોય છે.
વિધાન $II$: નિકટવર્તી ગૂંચળાદાર નલિકા $(PCT)$ સાદા સ્તંભાકાર બ્રશ બોર્ડર અધિચ્છદ દ્વારા આવરિત હોય છે અને પુનઃશોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:
A
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને ખોટા છે.
B
વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન $II$ ખોટું છે.
C
વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન $II$ સાચું છે.
D
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને સાચા છે.

Solution

(A) સાચો જવાબ વિકલ્પ $(A)$ છે કારણ કે:
વિધાન $I$ ખોટું છે કારણ કે હેનલેના પાશની ઉતરતી ભુજા પાણી માટે પ્રવેશ્ય અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ માટે લગભગ અપ્રવેશ્ય હોય છે.
વિધાન $II$ ખોટું છે કારણ કે નિકટવર્તી ગૂંચળાદાર નલિકા $(PCT)$ સાદા ઘનાકાર બ્રશ બોર્ડર અધિચ્છદ દ્વારા આવરિત હોય છે,સાદા સ્તંભાકાર અધિચ્છદ દ્વારા નહીં. આ વિશિષ્ટ અધિચ્છદ પુનઃશોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
125
MediumMCQ
ગ્લોમેર્યુલર ગાળણનું મહત્તમ પુનઃશોષણ $:-$ માં થાય છે.
A
$PCT$
B
$LOH$
C
$DCT$
D
$CD$

Solution

(A) $PCT$ (નજીડની ગૂંચળાદાર નલિકા) એ નેફ્રોનમાં પુનઃશોષણનું મુખ્ય સ્થાન છે.
ગ્લોમેર્યુલર ગાળણમાંથી લગભગ $70-80\%$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પાણી,અને $100\%$ ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડનું અહીં પુનઃશોષણ થાય છે.
પુનઃશોષણનો આ ઊંચો દર માઇક્રોવિલીની બ્રશ બોર્ડરની હાજરી દ્વારા સરળ બને છે,જે શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
126
MediumMCQ
નેફ્રોનનો કયો ભાગ છે જ્યાં $H_2O$ અને $Na^+$ નું શરતી પુનઃશોષણ થાય છે?
A
$PCT$
B
$DCT$
C
હેન્લેનો પાશ
D
બાઉમેનની કોથળી

Solution

(B) $DCT$ (દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા) એ નેફ્રોનનો એવો ભાગ છે જે પાણી $(H_2O)$ અને સોડિયમ આયનો $(Na^+)$ ના શરતી પુનઃશોષણ માટે જવાબદાર છે.
આ પ્રક્રિયા એલ્ડોસ્ટેરોન જેવા અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જે $Na^+$ ના પુનઃશોષણને પ્રોત્સાહન આપે છે,અને $ADH$ (એન્ટિ-ડાય્યુરેટિક હોર્મોન),જે શરીરની જળ સંતુલન સ્થિતિના આધારે પાણીના પુનઃશોષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.
$PCT$ મુખ્યત્વે પોષક તત્વો અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સના મોટા પ્રમાણમાં પુનઃશોષણ માટે જવાબદાર છે.
હેન્લેનો પાશ મુખ્યત્વે મૂત્રના સાંદ્રતા માટે જવાબદાર છે.
બાઉમેનની કોથળી એ અલ્ટ્રાફિલ્ટ્રેશન (અતિગાળણ) નું સ્થાન છે.
127
MediumMCQ
સંગ્રહ નલિકા (collecting duct) માંથી કયા પદાર્થોનું પુનઃશોષણ થાય છે?
A
યુરિયા,પાણી
B
પાણી,ગ્લુકોઝ
C
$H^{+}, K^{+}$ આયનો
D
પાણી,$H^{+}$ આયનો

Solution

(A) સંગ્રહ નલિકા એ એક લાંબી નલિકા છે જે મૂત્રપિંડના બાહ્યક (cortex) થી મજ્જક (medulla) ના આંતરિક ભાગો સુધી વિસ્તરેલી હોય છે.
તે $H^{+}$ અને $K^{+}$ આયનોના પસંદગીયુક્ત સ્ત્રાવ દ્વારા રુધિરના $pH$ અને આયનીય સંતુલનને જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
સાંદ્ર મૂત્ર ઉત્પન્ન કરવા માટે આ વિસ્તારમાંથી મોટી માત્રામાં પાણીનું પુનઃશોષણ થઈ શકે છે.
તે આશૃતિ સાંદ્રતા (osmolarity) જાળવી રાખવા માટે મજ્જક આંતરાલીય પ્રવાહીમાં ઓછી માત્રામાં યુરિયાને પસાર થવા દે છે.
128
MediumMCQ
વિધાન $I$: મૂત્રપિંડની સંગ્રહ નલિકા બાહ્યક (cortex) થી મજ્જક (medulla) ના આંતરિક ભાગો સુધી વિસ્તરેલી હોય છે.
વિધાન $II$: સાંદ્ર મૂત્ર બનાવવા માટે સંગ્રહ નલિકામાંથી મોટા પ્રમાણમાં પાણીનું પુનઃશોષણ થઈ શકે છે.
A
વિધાન $I$ અને $II$ બંને સાચા છે.
B
વિધાન $I$ અને $II$ બંને ખોટા છે.
C
વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ $II$ ખોટું છે.
D
વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ $II$ સાચું છે.

Solution

(A) વિધાન $I$ સાચું છે: સંગ્રહ નલિકા એ એક લાંબી નલિકા છે જે મૂત્રપિંડના બાહ્યક (cortex) થી મજ્જક (medulla) થઈને મૂત્રપિંડ નિવાપ (renal pelvis) સુધી વિસ્તરેલી હોય છે.
વિધાન $II$ સાચું છે: સંગ્રહ નલિકા મૂત્રના સાંદ્રણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,કારણ કે તે એન્ટિ-ડાયયુરેટિક હોર્મોન $(ADH)$ ની અસર હેઠળ મોટા પ્રમાણમાં પાણીનું પુનઃશોષણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જે શરીરના પાણીનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
129
MediumMCQ
નીચેનામાંથી કયું $\text{PCT}$ દ્વારા પુનઃશોષણ પામતું નથી?
A
આવશ્યક પોષકતત્વો
B
ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ
C
પાણી
D
યુરિયા

Solution

(D) $\text{Proximal Convoluted Tubule}$ $(\text{PCT})$ એ નેફ્રોનમાં મહત્તમ પુનઃશોષણનું સ્થાન છે.
તે તમામ આવશ્યક પોષકતત્વો (જેમ કે ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ) અને $70-80\%$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પાણીનું પુનઃશોષણ કરે છે.
જોકે,$\text{PCT}$ એ યુરિયાના પુનઃશોષણ માટેનું પ્રાથમિક સ્થાન નથી; વાસ્તવમાં,યુરિયા આ તબક્કે ગાળણમાં મોટાભાગે જળવાઈ રહે છે અને તેનું પુનઃશોષણ પાછળથી સંગ્રહિત નલિકા (collecting duct) માં થાય છે.
તેથી,યુરિયાનું પુનઃશોષણ $\text{PCT}$ દ્વારા થતું નથી.
130
EasyMCQ
દરિયાઈ અસ્થિમત્સ્ય અને રણના ઉભયજીવીઓમાં ઉત્સર્જનની એકમાત્ર પદ્ધતિ . . . . . . છે.
A
પ્રસરણ
B
નલિકાકાર સ્ત્રાવ
C
ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ
D
પસંદગીયુક્ત પુનઃશોષણ

Solution

(B) દરિયાઈ અસ્થિમત્સ્ય અને રણના ઉભયજીવીઓમાં પાણીના સંરક્ષણ માટે ઘણીવાર સુવિકસિત ગ્લોમેર્યુલસનો અભાવ હોય છે અથવા ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ દર ખૂબ ઓછો હોય છે. આવા સજીવોમાં રુધિરમાંથી ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોને મૂત્રપિંડ નલિકામાં દૂર કરવાની પ્રાથમિક પદ્ધતિ $Tubular \text{ } secretion$ (નલિકાકાર સ્ત્રાવ) છે. આ પ્રક્રિયા પાણીના મોટા જથ્થાના ગાળણ પર આધાર રાખ્યા વિના ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના સક્રિય વહન દ્વારા ઉત્સર્જન કરવામાં મદદ કરે છે.
131
EasyMCQ
સાચા વિધાનો પસંદ કરો:
$i$. નલિકામય સ્ત્રાવમાં $PCT$ માં $H^{+}$ આયનોનો સ્ત્રાવ સામેલ છે.
$ii$. ઓગમેન્ટેશન (વૃદ્ધિ) માં $DCT$ અને $CT$ માં $H^{+}$ આયનોનો સ્ત્રાવ સામેલ છે.
$iii$. ઓગમેન્ટેશન રુધિરના $pH$ ના નિયમનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$iv$. ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ તેમજ મૂત્ર બંને એસિડિક હોય છે.
A
માત્ર $i$ અને $iv$
B
માત્ર $i$ અને $ii$
C
માત્ર $ii$ અને $iii$
D
માત્ર $ii$ અને $iv$

Solution

(C) વિધાન $i$ ખોટું છે કારણ કે $H^{+}$ આયનોનો નલિકામય સ્ત્રાવ મુખ્યત્વે $DCT$ અને $CT$ માં થાય છે,$PCT$ માં નહીં.
વિધાન $ii$ સાચું છે; નલિકામય સ્ત્રાવ (જેને ઓગમેન્ટેશન પણ કહેવાય છે) માં $DCT$ અને $CT$ માં ગાળણમાં $H^{+}$,$K^{+}$ અને એમોનિયાનો સક્રિય સ્ત્રાવ સામેલ છે.
વિધાન $iii$ સાચું છે; $H^{+}$ આયનોનો સ્ત્રાવ કરીને,મૂત્રપિંડ એસિડ-બેઝ સંતુલન જાળવે છે અને રુધિરના $pH$ નું નિયમન કરે છે.
વિધાન $iv$ ખોટું છે કારણ કે ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ સામાન્ય રીતે આઈસોટોનિક અને તટસ્થથી થોડું આલ્કલાઇન હોય છે,જ્યારે માત્ર મૂત્ર એસિડિક હોય છે.
તેથી,વિધાન $ii$ અને $iii$ સાચા છે.
132
EasyMCQ
નીચેનામાંથી કઈ જોડી સાચી છે?
A
$(A)$ $DCT$: $H^{+}$ અને $K^{+}$ આયનોનો સ્ત્રાવ.
B
$(B)$ હેન્લેનો પાશ: ગ્લુકોઝ,પાણી અને $Na^{+}$ આયનોનું પુનઃશોષણ.
C
$(C)$ પોડોસાઇટ્સ: બાઉમેનની કોથળીના પાશ્વીય સ્તર સાથે જોડાયેલ.
D
$(D)$ $JGA$: ગ્લોમેર્યુલર રુધિરના દબાણમાં વધારો તેને રેનિન મુક્ત કરવા માટે સક્રિય કરે છે.

Solution

(A) $1$. $DCT$ (દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા) એ $Na^{+}$ અને પાણીના શરતી પુનઃશોષણ માટે અને રુધિરમાં $pH$ અને સોડિયમ-પોટેશિયમ સંતુલન જાળવવા માટે $H^{+}$,$K^{+}$ અને એમોનિયાના પસંદગીયુક્ત સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે. તેથી,વિકલ્પ $(A)$ સાચો છે.
$2$. હેન્લેનો પાશ મુખ્યત્વે મૂત્રના સાંદ્રણ સાથે સંકળાયેલ છે. ગ્લુકોઝનું પુનઃશોષણ મુખ્યત્વે $PCT$ (સમીપસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા) માં થાય છે,હેન્લેના પાશમાં નહીં. તેથી,વિકલ્પ $(B)$ ખોટો છે.
$3$. પોડોસાઇટ્સ એ વિશિષ્ટ કોષો છે જે બાઉમેનની કોથળીના અંતઃસ્તર (visceral layer) માં જોવા મળે છે,પાશ્વીય સ્તરમાં નહીં. તેઓ ગાળણ માટેની તિરાડો બનાવે છે. તેથી,વિકલ્પ $(C)$ ખોટો છે.
$4$. $JGA$ (જક્ષ્ટા-ગ્લોમેર્યુલર ઉપકરણ) ગ્લોમેર્યુલર રુધિરના દબાણમાં અથવા રુધિરના પ્રવાહમાં ઘટાડો થવાથી સક્રિય થાય છે,વધારો થવાથી નહીં. આ સક્રિયકરણ રેનિનના મુક્ત થવાને પ્રેરે છે. તેથી,વિકલ્પ $(D)$ ખોટો છે.
133
EasyMCQ
નેફ્રોનના નીચેનામાંથી કયા ભાગમાં ઉપયોગી પદાર્થોનું મહત્તમ પુનઃશોષણ થાય છે?
A
ગ્લોમેરુલસ
B
હેન્લેનો પાશ
C
દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(DCT)$
D
સમીપસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(PCT)$

Solution

(D) $Proximal \text{ } Convoluted \text{ } Tubule$ $(PCT)$ એ ગ્લોમેરુલર ગાળણમાંથી આવશ્યક પદાર્થોના પુનઃશોષણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે.
લગભગ $70-80\%$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પાણી, તેમજ તમામ ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડનું $PCT$ માં પુનઃશોષણ થાય છે.
આ પુનઃશોષણનો ઊંચો દર માઇક્રોવિલીના બ્રશ બોર્ડરની હાજરીને કારણે શક્ય બને છે, જે શોષણ માટેની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

Excretory Products and their Elimination — Function of the Tubules · Frequently Asked Questions

1Are these Excretory Products and their Elimination questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Excretory Products and their Elimination Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.