Monera (Prokaryotes) Questions in Gujarati

(B) $Gram\text{-positive}$ અને $Gram\text{-negative}$ બેક્ટેરિયા વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત તેમની કોષદિવાલના બંધારણ અને રચનામાં જોવા મળે છે.
$Gram\text{-positive}$ બેક્ટેરિયાની કોષદિવાલમાં પેપ્ટીડોગ્લાયકેન (મ્યુરીન) નું જાડું પડ હોય છે,જે ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ અભિરંજકને જાળવી રાખે છે.
તેની સામે,$Gram\text{-negative}$ બેક્ટેરિયામાં પેપ્ટીડોગ્લાયકેનનું પડ ખૂબ જ પાતળું હોય છે અને તેમાં લિપોપોલિસેકેરાઈડ ધરાવતું વધારાનું બાહ્ય પટલ હોય છે,જે તેમને ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ અભિરંજકને જાળવી રાખતા અટકાવે છે.

(A) સૃષ્ટિ $Monera$ (મોનેરા) માં તમામ જૈવિક સૃષ્ટિઓ પૈકી સૌથી વધુ પોષણ વિવિધતા જોવા મળે છે.
આ સમૂહના સભ્યો સ્વયંપોષી (પ્રકાશસંશ્લેષી અથવા રસાયણસંશ્લેષી) અથવા પરપોષી (મૃતોપજીવી,પરોપજીવી અથવા સહજીવી) હોઈ શકે છે.
આ પ્રકારની વિવિધતા અન્ય સૃષ્ટિઓ જેવી કે $Plantae$ (મુખ્યત્વે સ્વયંપોષી),$Fungi$ (પરપોષી),અથવા $Animalia$ (પરપોષી) માં આટલી મોટી માત્રામાં જોવા મળતી નથી.

(B) નીલહરિત લીલ, જેને સાયનોબેક્ટેરિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પ્રકાશસંશ્લેષી આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે. જ્યારે પોષકતત્વોના વધારાને કારણે (યુટ્રોફિકેશન) જળાશયોમાં તેમનો અતિશય વિકાસ થાય છે, ત્યારે તેઓ પાણીની સપાટી પર ગાઢ સ્તર બનાવે છે જેને $Water \text{ bloom}$ (જલપ્રસ્ફુરણ) કહેવામાં આવે છે. આ જલપ્રસ્ફુરણ નુકસાનકારક છે કારણ કે તે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, જેના કારણે માછલીઓ અને અન્ય જલીય સજીવો મૃત્યુ પામી શકે છે. તેથી, સાચો જવાબ $Water \text{ bloom}$ છે.

(D) $Carl$ $Woese$ દ્વારા પ્રસ્તાવિત ત્રણ-ડોમેઈન પદ્ધતિ સજીવોને $Bacteria$,$Archaea$ અને $Eukarya$ માં વર્ગીકૃત કરે છે.
$Archaea$ સ્વભાવે આદિકોષકેન્દ્રી છે પરંતુ જનીનિક અને જૈવરાસાયણિક રીતે $Bacteria$ કરતા અલગ પડે છે.
તેઓ વિશિષ્ટ લક્ષણો ધરાવે છે જેમ કે તેમની કોષદીવાલમાં પેપ્ટીડોગ્લાયકેનનો અભાવ હોય છે અને કોષરસસ્તરના લિપિડ્સમાં ઈથર-બંધિત શાખિત શૃંખલાઓ હોય છે,જે અન્ય આદિકોષકેન્દ્રીઓ કે સુકોષકેન્દ્રીઓમાં જોવા મળતા નથી.
તેથી,$Archaea$ કેટલાંક એવા વિશિષ્ટ લક્ષણો ધરાવે છે જે અન્ય આદિકોષકેન્દ્રીઓ અને સુકોષકેન્દ્રીઓમાં ગેરહાજર હોય છે.

(B) મોટાભાગના વનસ્પતિ રોગકારક બેક્ટેરિયા ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયાના જૂથમાં આવે છે. આ બેક્ટેરિયા બીજાણુઓનું નિર્માણ કરતા નથી (non-spore forming) અને સામાન્ય રીતે દંડાણુ આકારના હોય છે. તેના ઉદાહરણોમાં $Agrobacterium$,$Pseudomonas$,$Xanthomonas$ અને $Erwinia$ ની જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,સાચું વર્ણન ગ્રામ $(-Ve)$ બીજાણુનું નિર્માણ ન કરતા બેક્ટેરિયા છે.

(C) નીલહરિત લીલ,જેને સાયનોબેક્ટેરિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવો છે.
તેમાં હરિતકણ કે રંજકકણ જેવા પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
તેના બદલે,તેમના પ્રકાશસંશ્લેષી રંજકદ્રવ્યો વિશિષ્ટ પટલમય રચનાઓમાં આવેલા હોય છે જેને પ્રકાશસંશ્લેષી પટલિકાઓ (photosynthetic lamellae) અથવા થાયલેકોઈડ્સ કહેવામાં આવે છે,જે કોષરસના પરિઘીય ભાગમાં પથરાયેલા હોય છે.

(A) $Bacteria$ (બેક્ટેરિયા) અને $Cyanobacteria$ (નીલ-હરિત લીલ) ની કોષદિવાલ $Peptidoglycan$ (જેને $Murein$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) ની બનેલી હોય છે.
$Peptidoglycan$ એ શર્કરા અને એમિનો એસિડનો પોલિમર છે,જેમાં મુખ્યત્વે $N-acetylglucosamine$ $(NAG)$ અને $N-acetylmuramic$ $acid$ $(NAM)$ આવેલા હોય છે,જે ટૂંકા પેપ્ટાઈડ્સ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
$Muramic$ $acid$ એ બેક્ટેરિયલ કોષદિવાલનું લાક્ષણિક ઘટક છે,જે ફૂગ (જેમાં $Chitin$ હોય છે) કે વનસ્પતિ (જેમાં $Cellulose$ હોય છે) ની કોષદિવાલમાં જોવા મળતું નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) આર્કિબેક્ટેરિયાને સૌથી જૂના સજીવો માનવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ અત્યંત કઠિન પર્યાવરણમાં જીવિત રહી શકે છે,જેમ કે અતિશય ક્ષારયુક્ત વિસ્તારો (લવણરાગી),ગરમ પાણીના ઝરા (થર્મોએસિડોફિલ્સ) અને કાદવવાળા વિસ્તારો (મિથેનોજેન્સ).
તેમની કોષદીવાલની રચના અન્ય બેક્ટેરિયા કરતા અલગ હોય છે,જે તેમને આવી વિષમ પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,તેમને સૌથી જૂના સજીવો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) $1$. $N_2$ સ્થાપન એ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનને એમોનિયામાં રૂપાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયા છે.
$2$. $Anabaena$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા (નીલ-હરિત લીલ) છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા કરે છે.
$3$. તે નાઈટ્રોજન સ્થાપનની ઉર્જા-સઘન પ્રક્રિયા માટે પ્રકાશસંશ્લેષણમાંથી મેળવેલી ઉર્જાનો ઉપયોગ કરે છે.
$4$. $Azotobacter$ અને $Bacillus$ એ મુક્તજીવી વાયવીય બેક્ટેરિયા છે જે કાર્બનિક સંયોજનોમાંથી ઉર્જા મેળવે છે (રસાયણપરપોષી).
$5$. $Rhizobium$ એ સહજીવી બેક્ટેરિયા છે જે યજમાન વનસ્પતિના કાર્બોદિતોમાંથી ઉર્જા મેળવે છે.
$6$. તેથી,$Anabaena$ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે પ્રકાશસંશ્લેષી નાઈટ્રોજન સ્થાપક છે.

(B) પરપોષી બેક્ટેરિયા કુદરતમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં જોવા મળતા અકોષકેન્દ્રી સજીવો છે.
તેઓ માનવ જીવનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જેમ કે દૂધમાંથી દહીં બનાવવામાં (દા.ત.,$Lactobacillus$) અને એન્ટિબાયોટિક્સના ઉત્પાદનમાં (દા.ત.,$Streptomyces$).
તેથી,સાચો જવાબ પરપોષી બેક્ટેરિયા છે.

(D) નીલહરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવો છે.
આદિકોષકેન્દ્રી કોષો નીચેના લક્ષણો ધરાવે છે:
$1$. તેમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે (તેમાં ન્યુક્લિઓઇડ જોવા મળે છે).
$2$. તેમાં જનીનદ્રવ્યની આસપાસ કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે.
$3$. તેમનું $DNA$ વર્તુળાકાર હોય છે અને તેમાં હિસ્ટોન પ્રોટીનનો અભાવ હોય છે,જે સામાન્ય રીતે સુકોષકેન્દ્રી $DNA$ માં જોવા મળે છે.
આમ,આપેલા તમામ વિકલ્પો આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોના લક્ષણો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) નીલહરિત લીલ, જેને $Cyanobacteria$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવો છે. તમામ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોની જેમ, તેમાં પટલમય કોષકેન્દ્ર અને જટિલ અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. તેમનું કોષવિભાજન 'દ્વિભાજન' $(binary fission)$ તરીકે ઓળખાતી સરળ પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે. બેક્ટેરિયા પણ આદિકોષકેન્દ્રી હોવાથી અને દ્વિભાજન દ્વારા પ્રજનન કરતા હોવાથી, નીલહરિત લીલમાં થતું કોષવિભાજન બેક્ટેરિયા સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.

(B) જે સજીવો રિડક્શન પામેલા અકાર્બનિક સંયોજનો (જેમ કે $NH_3$, $NO_2^-$, $H_2S$ અથવા $Fe^{2+}$) ના ઓક્સિડેશન દ્વારા ઊર્જા મેળવે છે, તેમને $\text{રસાયણસંશ્લેષી}$ $\text{સ્વપોષી}$ (Chemosynthetic autotrophs) કહેવામાં આવે છે। આ સજીવો $CO_2$ જેવા અકાર્બનિક કાર્બન સ્ત્રોતોમાંથી કાર્બનિક સંયોજનોનું સંશ્લેષણ કરવા માટે આ રાસાયણિક ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે। પ્રકાશસંશ્લેષી સ્વપોષીઓથી વિપરીત, તેમને પ્રકાશ ઊર્જાની જરૂર હોતી નથી।

(D) બોટ્યુલિનમ ટોક્સિન ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર બેક્ટેરિયા $Clostridium$ $botulinum$ છે.
$Clostridium$ $botulinum$ એ $Obligate$ $anaerobe$ (અવિકલ્પી અવાયુજીવી) છે,જેનો અર્થ છે કે તે ફક્ત ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં જ વૃદ્ધિ પામી શકે છે અને ઝેર ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) $Akinetes$ એ જાડી દીવાલ ધરાવતા,સુષુપ્ત કોષો છે જે પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અમુક પ્રકારના તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયા (બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ) દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.
તેઓ એક અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની રચના તરીકે કાર્ય કરે છે જે સજીવને સૂકવણી અથવા અતિશય તાપમાન જેવી કઠોર પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવા દે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) $Thermococcus$,$Methanococcus$ અને $Methanobacterium$ એ આર્કિયા (આર્કિયોબેક્ટેરિયા) સૃષ્ટિના સભ્યો છે.
આર્કિયોબેક્ટેરિયા વિશિષ્ટ છે કારણ કે તેઓ સુકોષકેન્દ્રીય કોર હિસ્ટોન સાથે સામ્યતા ધરાવતા પ્રોટીન ધરાવે છે,જે તેમના $DNA$ ના પેકેજિંગમાં મદદ કરે છે.
આ હિસ્ટોન-જેવા પ્રોટીન આ સજીવોમાં $DNA$ ને સ્થિર કરે છે,જે તેમને સાચા બેક્ટેરિયાથી અલગ પાડતી એક લાક્ષણિકતા છે.

(B) જૈવરાસાયણિક સામ્યતાઓ,જેમ કે કોષદીવાલનું બંધારણ,ચયાપચયના પથ અને વિશિષ્ટ પ્રોટીન શૃંખલાઓનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે સૂક્ષ્મજીવોના વર્ગીકરણ અને ઓળખ માટે થાય છે,ખાસ કરીને $Monera$ સૃષ્ટિમાં. $Monera$ સૃષ્ટિના સભ્યો (બેક્ટેરિયા) માં જટિલ બાહ્ય રચનાઓનો અભાવ હોવાથી,તેમની ઓળખ અને તફાવત માટે જૈવરાસાયણિક પરીક્ષણ એ પ્રમાણિત પદ્ધતિ છે.

(A) $Trichodesmium\, erythraeum$ એ એક તંતુમય દરિયાઈ સાયનોબેક્ટેરિયમ (નીલ-હરિત લીલ) છે.
તેમાં ફાયકોએરિથ્રિન નામનું લાલ રંજકદ્રવ્ય વધુ પ્રમાણમાં હોય છે.
જ્યારે આ સજીવો સમુદ્રમાં મોટા પ્રમાણમાં વૃદ્ધિ પામે છે (બ્લૂમ),ત્યારે તેઓ પાણીને લાલ-ભૂરો રંગ આપે છે,જેના કારણે લાલ સમુદ્રનું નામ પડ્યું છે.
તેથી,તેને સાયનોબેક્ટેરિયમ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) આપેલ આકૃતિ તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયા (નીલ-હરિત લીલ) દર્શાવે છે,ખાસ કરીને નોસ્ટોક,જેમાં વિશિષ્ટ કોષો તરીકે અભિકોષ (heterocysts) જોવા મળે છે.
સાયનોબેક્ટેરિયા એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવો છે.
આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં પટલમય અંગિકાઓ જેવી કે કણાભસૂત્ર,હરિતકણ અને સુયોજિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે તેમાં પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.

(C) આકૃતિમાં તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયા,ખાસ કરીને $Nostoc$ દર્શાવેલ છે.
$Nostoc$ એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવ છે જે ઓક્સિજનયુક્ત પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
વ્હીટેકરની પાંચ સૃષ્ટિ વર્ગીકરણ પદ્ધતિ મુજબ,તમામ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોને $Monera$ સૃષ્ટિમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) આ આકૃતિ તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયા (નીલ-હરિત લીલ) દર્શાવે છે,જેમ કે નોસ્ટોક (Nostoc) અથવા એનાબેના (Anabaena).
સાયનોબેક્ટેરિયા એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવો છે જે ઓક્સિજનયુક્ત પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
પાંચ સૃષ્ટિ વર્ગીકરણ પદ્ધતિ મુજબ,તમામ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોને મોનેરા સૃષ્ટિમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.

(C) મિથેનોજિન્સ એ અજારક બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ છે જે અજારક પરિસ્થિતિમાં ચયાપચયની આડપેદાશ તરીકે મિથેન $(CH_4)$ ઉત્પન્ન કરે છે. આ બેક્ટેરિયા ઢોરના જઠરના $Rumen$ (પ્રથમ આમાશય) માં વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. $Rumen$ માં, આ બેક્ટેરિયા સેલ્યુલોઝના પાચનમાં મદદ કરે છે, જે ઢોર દ્વારા ખાવામાં આવતા ખોરાકનો મુખ્ય ઘટક છે. તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) તૃણાહારી પ્રાણીઓ,જેમ કે ગાય-ભેંસ,તેમના જઠરમાં એક વિશિષ્ટ ભાગ ધરાવે છે જેને રૂમેન (rumen) કહેવામાં આવે છે.
રૂમેનમાં મિથેનોજિન્સ તરીકે ઓળખાતા બેક્ટેરિયાનો સમૂહ હાજર હોય છે.
આ મિથેનોજિન્સ અજારક બેક્ટેરિયા છે જે આથવણની પ્રક્રિયા દ્વારા વનસ્પતિની કોષદીવાલમાં રહેલા જટિલ કાર્બોદિત પદાર્થ સેલ્યુલોઝનું પાચન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આડપેદાશ તરીકે મિથેન $(CH_4)$ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે,તેથી જ આ બેક્ટેરિયાને મિથેનોજિન્સ કહેવામાં આવે છે.

(A) સાયનોબેક્ટેરિયા જેવા કે $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$ પ્રકાશસંશ્લેષી છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ $CO_2$ નું કાર્બનિક સંયોજનોમાં સ્થાપન કરે છે.
વધુમાં,આ સજીવોમાં વિશિષ્ટ કોષો હોય છે જેને હેટરોસિસ્ટ કહેવાય છે (જે $Anabaena$ અને $Nostoc$ માં જોવા મળે છે) અથવા તેમની પાસે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજન $(N_2)$ ને એમોનિયામાં સ્થાપિત કરવા માટે ઉત્સેચકીય તંત્ર હોય છે.
તેથી,આ સાયનોબેક્ટેરિયા $CO_2$ સ્થાપન અને $N_2$ સ્થાપન બંને કરવા માટે સક્ષમ છે.
$Azotobacter$ અને $Azospirillum$ મુક્તજીવી નાઈટ્રોજન-સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે પરંતુ તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષી $CO_2$ સ્થાપક નથી.

(B) $Oscillatoria$ એ તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયા (નીલ-હરિત લીલ) નું એક પ્રજાતિ છે.
સાયનોબેક્ટેરિયા એ પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવો છે જે ક્લોરોફિલ $a$ ધરાવે છે,જે તેમને ઓક્સિજનયુક્ત પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા આપે છે.
તેથી,તેઓ સ્વયંપોષી સજીવો તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે કારણ કે તેઓ પ્રકાશ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.

(D) $Nostoc$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા (નીલ-હરિત લીલ) નું એક પ્રજાતિ છે જે ઓક્સિજનયુક્ત પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
તેમાં ક્લોરોફિલ $a$ અને અન્ય રંજકદ્રવ્યો હોવાથી,તે પ્રકાશ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકે છે.
તેથી,$Nostoc$ ને સ્વયંપોષી સજીવ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
જોકે $Nostoc$ ની કેટલીક જાતિઓ સહજીવનમાં રહી શકે છે (દા.ત.,$Anthoceros$ અથવા $Cycas$ સાથે),પરંતુ તેની મૂળભૂત પોષણ પદ્ધતિ સ્વયંપોષી છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$1$. એનાબીના $(Anabaena)$ એ સ્વયંપોષી સાયનોબૅક્ટેરિયા છે જે નાઇટ્રોજન સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
$2$. સાયનોબૅક્ટેરિયા,જેમ કે એનાબીના અને નોસ્ટોક $(Nostoc)$,ડાંગરના ખેતરોમાં જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા માટે જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે વપરાય છે.
$3$. બ્લ્યુ-ગ્રીન આલ્ગી (નીલ-હરિત લીલ) જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરે છે અને તેની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે.
$4$. રાઇઝોબિયમ $(Rhizobium)$ એ સહજીવી બૅક્ટેરિયા છે જે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિના મૂળની મૂળગંડિકાઓમાં વસવાટ કરે છે,તે મુક્તજીવી બૅક્ટેરિયા નથી. તેથી,રાઇઝોબિયમ મુક્તજીવી છે તે વિધાન અસત્ય છે.

(B) પિલિ એ $Pilin$ નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનમાંથી બનેલી લાંબી,નલિકાકાર રચનાઓ છે. તે મુખ્યત્વે $Conjugation$ (સંયુગ્મન) ની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે,જ્યાં તે બેક્ટેરિયા વચ્ચે જનીનિક દ્રવ્યના સ્થળાંતરમાં મદદ કરે છે.
ફિમ્બ્રી એ કોષની સપાટી પરથી ઉદ્ભવતા નાના બ્રશ જેવા તંતુઓ છે. તે બેક્ટેરિયાને નદીના પથ્થરો અથવા યજમાન પેશીઓ સાથે ચોંટવામાં મદદ કરે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Conjugation$ (સંયુગ્મન) એ પિલિના કાર્ય સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી પ્રક્રિયા છે.

(A) બેક્ટેરિયાને તેમની કોષ દીવાલની રચના અને ક્રિશ્ચિયન ગ્રામ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી અભિરંજક પદ્ધતિ પ્રત્યેની તેમની પ્રતિક્રિયાના આધારે બે જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
જે બેક્ટેરિયા ગ્રામ અભિરંજક (ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ) ને શોષી લે છે અને જાળવી રાખે છે,તે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર નીચે જાંબલી કે ભૂરા રંગના દેખાય છે અને તેમને ગ્રામ-પોઝિટિવ બેક્ટેરિયા કહેવામાં આવે છે.
જે બેક્ટેરિયા આ અભિરંજકને જાળવી રાખતા નથી,તેમને ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયા કહેવામાં આવે છે.

(D) બેક્ટેરિયા વિવિધ આકારો ધરાવે છે જેમ કે કોકસ (ગોળાકાર),બેસિલસ (દંડાણુ),વિબ્રિઓ (અલ્પવિરામ આકારના),અને સ્પાયરીલમ (સર્પાકાર).
આમાંથી,$Vibrio$ અને $Spirillum$ સામાન્ય રીતે એકાકી સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.
$Coccus$ અને $Bacillus$ સ્વરૂપો ઘણીવાર સાંકળ અથવા સમૂહમાં જોવા મળે છે (દા.ત.,$Streptococcus$,$Staphylococcus$,$Diplobacillus$).
તેથી,$Vibrio$ અને $Spirillum$ ની જોડી એવા બેક્ટેરિયા દર્શાવે છે જે સામાન્ય રીતે એકાકી સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.

(B) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે જીવાણુઓ વિવિધ સ્વરૂપલક્ષી લક્ષણો દર્શાવે છે,જેમ કે એન્ટિબાયોટિક પ્રતિરોધકતા અથવા ચયાપચયની ક્ષમતાઓ,જે ઘણીવાર રંગસૂત્ર બહારના જનીનિક ઘટકો દ્વારા નક્કી થાય છે.
કારણ $R$ સાચું છે કારણ કે ઘણા જીવાણુઓમાં જીનોમિક $DNA$ થી અલગ નાના,ગોળાકાર,રંગસૂત્ર બહારના $DNA$ અણુઓ હોય છે જેને પ્લાસ્મિડ કહેવાય છે.
જોકે,પ્લાસ્મિડ વિશિષ્ટ સ્વરૂપલક્ષી લક્ષણો (જેમ કે એન્ટિબાયોટિક પ્રતિરોધકતા) પ્રદાન કરે છે,પરંતુ પ્લાસ્મિડ $DNA$ ની હાજરી એ જીવાણુઓમાં જોવા મળતા તમામ અજોડ સ્વરૂપલક્ષી લક્ષણોનું એકમાત્ર કારણ નથી. તેથી,$R$ એ સાચું વિધાન છે પરંતુ તે $A$ માં દર્શાવેલ સામાન્ય સ્વરૂપલક્ષી વિવિધતા માટે સંપૂર્ણ અથવા સીધી સમજૂતી આપતું નથી.

(B) જીવાણુઓનું ગ્રામ પૉઝિટિવ અને ગ્રામ નેગેટિવ પ્રકારમાં વર્ગીકરણ તેમની કોષદીવાલની રચનામાં રહેલા તફાવત અને ગ્રામ અભિરંજન પદ્ધતિ પ્રત્યેના તેમના પ્રતિભાવના આધારે કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ ડેનિશ જીવાણુશાસ્ત્રી હંસ ક્રિશ્ચિયન ગ્રામ દ્વારા $1884$ માં વિકસાવવામાં આવી હતી.
ગ્રામ પૉઝિટિવ જીવાણુઓ ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ અભિરંજકને જાળવી રાખે છે અને જાંબલી રંગના દેખાય છે,જ્યારે ગ્રામ નેગેટિવ જીવાણુઓ આ અભિરંજકને જાળવી રાખતા નથી અને સેફ્રાનિન વડે કાઉન્ટર સ્ટેનિંગ કર્યા પછી ગુલાબી કે લાલ રંગના દેખાય છે.

(B) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે ઘણા જીવાણુઓ કશા $(flagella)$ ધરાવે છે,જે તેમની ચલિતતા માટે જવાબદાર છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે પિલી અને ફિમ્બ્રી એ ઘણા જીવાણુઓની સપાટી પર જોવા મળતી રચનાઓ છે. જોકે,પિલી અને ફિમ્બ્રી ચલિતતામાં ભાગ લેતા નથી; તેઓ મુખ્યત્વે સપાટીઓ અથવા અન્ય જીવાણુઓ સાથે જોડાવા (સંયુગ્મન) માટે જવાબદાર છે.
તેથી,બંને વિધાનો તથ્યની દ્રષ્ટિએ સાચા હોવા છતાં,પિલી કે ફિમ્બ્રીની હાજરી એ સમજાવતી નથી કે શા માટે કેટલાક જીવાણુઓ ચલિત છે. આમ,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(B) બૅક્ટેરિયલ કશા મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોની બનેલી હોય છે: તલસ્થ કાય (basal body),હૂક (hook) અને તંતુ (filament).
તંતુ એ કશાનો સૌથી લાંબો ભાગ છે જે કોષની સપાટીથી બહારની તરફ વિસ્તરેલો હોય છે.
તે $Flagellin$ નામના એક જ પ્રકારના પ્રોટીનનો બનેલો હોય છે,જે પોલા નળાકાર બનાવવા માટે કુંતલાકાર રીતે ગોઠવાયેલું હોય છે.
તેથી,$Flagellin$ પ્રોટીન ખાસ કરીને બૅક્ટેરિયલ કશાના તંતુની રચનામાં જોવા મળે છે.

(A) વાયુયુક્ત રસધાનીઓ (જેને ગેસ વેસિકલ્સ પણ કહેવાય છે) એ અમુક આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે,જે તેમને જલીય વાતાવરણમાં તારકતા (buoyancy) જાળવવામાં મદદ કરે છે.
તે સામાન્ય રીતે નીલહરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા),જાંબલી અને લીલા પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયા અને કેટલાક હેલોફિલિક આર્કિયામાં જોવા મળે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,નીલહરિત લીલ એવા સજીવો છે જે પાણીમાં ચોક્કસ ઊંડાઈએ તરવા માટે વાયુયુક્ત રસધાનીઓ ધરાવે છે.

(D) બેક્ટેરિયાને તેમના બાહ્ય સ્વરૂપના આધારે ચાર મૂળભૂત આકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. બેસિલસ (સળિયા આકાર)
$2$. કોકસ (ગોળાકાર)
$3$. વિબ્રિયો (કોમા આકાર)
$4$. સ્પાયરિલમ (કુંતલ આકાર)
ટૅડપોલ આકારની રચનાઓ સામાન્ય રીતે અમુક બેક્ટેરિયોફેજ (બેક્ટેરિયાને ચેપ લગાડતા વાયરસ) સાથે સંકળાયેલી હોય છે,બેક્ટેરિયા સાથે નહીં. તેથી,બેક્ટેરિયા ટૅડપોલ આકારમાં જોવા મળતા નથી.

(D) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં પટલમય કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
$PPLO$ (પ્લુરો ન્યુમોનિયા લાઇક ઓર્ગેનિઝમ) એ સૌથી નાના જાણીતા જીવંત કોષો છે અને તે આદિકોષકેન્દ્રી છે.
નીલ-હરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) એ પ્રકાશસંશ્લેષી આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે.
માઇકોપ્લાઝ્મા એ બેક્ટેરિયા છે જેમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે અને તે પણ આદિકોષકેન્દ્રી છે.
આમ,આપેલા તમામ વિકલ્પો એકકોષી આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) બૅક્ટેરિયાને તેમના આકારના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: $Coccus$ (ગોળાકાર),$Bacillus$ (દંડાકાર),$Vibrio$ (અલ્પવિરામ આકારના),અને $Spirillum$ (સર્પાકાર).
વસાહતી સ્વરૂપો સામાન્ય રીતે $Coccus$ (દા.ત.,$Diplococcus$,$Streptococcus$,$Staphylococcus$) અને $Bacillus$ (દા.ત.,$Diplobacillus$,$Streptobacillus$) માં જોવા મળે છે.
$Vibrio$ અને $Spirillum$ સામાન્ય રીતે એકલ,મુક્ત-જીવી કોષો તરીકે જોવા મળે છે અને તેઓ વસાહતો બનાવતા નથી.
તેથી,$Vibrio$ અને $Spirillum$ ની જોડી એવા બૅક્ટેરિયા દર્શાવે છે જે વસાહતી સ્વરૂપમાં હોતા નથી.

(A) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે ઘણા બેક્ટેરિયા,જેમ કે બેસિલસ $(Bacillus)$ અને કોકસ $(Coccus)$ આકારના બેક્ટેરિયા,કોષવિભાજન પછી એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહીને વસાહતો અથવા તંતુઓ બનાવે છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે આ કોષો એક સ્રવિત ચીકણા પદાર્થ (ગ્લાયકોકેલિક્સ) દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહે છે જે કોષોના સમૂહને ઘેરે છે.
આમ,વસાહતી સ્વરૂપ એ આ ચીકણા પદાર્થને કારણે કોષોના જોડાયેલા રહેવાનું સીધું પરિણામ હોવાથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(D) $Vibrio$ $cholerae$ એ ગ્રામ-નેગેટિવ,વૈકલ્પિક અજારક બેક્ટેરિયા છે જે કોલેરા રોગ માટે જવાબદાર છે.
તે તેના વિશિષ્ટ વળાંકવાળા અથવા કોમા જેવા આકાર માટે જાણીતું છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) બેક્ટેરિયાને તેમના આકારના આધારે ચાર મૂળભૂત શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. બેસિલસ (દંડાણુ - દંડ આકારના)
$2$. કોકસ (ગોલાણુ - ગોળાકાર)
$3$. વિબ્રિયો (અલ્પવિરામ આકારના)
$4$. સ્પાયરિલમ (કુંતલાકાર - સર્પિલ આકારના)
'નળાકાર' એ બેક્ટેરિયા માટે પ્રમાણિત મોર્ફોલોજિકલ વર્ગીકરણ નથી,કારણ કે 'બેસિલસ' પહેલેથી જ દંડ આકારના બેક્ટેરિયાને આવરી લે છે. તેથી,'નળાકાર' એ સાચો જવાબ છે.

(B) બૅક્ટેરિયાને તેમના કોષીય આવરણમાં રહેલા તફાવત અને ક્રિશ્ચિયન ગ્રામ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી અભિરંજક પદ્ધતિ પ્રત્યેની તેમની પ્રતિક્રિયાના આધારે બે જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
જે બૅક્ટેરિયા ગ્રામ અભિરંજક (ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ) ને ગ્રહણ કરે છે અને જાળવી રાખે છે,તે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ જાંબલી કે ભૂરા રંગના દેખાય છે અને તેમને $Gram-positive$ બૅક્ટેરિયા કહેવામાં આવે છે.
જે બૅક્ટેરિયા આ અભિરંજકને જાળવી રાખતા નથી,તેમને $Gram-negative$ બૅક્ટેરિયા કહેવામાં આવે છે.

(D) ગ્રામ અભિરંજક પદ્ધતિનો ઉપયોગ બેક્ટેરિયાને બે મોટા જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવા માટે થાય છે: ગ્રામ-પોઝિટિવ અને ગ્રામ-નેગેટિવ.
ગ્રામ-પોઝિટિવ બેક્ટેરિયાની કોષદીવાલમાં પેપ્ટિડોગ્લાયકેનનું જાડું સ્તર હોય છે,જે આલ્કોહોલ વડે ધોયા પછી પણ ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ અભિરંજકને જાળવી રાખે છે અને જાંબલી રંગના દેખાય છે.
ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયામાં પેપ્ટિડોગ્લાયકેનનું સ્તર પાતળું હોય છે અને તેની બહાર વધારાનું બાહ્ય પટલ હોય છે,જેના કારણે આલ્કોહોલ વડે વિરંજન (decolorization) પ્રક્રિયા દરમિયાન તેઓ ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ અભિરંજક ગુમાવે છે.
તેથી,ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયા તે છે જે ગ્રામ અભિરંજક (ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ) ને જાળવી રાખતા નથી અને સેફ્રેનિન વડે અભિરંજિત કરવાથી ગુલાબી કે લાલ રંગના દેખાય છે.

(D) વાયુયુક્ત રસધાનીઓ (જેને ગેસ વેસિકલ્સ પણ કહેવાય છે) એ અમુક આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે.
તે કોષોને તારકતા (buoyancy) પ્રદાન કરે છે,જે તેમને જલીય વાતાવરણમાં ચોક્કસ ઊંડાઈએ તરવામાં મદદ કરે છે.
આ રચનાઓ સામાન્ય રીતે નીલ-હરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા),જાંબલી બેક્ટેરિયા અને લીલા પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયામાં જોવા મળે છે.
આમ,નીલ-હરિત લીલ અને પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયા બંનેમાં આ રચનાઓ હોવાથી,સાચો જવાબ $(D)$ છે.

(C) વિધાન $S$ સાચું છે કારણ કે ક્રિશ્ચિયન ગ્રામ દ્વારા બેક્ટેરિયાને બે જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવા માટે ગ્રામ સ્ટેનિંગ પદ્ધતિ વિકસાવવામાં આવી હતી: ગ્રામ-પોઝિટિવ અને ગ્રામ-નેગેટિવ.
કારણ $R$ ખોટું છે કારણ કે જે બેક્ટેરિયા ગ્રામ સ્ટેન (ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ) ને ગ્રહણ કરે છે અને જાળવી રાખે છે તેમને ગ્રામ-પોઝિટિવ કહેવામાં આવે છે,ગ્રામ-નેગેટિવ નહીં. ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયા જ્યારે આલ્કોહોલ અથવા એસિટોનથી ધોવામાં આવે છે ત્યારે ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ સ્ટેન જાળવી રાખતા નથી.

(A) નીલહરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) એ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે કારણ કે તેમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
તેમાં $70S$ પ્રકારના રિબોઝોમ્સ જોવા મળે છે,જે આદિકોષકેન્દ્રી કોષોનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
આમ,વિધાન $(P)$ અને કારણ $(Q)$ બંને સાચાં છે,અને $70S$ રિબોઝોમ્સની હાજરી એ નીલહરિત લીલને આદિકોષકેન્દ્રી તરીકે વર્ગીકૃત કરવાનું મુખ્ય કારણ છે,તેથી $P$ એ $Q$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(A) ગ્રામ અભિરંજક પદ્ધતિનો ઉપયોગ જીવાણુઓને બે જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવા માટે થાય છે: ગ્રામ-પોઝિટિવ અને ગ્રામ-નૅગેટિવ.
ગ્રામ-પોઝિટિવ જીવાણુઓ ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ અભિરંજકને જાળવી રાખે છે (જાંબલી રંગના દેખાય છે),જ્યારે ગ્રામ-નૅગેટિવ જીવાણુઓ ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ અભિરંજકને જાળવી શકતા નથી અને પ્રતિ-અભિરંજક (સેફ્રાનિન) ગ્રહણ કરે છે,જેથી તે ગુલાબી કે લાલ રંગના દેખાય છે.
તેથી,વિધાન કે કેટલાક જીવાણુ ગ્રામ-નૅગેટિવ હોય છે તે સાચું છે.
કારણ કે ગ્રામ-નૅગેટિવ જીવાણુ ગ્રામ અભિરંજક (ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ) જાળવી શકતા નથી તે પણ સાચું છે અને તે તેમને ગ્રામ-નૅગેટિવ તરીકે વર્ગીકૃત કરવાનું મુખ્ય કારણ છે.
આમ,બંને વિધાનો સાચાં છે અને $P$ એ $Q$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(D) બેક્ટેરિયામાં,$Pili$ (એકવચન: $Pilus$) એ $pilin$ નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનમાંથી બનેલી લાંબી,નળાકાર રચનાઓ છે. આ રચનાઓ મુખ્યત્વે સંયુગ્મન $(conjugation)$ ની પ્રક્રિયામાં સામેલ હોય છે,જે બેક્ટેરિયલ લિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે,જેમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય એક બેક્ટેરિયામાંથી બીજા બેક્ટેરિયામાં સ્થાનાંતરિત થાય છે. તેથી,$Pili$ બેક્ટેરિયાના લિંગી પ્રજનનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) વાયુમુક્ત રસધાનીઓ (ગેસ વેસિકલ્સ) એ અમુક આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે,જેમ કે નીલહરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા),જાંબલી અને લીલા પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયા,અને કેટલાક હેલોફિલિક આર્કિયા.
તેઓ કોષોને તારકતા (buoyancy) પ્રદાન કરે છે,જે તેમને પાણીના સ્તંભમાં ચોક્કસ ઊંડાઈએ તરવા દે છે જ્યાં પ્રકાશ અને પોષક તત્વોની સ્થિતિ અનુકૂળ હોય.
માઇકોપ્લાઝમા અને $PPLO$ (પ્લ્યુરોન્યુમોનિયા જેવી રચનાઓ) એ સૌથી નાના જાણીતા જીવંત કોષો છે અને તેમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે; તેઓ વાયુમુક્ત રસધાનીઓ ધરાવતા નથી.

(A) બેક્ટેરિયા એ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે જે એકકોષીય અથવા વસાહતી સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
ઘણા બેક્ટેરિયામાં,કોષવિભાજન પછી કોષો સંપૂર્ણપણે અલગ થતા નથી,પરંતુ ચીકણા પદાર્થ (ગ્લાયકોકેલિક્સ) ના સ્ત્રાવને કારણે એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહે છે.
આના પરિણામે વસાહતી રચનાઓનું નિર્માણ થાય છે,જેમ કે સાંકળ (દા.ત.,સ્ટ્રેપ્ટોકોકસમાં) અથવા સમૂહ (દા.ત.,સ્ટેફાયલોકોકસમાં).
તેથી,વિધાન $(A)$ અને કારણ $(R)$ બંને સાચાં છે,અને કારણ $(R)$ એ વિધાન $(A)$ ની સાચી સમજૂતી છે.