Monera (Prokaryotes) Questions in Gujarati

(C) એન્ડોસ્પોરની અત્યંત પ્રતિરોધક પ્રકૃતિ મુખ્યત્વે બીજાણુના કોર્ટેક્સ સ્તરમાં ડાયપિકોલિનિક એસિડ અને કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{2+})$ ની હાજરીને આભારી છે.
આ ઘટકો એન્ડોસ્પોરને ગરમી સામે પ્રતિકાર,રાસાયણિક પ્રતિકાર અને એકંદર સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે,જે તેને કઠોર પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

(B) એન્ડોસ્પોર્સ એ $Bacillus$ અને $Clostridium$ જેવી કેટલીક બેક્ટેરિયાની પ્રજાતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી અત્યંત પ્રતિરોધક અને સુષુપ્ત રચનાઓ છે.
તે પ્રજનનની પદ્ધતિ નથી કારણ કે તે સજીવોની સંખ્યામાં વધારો કરતા નથી.
તેના બદલે,તે પેરેનેશન (પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં ટકી રહેવા) માટેનું માધ્યમ છે,જે બેક્ટેરિયાને ઊંચું તાપમાન,વિકિરણ,શુષ્કતા અને રાસાયણિક જંતુનાશકો જેવી અત્યંત કઠોર પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રહેવામાં મદદ કરે છે.

(B) $F^{+}$ બેક્ટેરિયામાં $F$ પ્લાઝમિડ (ફર્ટિલિટી ફેક્ટર) હોય છે.
તેમને દાતા બેક્ટેરિયા માનવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ $F^{-}$ ગ્રાહી કોષોમાં આનુવંશિક દ્રવ્યનું સ્થળાંતર કરી શકે છે.
તેઓ બીજા $F^{+}$ કોષ સાથે સંયુગ્મન કરી શકતા નથી કારણ કે $F$ પ્લાઝમિડની હાજરી બે દાતા કોષો વચ્ચે સંયુગ્મન નલિકા બનતા અટકાવે છે.
$F^{+}$ બેક્ટેરિયામાં ફર્ટિલિટી પિલી (સેક્સ પિલી) અને સોમેટિક પિલી બંને હાજર હોય છે,માત્ર સોમેટિક પિલી નહીં. તેથી,'માત્ર સોમેટિક પિલી હાજર હોય છે' તે વિધાન ખોટું છે.

(A) $MLOs$ (માયકોપ્લાઝ્મા જેવા સજીવો) એ મોનેરા સૃષ્ટિના સભ્યો છે. તેમની પાસે કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે,જે તેમને પ્લીઓમોર્ફિક (આકાર બદલી શકે તેવા) અને અપ્રચલિત બનાવે છે.
કોષદીવાલના અભાવને કારણે,તેઓ પેનિસિલિન જેવા એન્ટિબાયોટિક્સથી પ્રભાવિત થતા નથી,કારણ કે આ એન્ટિબાયોટિક્સ મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયામાં કોષદીવાલના સંશ્લેષણને અટકાવે છે.
તેથી,વિધાન $(A)$ અને કારણ $(R)$ બંને સાચા છે,અને કારણ એ સમજાવે છે કે શા માટે $MLOs$ પેનિસિલિન પ્રત્યે અસંવેદનશીલ છે.

(D) વિધાન ખોટું છે કારણ કે મોટાભાગના બેક્ટેરિયા પરપોષી (heterotrophs) હોય છે,સ્વયંપોષી નથી. તેઓ ખોરાક માટે અન્ય સજીવો અથવા મૃત કાર્બનિક પદાર્થો પર આધાર રાખે છે.
કારણ પણ ખોટું છે કારણ કે રસાયણ-પરપોષી (chemoheterotrophic) પોષણ એ વાસ્તવમાં બેક્ટેરિયામાં પોષણની સૌથી સામાન્ય પદ્ધતિ છે. ઘણા બેક્ટેરિયા મૃતોપજીવી (saprophytes) અથવા પરોપજીવી (parasites) હોય છે જે કાર્બનિક સંયોજનોમાંથી ઊર્જા અને કાર્બન મેળવે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને ખોટા છે.

(B) સાયનોબેક્ટેરિયા અથવા નીલ-હરિત લીલ જેવા કેટલાક આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં,કોષરસમાં વિશિષ્ટ પટલીય વિસ્તરણો જોવા મળે છે જે રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે,જેને ક્રોમેટોફોર કહેવામાં આવે છે.
આ રચનાઓ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે.

(D) વાયુ રસધાનીઓ,જેને સ્યુડોવેક્યુઓલ્સ (pseudovacuoles) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અમુક આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે.
આ રચનાઓ કોષોને તારકતા (buoyancy) પ્રદાન કરે છે,જે તેમને જલીય વાતાવરણમાં ચોક્કસ ઊંડાઈએ તરવા દે છે.
વાયુ રસધાનીઓ મુખ્યત્વે વાદળી-લીલી લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) તેમજ લીલા અને જાંબલી પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયામાં હાજર હોય છે.
આમ,વિકલ્પ $A$ અને વિકલ્પ $B$ બંને સાચા હોવાથી,સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ $D$ છે.

(B) પેપ્ટિડોગ્લાયકેન, જેને મ્યુરીન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે શર્કરા અને એમિનો એસિડનો બનેલો એક પોલિમર છે જે મોટાભાગના બેક્ટેરિયાના કોષરસ પટલની બહાર જાળી જેવું સ્તર બનાવે છે, જે કોષ દીવાલનું નિર્માણ કરે છે.
તે એક હેટરોપોલિમર (ચોક્કસ રીતે કહીએ તો હેટરોપોલિસેકેરાઇડ) છે કારણ કે તે બે વૈકલ્પિક એમિનો શર્કરાના અણુઓ, $N$-એસીટાઈલગ્લુકોસેમાઈન $(NAG)$ અને $N$-એસીટાઈલમ્યુરામિક એસિડ $(NAM)$ નું બનેલું છે, જે $\beta-(1,4)$ ગ્લાયકોસિડિક બંધ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે અને ટૂંકી પેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓ દ્વારા ક્રોસ-લિંક થયેલા હોય છે.

(D) સાયનોબેક્ટેરિયા,જેને બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી $(BGA)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવાની વિશિષ્ટ ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ પ્રક્રિયા હિટરોસિસ્ટ તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ,જાડી દીવાલવાળા કોષો દ્વારા થાય છે.
આ કોષો નાઈટ્રોજનેઝ ઉત્સેચકની પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી અજારક (anaerobic) વાતાવરણ પૂરું પાડે છે,જે ઓક્સિજન પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે.

(A) $Azotobacter$ એ મુક્ત-જીવી,જારક અને મૃતોપજીવી નાઈટ્રોજન-સ્થાયીકરણ કરતું બેક્ટેરિયા છે.
તે જમીનમાં રહે છે અને વનસ્પતિઓ સાથે સહજીવન રચ્યા વગર સ્વતંત્ર રીતે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.

(D) અનિવાર્ય અજારક (Obligate anaerobes) એવા સજીવો છે જે વૃદ્ધિ માટે ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી અને તેની હાજરીમાં ઘણીવાર મૃત્યુ પામે છે અથવા તેમને નુકસાન થાય છે.
તેમની પાસે $O_2$ ની હાજરીમાં ઉત્પન્ન થતા પ્રતિક્રિયાશીલ ઓક્સિજન ઘટકોને દૂર કરવા માટે જરૂરી ઉત્સેચકો (જેમ કે સુપરઓક્સાઇડ ડિસમ્યુટેઝ અને કેટલેઝ) નો અભાવ હોય છે.
તેથી,તેઓ ફક્ત ઓક્સિજન મુક્ત વાતાવરણમાં જ વૃદ્ધિ પામે છે.

(C) બેક્ટેરિયામાં અર્ધીકરણ અને જન્યુઓના નિર્માણનો અભાવ હોવાથી તેમાં સાચું લિંગી પ્રજનન જોવા મળતું નથી. જોકે,તેઓ જનીનિક પુનઃસંયોજન દર્શાવે છે,જે લિંગી પ્રજનનને સમકક્ષ પ્રક્રિયા છે.
સંયુગ્મન (Conjugation) એ બેક્ટેરિયામાં જનીનિક પુનઃસંયોજનની મુખ્ય પદ્ધતિ છે,જેમાં દાતા બેક્ટેરિયામાંથી જનીનિક દ્રવ્ય (સામાન્ય રીતે પ્લાઝમિડ) પિલસ દ્વારા સીધા ભૌતિક સંપર્ક દ્વારા ગ્રાહી બેક્ટેરિયામાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
તેથી,સંયુગ્મનને બેક્ટેરિયામાં લિંગી પ્રજનનને સમકક્ષ પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે.

(A) સાયનોબેક્ટેરિયા,જેને બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી (નીલ-હરિત લીલ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે આદિકોષકેન્દ્રીય (prokaryotic) સજીવો છે.
તેઓ મુખ્યત્વે એકકોષીય,વસાહતી અથવા તંતુમય હોય છે,પરંતુ તેઓ સાચા અર્થમાં બહુકોષીય હોતા નથી કારણ કે તેમાં વિભેદિત પેશીઓ કે અંગોનો અભાવ હોય છે.
તેઓ વસાહતો બનાવવા માટે જાણીતા છે અને પોષક તત્વોના વધારાને કારણે (યુટ્રોફિકેશન) પ્રદૂષિત જળાશયોમાં ઘણીવાર બ્લૂમ્સ બનાવે છે.
સાયનોબેક્ટેરિયાની ઘણી જાતિઓ,જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$,માં વિશિષ્ટ કોષો હોય છે જેને હેટરોસિસ્ટ કહેવાય છે,જે તેમને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,તેઓ બહુકોષીય છે તે વિધાન સાયનોબેક્ટેરિયાનું લાક્ષણિક લક્ષણ નથી.

(D) બેક્ટેરિયામાં એક જ ગોળાકાર $ds-DNA$ અણુ હોય છે જે મુખ્ય રંગસૂત્રીય $DNA$ તરીકે કાર્ય કરે છે અને ન્યુક્લિયોઇડ પ્રદેશમાં સ્થિત હોય છે.
વધુમાં,ઘણા બેક્ટેરિયામાં નાના,ગોળાકાર,રંગસૂત્ર બહારના $DNA$ અણુઓ હોય છે જેને પ્લાઝમિડ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,બેક્ટેરિયામાં $DNA$ રંગસૂત્રીય (ન્યુક્લિયોઇડ) અને રંગસૂત્ર બહારનું (પ્લાઝમિડ) બંને હોઈ શકે છે.

(D) સાયનોબેક્ટેરિયા એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે.
આ સાયનોબેક્ટેરિયામાંથી ઘણા,જેમ કે $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$,વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવામાં સક્ષમ છે.
તેઓ તેમની પ્રકાશસંશ્લેષણ પ્રવૃત્તિ અને નાઈટ્રોજન સ્થાપન દ્વારા જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ વધારીને જમીનની ફળદ્રુપતામાં ફાળો આપે છે.
તેથી,ત્રણેય ઉલ્લેખિત સજીવો નાઈટ્રોજન સ્થાપન કરવા માટે સક્ષમ છે.

(D) એવો સજીવ (જેમ કે બેક્ટેરિયા) જે કોઈ પણ વિશિષ્ટ પોષક તત્વોની જરૂરિયાત વગર ન્યૂનતમ માધ્યમ (minimal medium) પર વૃદ્ધિ પામી શકે છે,તેને $Prototroph$ કહેવામાં આવે છે.
તેની સામે,$Auxotroph$ એ એક એવો વિકૃત (mutant) સજીવ છે જે તેની વૃદ્ધિ માટે જરૂરી કોઈ ચોક્કસ સંયોજનનું સંશ્લેષણ કરી શકતો નથી અને તેથી તેને વૃદ્ધિ માધ્યમમાં તે ચોક્કસ પોષક તત્વ (જેમ કે એમિનો એસિડ અથવા વિટામિન) ઉમેરવાની જરૂર પડે છે.

(C) આર્કિબેક્ટેરિયા એવા સજીવો છે જે ઉકળતા ગરમ પાણીના ઝરા અને ઊંડા સમુદ્રના હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ જેવા અત્યંત પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં જોવા મળે છે.
આનું મુખ્ય કારણ તેમની કોષદીવાલ અને કોષરસસ્તરનું વિશિષ્ટ બંધારણ છે,જેમાં શાખિત શૃંખલાવાળા લિપિડ્સ હોય છે જે તેમને અત્યંત ગરમી અને એસિડિક પરિસ્થિતિઓમાં સ્થિરતા અને પ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે.

(N/A) માયકોપ્લાઝ્મા એવા સજીવો છે જેમાં કોષદીવાલનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય છે.
$\rightarrow$ તેઓ જાણીતા સૌથી નાના જીવંત કોષો છે અને ઓક્સિજન વગર જીવી શકે છે.
$\rightarrow$ ઘણા માયકોપ્લાઝ્મા પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં રોગકારક હોય છે.
$\rightarrow$ માયકોપ્લાઝ્મા સૌથી સરળ મુક્તજીવી આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotes) સજીવો છે.
$\rightarrow$ તેઓને $PPLO$ (પ્લ્યુરોન્યુમોનિયા જેવા સજીવો) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A)

યુબેક્ટેરિયા	આર્કિબેક્ટેરિયા
$(1)$ કોષદીવાલ પેપ્ટિડોગ્લાયકેનથી બનેલી હોય છે.	$(1)$ કોષદીવાલમાં પેપ્ટિડોગ્લાયકેનનો અભાવ હોય છે; તે જટિલ પોલીસેકેરાઈડ્સ અને પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે.
$(2)$ કોષરસસ્તર એસ્ટર બંધ દ્વારા જોડાયેલા સીધી શૃંખલાવાળા ફેટી એસિડ્સનું બનેલું હોય છે.	$(2)$ કોષરસસ્તર ઈથર બંધ દ્વારા જોડાયેલા શાખિત શૃંખલાવાળા લિપિડ્સનું બનેલું હોય છે.
$(3)$ જનીનો સામાન્ય રીતે નોન-કોડિંગ સિક્વન્સ (ઇન્ટ્રોન્સ) દ્વારા અવરોધાયેલા હોતા નથી.	$(3)$ સુકોષકેન્દ્રી સજીવોની જેમ,જનીનો ઘણીવાર ઇન્ટ્રોન્સ દ્વારા અવરોધાયેલા હોય છે.
$(4)$ રિબોઝોમલ પ્રોટીન અને $RNA$ પોલિમરેઝ ઉત્સેચકો સુકોષકેન્દ્રીઓ કરતા અલગ હોય છે.	$(4)$ રિબોઝોમલ પ્રોટીન અને $RNA$ પોલિમરેઝ બંધારણીય રીતે સુકોષકેન્દ્રીઓ જેવા જ હોય છે.

(N/A)

બેક્ટેરિયા	સાયનોબેક્ટેરિયા
$(1)$ કોષો કદમાં નાના હોય છે.	$(1)$ કોષો સરખામણીમાં મોટા હોય છે.
$(2)$ કોષદીવાલ $1-2$ સ્તરીય હોય છે.	$(2)$ કોષદીવાલ ચાર સ્તરીય હોય છે.
$(3)$ તેઓ કશા (flagella) ધરાવી શકે છે.	$(3)$ તેઓમાં કશાનો અભાવ હોય છે.
$(4)$ તેઓ સ્વયંપોષી અને પરપોષી હોય છે.	$(4)$ તેઓ મુખ્યત્વે સ્વયંપોષી હોય છે.
$(5)$ સ્વયંપોષી બેક્ટેરિયા બેક્ટેરિયોક્લોરોફિલ ધરાવે છે.	$(5)$ તેઓ સુકોષકેન્દ્રી સ્વયંપોષીઓની જેમ ક્લોરોફિલ-$a$ ધરાવે છે.
$(6)$ પ્રકાશસંશ્લેષણ ઓક્સિજનવિહીન (anoxygenic) હોય છે.	$(6)$ પ્રકાશસંશ્લેષણ ઓક્સિજનયુક્ત (oxygenic) હોય છે.
$(7)$ તેઓ જારક અથવા અજારક હોઈ શકે છે.	$(7)$ તેઓ જારક હોય છે.
$(8)$ સંગ્રહિત ખોરાક ગ્લાયકોજન છે.	$(8)$ સંગ્રહિત ખોરાક સાયનોફાયસિયન સ્ટાર્ચ છે.

(N/A) $(1)$ $MLO$ એટલે Mycoplasma-Like Organisms (માયકોપ્લાઝ્મા-જેવા સજીવો). આ નાના,કોષદીવાલ વિહીન આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે જે ઘણીવાર વનસ્પતિઓમાં રોગકારક હોય છે.
$(2)$ $VAM$ એટલે Vesicular-Arbuscular Mycorrhizae (વેસિક્યુલર-આર્બસ્ક્યુલર માયકોરાઇઝા). આ અંતઃ-કવકજાળનો એક પ્રકાર છે જેમાં ફૂગ વનસ્પતિના મૂળના કોષોની અંદર વેસિકલ્સ અને આર્બસ્ક્યુલ્સ બનાવે છે,જે પોષક તત્વોના શોષણમાં મદદ કરે છે.

(D) સાયનોબેક્ટેરિયા ઘણા કારણોસર મહત્વપૂર્ણ છે:
$1$. નાઈટ્રોજન સ્થાપન: $Anabaena$ અને $Nostoc$ જેવા ઘણા સાયનોબેક્ટેરિયામાં 'હિટરોસિસ્ટ' (heterocysts) નામની વિશિષ્ટ કોષો હોય છે,જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું એમોનિયામાં સ્થાપન કરીને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
$2$. પર્યાવરણીય સંરક્ષણ: તેઓ જમીનની સપાટી પર પડ બનાવીને જમીનનું ધોવાણ અટકાવવામાં અને જમીન સંરક્ષણમાં મદદ કરે છે.
$3$. પોષક મૂલ્ય: $Spirulina$ જેવી પ્રજાતિઓ તેમના ઉચ્ચ પોષક તત્વોને કારણે મનુષ્યો માટે પ્રોટીનયુક્ત આહાર પૂરક તરીકે વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

(B) બેક્ટેરિયા $(Bacteria)$ શબ્દ વૈજ્ઞાનિક એહરેનબર્ગ દ્વારા $1829$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.

(B) બેક્ટેરિયાની શોધનો શ્રેય એન્ટોન વોન લ્યુવેનહોકને જાય છે. તેમણે $1675$ માં તેમના દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવેલા સાદા માઇક્રોસ્કોપનો ઉપયોગ કરીને પ્રથમ વખત આ સૂક્ષ્મજીવોનું અવલોકન કર્યું હતું.

(N/A) $\rightarrow$ $Nostoc$ અને $Oscillatoria$ જેવા કેટલાક સાયનોબેક્ટેરિયા અથવા નીલ-હરિત લીલ અન્ય જલીય વનસ્પતિઓની તુલનામાં પ્રદૂષકો સહિતની પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓને ખૂબ સારી રીતે સહન કરી શકે છે.
આ તેમની આસપાસ રહેલા મ્યુસિલેજ (શ્લેષ્મ) આવરણ,પ્રતિરોધક પ્રોટીન અને રસધાનીઓનો અભાવ હોવાને કારણે શક્ય બને છે.
તેઓ મોટી સંખ્યામાં બીજાણુઓ મુક્ત કરે છે જે હંમેશા હવામાં હાજર રહે છે.
આ સજીવોને પ્રદૂષિત પાણીમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં પોષક તત્વો મળી રહે છે.
તેથી,તેઓ આવી પરિસ્થિતિઓમાં ઘણીવાર ફૂલે છે (bloom) અને પ્રદૂષિત પાણીમાં વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

(A) રસાયણસંશ્લેષી બેક્ટેરિયા સ્વયંપોષી છે કારણ કે તેઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકે છે.
રસાયણસંશ્લેષણ દરમિયાન,તેઓ કાર્બન ડાયોક્સાઇડને કાર્બનિક સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે અકાર્બનિક રસાયણોનો ઉપયોગ કરે છે.

(A) $1$. આર.એચ. વ્હીટેકર દ્વારા સૂચિત "પાંચ સૃષ્ટિ વર્ગીકરણ" મુજબ, તમામ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવોને મોનેરા સૃષ્ટિમાં મૂકવામાં આવ્યા છે。
$2$. સાયનોબેક્ટેરિયા અને વિષમપોષી બેક્ટેરિયા બંને પ્રકૃતિમાં આદિકોષકેન્દ્રી છે, જેનો અર્થ છે કે તેમની પાસે પટલ-આવરિત કોષકેન્દ્ર અને અન્ય પટલ-આવરિત અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે。
$3$. આ વર્ગીકરણ યોગ્ય છે કારણ કે સજીવોને મોનેરા સૃષ્ટિમાં મૂકવા માટેનો પ્રાથમિક માપદંડ તેમનું આદિકોષકેન્દ્રી કોષીય આયોજન છે。
$4$. સાયનોબેક્ટેરિયા (નીલ-હરિત લીલ) પ્રકાશસંશ્લેષી સ્વયંપોષી છે જેમાં ક્લોરોફિલ-$a$ હોય છે, જ્યારે વિષમપોષી બેક્ટેરિયા કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે। પોષણની પદ્ધતિમાં આ તફાવત હોવા છતાં, તેમની મૂળભૂત કોષીય રચના (આદિકોષકેન્દ્રી) સમાન રહે છે, જે યુબેક્ટેરિયાની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે।

(B) વિધાન $I$ સાચું છે: માયકોપ્લાઝ્મા સૌથી નાના જાણીતા જીવંત કોષો છે,જેનું કદ સામાન્ય રીતે $0.1 \ \mu m$ થી $0.3 \ \mu m$ ની વચ્ચે હોય છે. તેમના અત્યંત નાના કદને કારણે,તેઓ બેક્ટેરિયા-પ્રૂફ ફિલ્ટર્સ (જેમાં સામાન્ય રીતે $1 \ \mu m$ કે તેથી ઓછી છિદ્ર સાઈઝ હોય છે) માંથી સરળતાથી પસાર થઈ શકે છે.
વિધાન $II$ ખોટું છે: માયકોપ્લાઝ્મા બેક્ટેરિયામાં અજોડ છે કારણ કે તેમની પાસે કોષદીવાલનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય છે. કોષદીવાલની આ ગેરહાજરી તેમને પેનિસિલિન જેવા એન્ટિબાયોટિક્સ સામે કુદરતી રીતે પ્રતિરોધક બનાવે છે જે કોષદીવાલના સંશ્લેષણને લક્ષ્ય બનાવે છે.
તેથી,વિધાન $I$ સાચું છે અને વિધાન $II$ ખોટું છે.

(D) વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે બેક્ટેરિયા સ્વયંપોષી (પ્રકાશસંશ્લેષી અથવા રસાયણસંશ્લેષી) અથવા વિષમપોષી હોઈ શકે છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે સ્લાઈમ મોલ્ડ્સ એ પ્રોટિસ્ટા સૃષ્ટિના સભ્યો છે,મોનેરાના નહીં.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે $Mycoplasma$ માં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે.
વિકલ્પ $D$ સાચો છે કારણ કે $Cyanobacteria$ (નીલ-હરિત લીલ) પ્રકાશસંશ્લેષી સ્વયંપોષી છે અને તેને સૃષ્ટિ $Monera$ માં આદિકોષકેન્દ્રી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) આદિકોષકેન્દ્રીય સજીવો સૃષ્ટિ $Monera$ માં સમાવિષ્ટ છે.
$1$. બેક્ટેરિયા: આ આદિકોષકેન્દ્રીય સજીવો છે.
$2$. નીલહરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા): આ પણ આદિકોષકેન્દ્રીય સજીવો છે.
બાકીના તમામ સજીવો (ફૂગ,સછિદ્ર,શૂળત્વચી,મોસ,દ્વિઅંગી,ત્રિઅંગી,અનાવૃત્ત બીજધારી,કંકતધરા અને આવૃત્ત બીજધારી) સુકોષકેન્દ્રીય (eukaryotic) સજીવો છે.
તેથી,આપેલ યાદીમાં માત્ર $2$ સજીવો આદિકોષકેન્દ્રીય છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પાંચ સૃષ્ટિ વર્ગીકરણ પદ્ધતિમાં $Monera$ (મોનેરા) એકમાત્ર એવી સૃષ્ટિ છે જેમાં એકકોષીય આદિકોષકેન્દ્રીય સજીવોનો સમાવેશ થાય છે. આ સજીવોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. બેક્ટેરિયા અને સાયનોબેક્ટેરિયા તેના ઉદાહરણો છે.

(A) આકારને આધારે બેક્ટેરિયાને $4$ મુખ્ય કક્ષાઓમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$1$. ગોળાકાર (Coccus)
$2$. દંડાણુ (Bacillus)
$3$. અલ્પવિરામ આકારના (Vibrio)
$4$. સર્પાકાર (Spirillum)

(D) આકૃતિમાં દર્શાવેલ બેક્ટેરિયાના આકારના આધારે:
$1$. પ્રથમ જૂથ ગોળાકાર બેક્ટેરિયા દર્શાવે છે,જેને $Coccus$ (કોકસ) કહેવાય છે.
$2$. બીજું જૂથ દંડાકાર બેક્ટેરિયા દર્શાવે છે,જેને $Bacillus$ (બેસીલસ) કહેવાય છે.
$3$. ત્રીજું જૂથ સર્પાકાર બેક્ટેરિયા દર્શાવે છે,જેને $Spirillum$ (સ્પાઈરીલમ) કહેવાય છે.
$4$. ચોથું જૂથ અલ્પવિરામ આકારના બેક્ટેરિયા દર્શાવે છે,જેને $Vibrio$ (વીબ્રીયો) કહેવાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $Coccus$,$Bacillus$,$Spirillum$,$Vibrio$ છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,બેક્ટેરિયા ખૂબ જ સરળ રચના ધરાવે છે પરંતુ તેમનું વર્તન જટિલ હોય છે. તેથી,વિકલ્પ $A$ માં આપેલી માહિતી કે 'બેક્ટેરિયાની રચના જટિલ હોવા છતાં તેમનું વર્તન સરળ છે' તે વિધાન ખોટું છે. બેક્ટેરિયા તમામ સજીવોમાં સૌથી વધુ ચયાપચયિક વિવિધતા દર્શાવે છે. મોટા ભાગના બેક્ટેરિયા વિષમપોષી હોય છે (તેઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવતા નથી પરંતુ ખોરાક માટે અન્ય સજીવો અથવા મૃત કાર્બનિક પદાર્થો પર આધાર રાખે છે). સ્વયંપોષી બેક્ટેરિયા અકાર્બનિક પ્રક્રિયકોમાંથી પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે. આમ,વિકલ્પ $A$ એ અસંગત વિધાન છે.

(D) બેક્ટેરિયાને તેમના પોષણના આધારે બે મુખ્ય પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: સ્વયંપોષી અને વિષમપોષી.
$1$. સ્વયંપોષી બેક્ટેરિયા $(P)$ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકે છે. તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષી (પ્રકાશ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને) અને રસાયણસંશ્લેષી (રાસાયણિક ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને) એમ બે પ્રકારના હોય છે.
$2$. વિષમપોષી બેક્ટેરિયા $(Q)$ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકતા નથી અને અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે. તેમાં પરોપજીવી (અન્ય સજીવો પર રહીને) અને મૃતોપજીવી (મૃત કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરીને) બેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,$P$ માં પ્રકાશસંશ્લેષી અને રસાયણસંશ્લેષી બેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે,જ્યારે $Q$ માં પરોપજીવી અને મૃતોપજીવી બેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે. સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) આર્કિબેક્ટેરિયા વિશિષ્ટ છે કારણ કે તેઓ અત્યંત ક્ષારયુક્ત વિસ્તારો (હેલોફાઇલ્સ),ગરમ પાણીના ઝરા (થર્મોએસિડોફાઇલ્સ) અને કાદવવાળા વિસ્તારો (મિથેનોજેન્સ) જેવા અત્યંત કઠિન નિવાસસ્થાનોમાં જીવે છે.
તેમની કોષદીવાલની રચના તેમને આ વિપરિત પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે,જે અન્ય બેક્ટેરિયા કરતા અલગ હોય છે.

(B) આર્કીબેક્ટેરિયા વિશિષ્ટ છે કારણ કે તેઓ અત્યંત પ્રતિકૂળ વસવાટમાં જીવી શકે છે.
$1$. હેલોફિલ્સ $(P)$ અતિશય ક્ષારયુક્ત વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
$2$. મિથેનોજેન્સ $(Q)$ કળણભૂમિમાં જોવા મળે છે.
$3$. થર્મોએસિડોફિલ્સ $(R)$ ગરમ પાણીના ઝરામાં જોવા મળે છે.
તેથી, સાચી જોડ $P-III, Q-II, R-I$ છે.

(B) $Methanogens$ એ $Archaebacteria$ નો એક સમૂહ છે જે સખત અજારક (anaerobic) હોય છે. તેઓ ગાય અને ભેંસ જેવા કેટલાક વાગોળતા પ્રાણીઓના પાચનમાર્ગમાં જોવા મળે છે. આ બેક્ટેરિયા આ પ્રાણીઓના છાણમાંથી મિથેન (બાયોગેસ) ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર છે.

(B) આપેલી આકૃતિ એક તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયા (નીલહરિતલીલ) દર્શાવે છે,જે $Nostoc$ તરીકે ઓળખાય છે.
આકૃતિમાં,$P$ એ $Heterocyst$ (અભિકોષ) દર્શાવે છે,જે નાઈટ્રોજન સ્થાપન માટે જવાબદાર વિશિષ્ટ કોષ છે.
$Q$ એ $Mucilaginous$ $sheath$ (શ્લેષ્મી આવરણ) દર્શાવે છે જે કોષોની વસાહતને ઘેરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $Nostoc$ છે જેમાં $P$ એ $Heterocyst$ છે અને $Q$ એ $Mucilaginous$ $sheath$ છે.

(A) સાયનોબેક્ટેરિયા,જેને નીલ-હરિત લીલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પ્રકાશસંશ્લેષી આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે જે ક્લોરોફિલ $a$ ધરાવે છે અને ઓક્સિજનયુક્ત પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
રાઈઝોબીયમ એ નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા બેક્ટેરિયા છે જે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળની ગાંઠોમાં જોવા મળે છે.
માઈકોપ્લાઝમા એ બેક્ટેરિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે અને તે સામાન્ય રીતે પરોપજીવી અથવા મૃતોપજીવી હોય છે.
લેક્ટોબેસિલસ એ લેક્ટિક એસિડ ઉત્પન્ન કરતા બેક્ટેરિયા છે જે દૂધમાંથી દહીં બનાવવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે.
તેથી,સાચો જવાબ સાયનોબેક્ટેરિયા છે.

(A) અભિકોષ (heterocysts) એ $Nostoc$ અને $Anabaena$ જેવા તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયામાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ,જાડી દીવાલવાળા કોષો છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય વાતાવરણીય નાઈટ્રોજન $(N_2)$ નું એમોનિયામાં સ્થાપન કરવાનું છે,જે સજીવના વિકાસ માટે આવશ્યક છે.
તેઓ નાઈટ્રોજનેઝ ઉત્સેચકની પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી અજારક (anaerobic) વાતાવરણ પૂરું પાડે છે,જે ઓક્સિજન પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે.

(D) રસાયણસ્વપોષી (chemoautotrophs) એવા સજીવો છે જે અકાર્બનિક પદાર્થો (જેમ કે નાઈટ્રેટ્સ,નાઈટ્રાઈટ્સ અથવા એમોનિયા) ના ઓક્સિડેશનથી મુક્ત થતી રાસાયણિક ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
$1$. તેઓ સ્વપોષી છે કારણ કે તેઓ પોતાનો ખોરાક જાતે સંશ્લેષિત કરે છે.
$2$. તેઓ અકાર્બનિક પદાર્થોનું ઓક્સિડેશન કરે છે.
$3$. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન મુક્ત થતી ઊર્જાનો ઉપયોગ $ATP$ ના ઉત્પાદન માટે કરવામાં આવે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) અસંગત વિધાન $C$ છે.
સૌથી નાના જીવંત કોષો તરીકે $Mycoplasma$ ને ઓળખવામાં આવે છે.
$Mycoplasma$ એવા સજીવો છે જેમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે અને તેઓ ઓક્સિજન વગર પણ જીવી શકે છે.
તેઓ યુબેક્ટેરિયાનો ભાગ નથી,પરંતુ મોનેરા સૃષ્ટિના અલગ સજીવો છે.
બાકીના તમામ વિધાનો સાચા છે: યુબેક્ટેરિયા આદિકોષકેન્દ્રી હોય છે,તેમાં સ્વયંપોષી બેક્ટેરિયા વિપુલ પ્રમાણમાં હોય છે અને નીલ-હરિત લીલ $(Cyanobacteria)$ ને યુબેક્ટેરિયા હેઠળ ગણવામાં આવે છે.

(D) $Eubacteria$ (સત્ય બેક્ટેરિયા) પ્રકૃતિમાં અત્યંત વિવિધતા ધરાવે છે.
$1.$ તેઓ દૂધમાંથી દહીં બનાવવા (દા.ત.,$Lactobacillus$),એન્ટિબાયોટિક્સના ઉત્પાદન અને કઠોળના મૂળમાં નાઇટ્રોજન સ્થાપન (દા.ત.,$Rhizobium$) માં મદદરૂપ થાય છે.
$2.$ ઘણા બેક્ટેરિયા રોગકારક હોય છે જે મનુષ્યો,પાક,ખેતીના પ્રાણીઓ અને પાલતુ પ્રાણીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$3.$ કોલેરા,ટાઇફોઇડ,ધનુર અને સાઇટ્રસ કેન્કર જેવા રોગો વિવિધ બેક્ટેરિયાને કારણે થાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(B) સંયુગ્મન એ બેક્ટેરિયામાં થતી એક પ્રક્રિયા છે જેમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય,સામાન્ય રીતે પ્લાઝમિડ (જેમ કે $F$-પ્લાઝમિડ),દાતા બેક્ટેરિયામાંથી ગ્રાહી બેક્ટેરિયામાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં,'પિલી' (Pili) અથવા 'સેક્સ પિલી' કોષો વચ્ચે સંપર્ક સ્થાપિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
બીજી તરફ,ફિમ્બ્રી (Fimbriae) મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયાને સપાટી અથવા યજમાન પેશીઓ સાથે જોડવામાં મદદ કરે છે,સંયુગ્મનની પ્રક્રિયામાં નહીં.
વધુમાં,જોકે સંયુગ્મનમાં આનુવંશિક દ્રવ્યની આપ-લે થાય છે,તેને સાચું લિંગી પ્રજનન માનવામાં આવતું નથી કારણ કે તેમાં અર્ધીકરણ (Meiosis) કે જન્યુઓનું નિર્માણ થતું નથી.
તેથી,વિધાન $B$ એ અસંગત વિધાન છે.

(D) $Mycoplasma$ એવા સજીવો છે જેમાં કોષદિવાલનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય છે.
તેઓ સૌથી નાના જાણીતા જીવંત કોષો છે અને ઓક્સિજન વગર પણ જીવી શકે છે.
$Mycoplasma$ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ બંનેમાં રોગકારક છે.
તેથી,તે ફક્ત પ્રાણીઓમાં જ રોગ કરે છે તે વિધાન અસંગત (ખોટું) છે.

(D) આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. આર.એચ. વ્હીટેકર દ્વારા આપવામાં આવેલી પાંચ સૃષ્ટિ વર્ગીકરણ પદ્ધતિ મુજબ,તમામ આદિકોષકેન્દ્રીય સજીવોને $Monera$ સૃષ્ટિમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. વનસ્પતિ,પ્રોટીસ્ટા અને ફૂગ સૃષ્ટિમાં સુકોષકેન્દ્રીય (Eukaryotic) સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.

(B) બેક્ટેરિયાને તેમની કોષદીવાલની રચના અને ક્રિશ્ચિયન ગ્રામ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી અભિરંજક પદ્ધતિ પ્રત્યેની તેમની પ્રતિક્રિયાના આધારે બે જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. જે બેક્ટેરિયા ગ્રામ અભિરંજક (ક્રિસ્ટલ વાયોલેટ) ગ્રહણ કરે છે અને તેને જાળવી રાખે છે,તેમને ગ્રામ-પોઝિટિવ બેક્ટેરિયા કહેવામાં આવે છે.
$2$. જે બેક્ટેરિયા ગ્રામ અભિરંજકને જાળવી રાખતા નથી,તેમને ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયા કહેવામાં આવે છે.

(C) સાયનોબેક્ટેરિયા પ્રકાશસંશ્લેષી આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે. તેમના કોષરસમાં પટલમય વિસ્તરણ જોવા મળે છે જેમાં રંજકદ્રવ્યો આવેલા હોય છે,જેને $Chromatophores$ (ક્રોમેટોફોર) કહેવામાં આવે છે. આ રચનાઓ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે. હરિતકણ અને કણાભસૂત્ર એ માત્ર સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકાઓ છે,અને રંજકકણ એ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી એક પ્રકારની અંગિકા છે.

(C) ફિમ્બ્રી એ ઘણા બેક્ટેરિયામાં કોષમાંથી બહાર નીકળતા નાના,બ્રશ જેવા તંતુઓ છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય બેક્ટેરિયાને નદીઓમાં પથ્થરો સાથે અને યજમાન પેશીઓ સાથે ચોંટવામાં મદદ કરવાનું છે. સંયુગ્મન (conjugation) મુખ્યત્વે પિલી (pili) દ્વારા થાય છે,ફિમ્બ્રી દ્વારા નહીં. બેક્ટેરિયામાં પ્રચલન મુખ્યત્વે કશા (flagella) દ્વારા થાય છે. તેથી,ફિમ્બ્રી દૂર કરવાથી બેક્ટેરિયા ખાસ કરીને આધાર (substrate) સાથે ચોંટી શકતા નથી.