Gujarati

Maxwell's equations , Concept of displacement current and Hertz experiment Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Electromagnetic waves · Maxwell's equations , Concept of displacement current and Hertz experiment

124+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 24 of 124 questions in Gujarati

101
EasyMCQ
નીચેનામાંથી કયો વિકલ્પ એમ્પીયર-મેક્સવેલનો નિયમ દર્શાવે છે?
A
$\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_{0} i_{c} + \mu_{0} \frac{d\phi_{E}}{dt}$
B
$\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_{0} i_{c} + \frac{d\phi_{E}}{dt}$
C
$\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_{0} i_{c} + \varepsilon_{0} \frac{d\phi_{E}}{dt}$
D
$\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_{0} i_{c} + \mu_{0} \varepsilon_{0} \frac{d\phi_{E}}{dt}$

Solution

(D) એમ્પીયર-મેક્સવેલનો નિયમ એ એમ્પીયરના નિયમનું સુધારેલું સ્વરૂપ છે જે સ્થાનાંતર પ્રવાહ (displacement current) ને ધ્યાનમાં લે છે.
તેનું ગાણિતિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_{0} i_{c} + \mu_{0} \varepsilon_{0} \frac{d\phi_{E}}{dt}$
જ્યાં:
- $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્રનું રેખીય સંકલન છે.
- $i_{c}$ એ વહન પ્રવાહ (conduction current) છે.
- $\varepsilon_{0} \frac{d\phi_{E}}{dt}$ એ સ્થાનાંતર પ્રવાહ $(i_{d})$ છે.
- $\mu_{0}$ એ શૂન્યાવકાશની પરમીએબિલિટી છે.
- $\varepsilon_{0}$ એ શૂન્યાવકાશની પરમિટિવિટી છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ સાચો જવાબ છે.
102
EasyMCQ
વિદ્યુતચુંબકીય તરંગનો સ્ત્રોત કયો વિદ્યુતભાર હોઈ શકે?
A
અચળ વેગથી ગતિ કરતો
B
વર્તુળાકાર કક્ષામાં ગતિ કરતો
C
સ્થિર
D
ચુંબકીય ક્ષેત્રને સમાંતર ગતિ કરતો

Solution

(B) વિદ્યુતચુંબકત્વના સિદ્ધાંતો અનુસાર,વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો પ્રવેગિત વિદ્યુતભારો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
સ્થિર વિદ્યુતભાર માત્ર સ્થિર વિદ્યુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે.
અચળ વેગથી ગતિ કરતો વિદ્યુતભાર સ્થાયી વિદ્યુતપ્રવાહ ઉત્પન્ન કરે છે,જે અચળ ચુંબકીય ક્ષેત્ર બનાવે છે,પરંતુ તે વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો તરીકે ઉર્જાનું ઉત્સર્જન કરતું નથી.
વર્તુળાકાર કક્ષામાં ગતિ કરતો વિદ્યુતભાર કેન્દ્રગામી પ્રવેગ અનુભવે છે,જે પ્રવેગિત ગતિનું એક સ્વરૂપ છે.
તેથી,વર્તુળાકાર કક્ષામાં ગતિ કરતો વિદ્યુતભાર વિદ્યુતચુંબકીય તરંગોના સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.
103
EasyMCQ
નીચેનામાંથી કયું વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો ઉત્પન્ન કરે છે?
A
સ્થિર વિદ્યુતભારો
B
સમાન ગતિમાં રહેલા વિદ્યુતભારો
C
પ્રવેગી ગતિ કરતા વિદ્યુતભારો
D
સ્થિર ચુંબક

Solution

(C) વિદ્યુતચુંબકત્વના સિદ્ધાંતો અનુસાર,સ્થિર વિદ્યુતભાર માત્ર વિદ્યુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે. સમાન વેગથી ગતિ કરતો વિદ્યુતભાર વિદ્યુતક્ષેત્ર અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર બંને ઉત્પન્ન કરે છે,પરંતુ તે ઉર્જાનું ઉત્સર્જન કરતું નથી. પ્રવેગી ગતિ કરતો વિદ્યુતભાર સમય સાથે બદલાતું વિદ્યુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે,જે બદલામાં સમય સાથે બદલાતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે. આ સતત પ્રક્રિયાને પરિણામે અવકાશમાં વિદ્યુતચુંબકીય તરંગોનું પ્રસરણ થાય છે.
104
MediumMCQ
નીચેનામાંથી કયું મેક્સવેલનું વિદ્યુતચુંબકીય સમીકરણ ખોટું છે?
A
$\oint \vec{B} \cdot d \vec{\ell} = \mu_0 i_c + \mu_0 \varepsilon_0 \frac{d \phi_E}{dt}$
B
$\oint \vec{B} \cdot d \vec{A} = \frac{Q}{\varepsilon_0}$
C
$\oint \vec{E} \cdot d \vec{\ell} = -\frac{d \phi_B}{dt}$
D
$\oint \vec{E} \cdot d \vec{A} = \frac{Q}{\varepsilon_0}$

Solution

(B) મેક્સવેલના સમીકરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. વિદ્યુત માટે ગૌસનો નિયમ: $\oint \vec{E} \cdot d \vec{A} = \frac{Q}{\varepsilon_0}$
$2$. ચુંબકત્વ માટે ગૌસનો નિયમ: $\oint \vec{B} \cdot d \vec{A} = 0$
$3$. ફેરાડેનો પ્રેરણનો નિયમ: $\oint \vec{E} \cdot d \vec{\ell} = -\frac{d \phi_B}{dt}$
$4$. એમ્પીયર-મેક્સવેલ નિયમ: $\oint \vec{B} \cdot d \vec{\ell} = \mu_0 i_c + \mu_0 \varepsilon_0 \frac{d \phi_E}{dt}$
આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખામણી કરતા,સમીકરણ $\oint \vec{B} \cdot d \vec{A} = \frac{Q}{\varepsilon_0}$ ખોટું છે કારણ કે બંધ સપાટીમાંથી પસાર થતું ચુંબકીય ફ્લક્સ હંમેશા શૂન્ય હોય છે.
105
EasyMCQ
કયો નિયમ જણાવે છે કે 'વિદ્યુત ક્ષેત્રમાં ફેરફાર ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે'?
A
ફેરાડેનો નિયમ
B
બાયો-સાવર્ટનો નિયમ
C
સુધારેલો એમ્પીયરનો નિયમ
D
લેન્ઝનો નિયમ

Solution

(C) સુધારેલો એમ્પીયર-મેક્સવેલનો નિયમ નીચે મુજબ છે: $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 (i_c + i_d)$.
અહીં,$i_d$ એ સ્થાનાંતર પ્રવાહ (displacement current) છે,જે $i_d = \epsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
આ કિંમત સમીકરણમાં મૂકતા,આપણને મળે છે: $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 \left( i_c + \epsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt} \right)$.
આ સમીકરણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સમય સાથે બદલાતું વિદ્યુત ક્ષેત્ર $(\frac{d\phi_E}{dt})$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે. આ સુધારેલા એમ્પીયરના નિયમનો મુખ્ય સાર છે.
106
EasyMCQ
વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો કોના દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે?
A
માત્ર સ્થિર વિદ્યુતભારો
B
માત્ર નિયમિત ગતિમાં રહેલા વિદ્યુતભારો
C
માત્ર પ્રવેગી અથવા પ્રતિપ્રવેગી વિદ્યુતભારો
D
સ્થિર રહેલા વિદ્યુતભાર રહિત સ્થાયી કણ

Solution

(C) મેક્સવેલના સિદ્ધાંત મુજબ,સ્થિર વિદ્યુતભાર માત્ર વિદ્યુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે.
નિયમિત વેગથી ગતિ કરતો વિદ્યુતભાર વિદ્યુતક્ષેત્ર અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર બંને ઉત્પન્ન કરે છે,પરંતુ આ ક્ષેત્રો સમય સાથે એવી રીતે બદલાતા નથી કે જે વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો ઉત્પન્ન કરી શકે.
જ્યારે કોઈ વિદ્યુતભાર પ્રવેગિત કે પ્રતિપ્રવેગિત ગતિ કરે છે,ત્યારે તે સમય સાથે બદલાતું વિદ્યુતક્ષેત્ર અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે.
આ સમય સાથે બદલાતા ક્ષેત્રો અવકાશમાં વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો તરીકે પ્રસરણ પામે છે.
તેથી,વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો માત્ર પ્રવેગી અથવા પ્રતિપ્રવેગી વિદ્યુતભારો દ્વારા જ ઉત્પન્ન થાય છે.
107
EasyMCQ
પ્રવેગિત વિદ્યુતભાર શું ઉત્સર્જિત કરે છે?
A
$\alpha$-કિરણો
B
$\beta$-કિરણો
C
વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો
D
દ્રવ્ય તરંગો

Solution

(C) વિદ્યુતચુંબકત્વના શાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત મુજબ,સ્થિર વિદ્યુતભાર માત્ર વિદ્યુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે.
અચળ વેગથી ગતિ કરતો વિદ્યુતભાર વિદ્યુતક્ષેત્ર અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર બંને ઉત્પન્ન કરે છે,પરંતુ તે ઉર્જાનું ઉત્સર્જન કરતું નથી.
જોકે,પ્રવેગિત વિદ્યુતભાર સમય સાથે બદલાતું વિદ્યુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે,જે બદલામાં સમય સાથે બદલાતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે.
આ સમય સાથે બદલાતા ક્ષેત્રો અવકાશમાં વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો તરીકે પ્રસરણ પામે છે.
તેથી,પ્રવેગિત વિદ્યુતભાર એ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગોનો સ્ત્રોત છે.
108
EasyMCQ
નીચેની યાદી-$I$ ને યાદી-$II$ સાથે જોડો.
$A$. $\oint E \cdot dA$$(i)$ $0$
$B$. $\oint B \cdot dA$$(ii)$ $-\frac{d\phi_B}{dt}$
$C$. $\oint E \cdot dl$$(iii)$ $\frac{Q}{\varepsilon_0}$
$D$. $\oint B \cdot dl$$(iv)$ $\mu_0(i_c + i_d)$
A
$A-(iii), B-(ii), C-(i), D-(iv)$
B
$A-(iv), B-(i), C-(iii), D-(ii)$
C
$A-(iii), B-(i), C-(ii), D-(iv)$
D
$A-(iii), B-(i), C-(iv), D-(ii)$

Solution

(C) $A \rightarrow (iii)$: વિદ્યુત માટેના ગૌસના નિયમ મુજબ,બંધ સપાટીમાંથી પસાર થતું કુલ વિદ્યુત ફ્લક્સ $\oint E \cdot dA = \frac{Q}{\varepsilon_0}$ છે.
$B \rightarrow (i)$: ચુંબકત્વ માટેના ગૌસના નિયમ મુજબ,કોઈપણ બંધ સપાટીમાંથી પસાર થતું કુલ ચુંબકીય ફ્લક્સ શૂન્ય હોય છે,એટલે કે $\oint B \cdot dA = 0$.
$C \rightarrow (ii)$: ફેરાડેના વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણના નિયમ મુજબ,પ્રેરિત વિદ્યુતચાલક બળ $(EMF)$ એ વિદ્યુતક્ષેત્રનું રેખા સંકલન છે,$\oint E \cdot dl = -\frac{d\phi_B}{dt}$.
$D \rightarrow (iv)$: એમ્પીયર-મેક્સવેલના નિયમ મુજબ,ચુંબકીય ક્ષેત્રનું રેખા સંકલન $\oint B \cdot dl = \mu_0(i_c + i_d)$ છે,જ્યાં $i_c$ એ વહન પ્રવાહ છે અને $i_d$ એ સ્થાનાંતર પ્રવાહ છે.
109
MediumMCQ
એક સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટર $2 \,cm$ ત્રિજ્યા ધરાવતી બે વર્તુળાકાર પ્લેટોનું બનેલું છે, જે $0.1 \,mm$ ના અંતરે અલગ થયેલ છે. જો પ્લેટો વચ્ચેનો વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત $5 \times 10^6 \,Vs^{-1}$ ના દરે બદલાતો હોય, તો સ્થાનાંતર પ્રવાહનું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$5.56 \,A$
B
$5.56 \,mA$
C
$0.556 \,mA$
D
$2.28 \,mA$

Solution

(C) આપેલ છે:
પ્લેટોની ત્રિજ્યા, $r = 2 \,cm = 2 \times 10^{-2} \,m$
પ્લેટો વચ્ચેનું અંતર, $d = 0.1 \,mm = 10^{-4} \,m$
વિદ્યુતસ્થિતિમાનના તફાવતનો ફેરફારનો દર, $\frac{dV}{dt} = 5 \times 10^6 \,Vs^{-1}$
શૂન્યાવકાશની પરમિટિવિટી, $\varepsilon_0 = 8.85 \times 10^{-12} \,F/m$
પ્લેટોનું ક્ષેત્રફળ, $A = \pi r^2 = \pi \times (2 \times 10^{-2})^2 = 4\pi \times 10^{-4} \,m^2$
સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I_d$ નીચે મુજબ આપવામાં આવે છે:
$I_d = \varepsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt} = \varepsilon_0 A \frac{dE}{dt}$
કારણ કે $E = \frac{V}{d}$, તેથી $\frac{dE}{dt} = \frac{1}{d} \frac{dV}{dt}$
તેથી, $I_d = \varepsilon_0 \frac{A}{d} \frac{dV}{dt}$
કિંમતો મૂકતા:
$I_d = (8.85 \times 10^{-12}) \times \frac{4\pi \times 10^{-4}}{10^{-4}} \times (5 \times 10^6)$
$I_d = 8.85 \times 10^{-12} \times 4\pi \times 5 \times 10^6$
$I_d = 8.85 \times 20\pi \times 10^{-6} \,A$
$I_d \approx 8.85 \times 62.83 \times 10^{-6} \,A$
$I_d \approx 556 \times 10^{-6} \,A = 0.556 \,mA$
આમ, સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
Solution diagram
110
DifficultMCQ
એક સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટરને $0.25 \, \Omega m$ અવરોધકતા અને $80$ સાપેક્ષ પરમિટિવિટી ધરાવતા પ્રવાહીમાં સંપૂર્ણપણે ડુબાડવામાં આવે છે. જો કેપેસિટરની પ્લેટોને $0.4 \, GHz$ આવૃત્તિ ધરાવતા $V = V_0 \sin(\omega t)$ વોલ્ટેજ સ્ત્રોત સાથે જોડવામાં આવે,તો સ્થાનાંતર પ્રવાહ $(I_d)$ અને વહન પ્રવાહ $(I_c)$ ના કંપનવિસ્તારનો ગુણોત્તર શોધો:
A
$3: 7$
B
$2: 5$
C
$2: 3$
D
$4: 9$

Solution

(D) વહન પ્રવાહ $I_c = \frac{V}{R} = V \sigma A / d$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\sigma = 1/\rho$ એ વાહકતા છે. કંપનવિસ્તાર $I_{c,0} = \frac{V_0}{\rho} \frac{A}{d}$ છે.
સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I_d = \epsilon_0 \epsilon_r A \frac{dE}{dt} = \epsilon_0 \epsilon_r A \frac{d}{dt} (V/d) = \frac{\epsilon_0 \epsilon_r A}{d} \omega V_0 \cos(\omega t)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. કંપનવિસ્તાર $I_{d,0} = \frac{\epsilon_0 \epsilon_r A \omega V_0}{d}$ છે.
કંપનવિસ્તારનો ગુણોત્તર $\frac{I_{d,0}}{I_{c,0}} = \frac{\epsilon_0 \epsilon_r A \omega V_0 / d}{V_0 A / (\rho d)} = \epsilon_0 \epsilon_r \omega \rho$ છે.
આપેલ છે કે $\epsilon_r = 80$,$\rho = 0.25 \, \Omega m$,$f = 0.4 \times 10^9 \, Hz$,અને $\omega = 2 \pi f = 2 \pi (0.4 \times 10^9) = 0.8 \pi \times 10^9 \, rad/s$.
$\epsilon_0 = \frac{1}{36 \pi \times 10^9} \, F/m$ નો ઉપયોગ કરતા,ગુણોત્તર $\frac{1}{36 \pi \times 10^9} \times 80 \times (0.8 \pi \times 10^9) \times 0.25 = \frac{80 \times 0.8 \times 0.25}{36} = \frac{16}{36} = \frac{4}{9}$ મળે છે.
111
MediumMCQ
$R$ ત્રિજ્યા અને $d$ અંતર ધરાવતા એક વર્તુળાકાર સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટરને અચળ પ્રવાહ $I_D$ દ્વારા ચાર્જ કરવામાં આવે છે. અક્ષથી $r$ અંતરે,જ્યાં $r > R$ હોય,ત્યારે પ્લેટોની વચ્ચે ચુંબકીય ક્ષેત્ર શોધો.
A
$\frac{\mu_0 I_D r}{2 \pi R^2}$
B
$\frac{\mu_0 I_D}{2 \pi R}$
C
$\frac{\mu_0 I_D}{2 \pi r}$
D
શૂન્ય

Solution

(C) એમ્પિયર-મેક્સવેલના નિયમ મુજબ,ચાર્જ થતા કેપેસિટરની પ્લેટોની વચ્ચે અક્ષથી $r$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ એ $r$ ત્રિજ્યાના વર્તુળાકાર લૂપની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્રના રેખીય સંકલન દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જ્યારે $r > R$ હોય,ત્યારે લૂપ દ્વારા ઘેરાયેલ સ્થાનાંતર પ્રવાહ એ કેપેસિટરમાંથી પસાર થતા કુલ સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I_D$ જેટલો હોય છે.
એમ્પિયર-મેક્સવેલનો નિયમ લાગુ પાડતા: $\oint B \cdot dl = \mu_0 I_{enclosed}$.
અહીં પ્રવાહ $I_D$ હોવાથી,આપણને $B(2 \pi r) = \mu_0 I_D$ મળે છે.
તેથી,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I_D}{2 \pi r}$ થાય છે.
Solution diagram
112
MediumMCQ
વર્તુળાકાર પ્લેટો ધરાવતું એક સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટર ડિસ્ચાર્જ થઈ રહ્યું છે. વર્તુળાકાર પ્લેટની ત્રિજ્યા $10 \ cm$ છે. $20 \ cm$ ત્રિજ્યાનો એક વર્તુળાકાર લૂપ કેપેસિટર સાથે સમકેન્દ્રી છે અને પ્લેટોની વચ્ચે મધ્યમાં સ્થિત છે. જો પ્લેટો વચ્ચેનું વિદ્યુતક્ષેત્ર $3.6 \times 10^{12} \ V/(m \cdot s)$ ના દરે બદલાતું હોય,તો લૂપમાંથી પસાર થતો સ્થાનાંતર પ્રવાહ કેટલો હશે ($A$ માં)? (ધારો કે $\frac{1}{4 \pi \varepsilon_0} = 9 \times 10^9 \ N \cdot m^2/C^2$)
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(A) સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I_d$ નું સૂત્ર $I_d = \varepsilon_0 \frac{d\Phi_E}{dt}$ છે,જ્યાં $\Phi_E$ એ લૂપ દ્વારા ઘેરાયેલી સપાટીમાંથી પસાર થતું વિદ્યુત ફ્લક્સ છે.
કેપેસિટરની પ્લેટો વચ્ચેનું વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ ફક્ત પ્લેટની ત્રિજ્યા $(R = 10 \ cm)$ ની અંદર જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે,તેથી $r = 20 \ cm$ ત્રિજ્યાના લૂપમાંથી પસાર થતું ફ્લક્સ $\Phi_E = E \cdot A_{plate} = E \cdot \pi R^2$ થશે.
તેથી,$I_d = \varepsilon_0 \frac{d}{dt}(E \cdot \pi R^2) = \varepsilon_0 \pi R^2 \frac{dE}{dt}$.
આપેલ છે: $R = 10 \ cm = 0.1 \ m$,$\frac{dE}{dt} = 3.6 \times 10^{12} \ V/(m \cdot s)$,અને $\frac{1}{4 \pi \varepsilon_0} = 9 \times 10^9 \ N \cdot m^2/C^2 \Rightarrow \varepsilon_0 = \frac{1}{36 \pi \times 10^9} \ F/m$.
આ કિંમતો મૂકતા:
$I_d = \left( \frac{1}{36 \pi \times 10^9} \right) \cdot \pi \cdot (0.1)^2 \cdot (3.6 \times 10^{12})$
$I_d = \frac{1}{36 \times 10^9} \cdot 0.01 \cdot 3.6 \times 10^{12}$
$I_d = \frac{3.6 \times 10^{10}}{36 \times 10^9} = \frac{36 \times 10^9}{36 \times 10^9} = 1 \ A$.
113
DifficultMCQ
$30 \mu F$ કેપેસીટન્સ ધરાવતા સમાંતર પ્લેટ કેપેસીટરની પ્લેટોમાંથી વહેતો સ્થાનાંતર પ્રવાહ $150 \mu A$ છે. કેપેસીટરને બદલાતા પોટેન્શિયલના સ્ત્રોત દ્વારા કયા દરે ચાર્જ કરવામાં આવે છે ($Vs^{-1}$ માં)?
A
$3.5$
B
$5$
C
$2$
D
$3$

Solution

(B) આપેલ છે: સ્થાનાંતર પ્રવાહ,$i_{d} = 150 \times 10^{-6} \ A$. કેપેસીટન્સ,$C = 30 \times 10^{-6} \ F$.
કેપેસીટરમાં સ્થાનાંતર પ્રવાહ $i_{d}$ અને તેની પ્લેટો વચ્ચેના પોટેન્શિયલ તફાવતના બદલાવાના દર વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબ છે:
$i_{d} = C \frac{dv}{dt}$
પોટેન્શિયલના બદલાવાના દર $\frac{dv}{dt}$ ને શોધવા માટે સૂત્રને ફરીથી ગોઠવતા:
$\frac{dv}{dt} = \frac{i_{d}}{C}$
આપેલી કિંમતો મૂકતા:
$\frac{dv}{dt} = \frac{150 \times 10^{-6} \ A}{30 \times 10^{-6} \ F} = 5 \ Vs^{-1}$
તેથી,કેપેસીટર $5 \ Vs^{-1}$ ના દરે ચાર્જ થાય છે.
114
EasyMCQ
સ્થાનભ્રંશ પ્રવાહ (displacement current) નો ખ્યાલ શેમાં રહેલી અસ્પષ્ટતાને દૂર કરે છે?
A
ગોસનો નિયમ
B
ફેરાડેનો નિયમ
C
એમ્પિયરનો નિયમ
D
કુલંબનો નિયમ

Solution

(C) વૈજ્ઞાનિક મેક્સવેલે એમ્પિયરના નિયમનું વધુ સંશોધન કર્યું અને જાણ્યું કે તે સમય સાથે બદલાતા વિદ્યુત ક્ષેત્રો માટે અધૂરો હતો.
તેમણે એમ્પિયરના નિયમને સુધારવા માટે સ્થાનભ્રંશ પ્રવાહ,$I_d = \epsilon_0 \frac{d\Phi_E}{dt}$ નો ખ્યાલ રજૂ કર્યો.
આ સુધારો,જેને એમ્પિયર-મેક્સવેલનો નિયમ કહેવામાં આવે છે,તે કેપેસિટર ધરાવતા પરિપથોમાં પ્રવાહની સાતત્યતા અંગે એમ્પિયરના મૂળભૂત સર્કિટલ નિયમમાં રહેલી અસ્પષ્ટતાને દૂર કરે છે.
115
DifficultMCQ
ધારો કે સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટરની અંદર વિદ્યુત ફ્લક્સ $7 \times 10^{14} \text{ V} \cdot \text{m/s}$ ના દરે બદલાય છે. જો પ્લેટોનું ક્ષેત્રફળ $1 \text{ m}^2$ હોય,તો કેપેસિટરની અક્ષથી $r = 0.1 \text{ m}$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ ની ગણતરી કરો. (આપેલ છે: $\varepsilon_0 = 8.85 \times 10^{-12} \text{ F/m}$,$\mu_0 = 4\pi \times 10^{-7} \text{ T} \cdot \text{m/A}$)
A
$2.0 \times 10^{-3} \text{ T}$
B
$0.779 \times 10^{-5} \text{ T}$
C
$8.85 \times 10^{-4} \text{ T}$
D
$88.5 \times 10^{-12} \text{ T}$

Solution

(B) સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I_d = \varepsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કેપેસિટરની અંદર $r$ ત્રિજ્યાના વર્તુળાકાર માર્ગ માટે એમ્પીયર-મેક્સવેલના નિયમનો ઉપયોગ કરતા: $\oint B \cdot dl = \mu_0 I_d$.
વિદ્યુત ક્ષેત્ર સમાન હોવાથી,$r$ ત્રિજ્યાના વર્તુળાકાર ક્ષેત્રફળમાંથી પસાર થતું ફ્લક્સ $\phi_r = \phi_E \left( \frac{\pi r^2}{A} \right)$ છે,જ્યાં $A$ એ પ્લેટનું કુલ ક્ષેત્રફળ છે.
તેથી,$B(2\pi r) = \mu_0 \varepsilon_0 \frac{d}{dt} \left( \phi_E \frac{\pi r^2}{A} \right) = \mu_0 \varepsilon_0 \frac{r^2}{A} \frac{d\phi_E}{dt} \cdot \pi$.
$B = \frac{\mu_0 \varepsilon_0 r}{2A} \frac{d\phi_E}{dt}$.
આપેલ છે $\frac{d\phi_E}{dt} = 7 \times 10^{14}$,$r = 0.1 \text{ m}$,$A = 1 \text{ m}^2$,$\varepsilon_0 = 8.85 \times 10^{-12}$,$\mu_0 = 4\pi \times 10^{-7}$.
$B = \frac{(4\pi \times 10^{-7})(8.85 \times 10^{-12})(0.1)}{2(1)} (7 \times 10^{14}) \approx 7.79 \times 10^{-6} \text{ T} = 0.779 \times 10^{-5} \text{ T}$.
116
EasyMCQ
જો કેપેસિટરની પ્લેટો વચ્ચે વિદ્યુત ફ્લક્સમાં થતો ફેરફારનો દર $9 \pi \times 10^3 \text{ Vm s}^{-1}$ હોય,તો કેપેસિટરની અંદર સ્થાનાંતર પ્રવાહ કેટલો હશે ($\mu \text{A}$ માં)?
A
$0.25$
B
$0.36$
C
$3.14$
D
$4$

Solution

(A) સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I_d$ નું સૂત્ર $I_d = \epsilon_0 \frac{d\Phi_E}{dt}$ છે,જ્યાં $\epsilon_0$ એ શૂન્યાવકાશની પરમિટિવિટી છે અને $\frac{d\Phi_E}{dt}$ એ વિદ્યુત ફ્લક્સમાં થતા ફેરફારનો દર છે.
આપેલ છે કે $\epsilon_0 = 8.854 \times 10^{-12} \text{ F/m}$ અને $\frac{d\Phi_E}{dt} = 9 \pi \times 10^3 \text{ Vm s}^{-1}$.
કિંમતો મૂકતા: $I_d = (8.854 \times 10^{-12}) \times (9 \times 3.14159 \times 10^3)$.
$I_d \approx 8.854 \times 10^{-12} \times 28.27 \times 10^3 \approx 250.3 \times 10^{-9} \text{ A} = 0.25 \mu \text{A}$.
117
MediumMCQ
જો સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટરની પ્લેટો વચ્ચે વિદ્યુતક્ષેત્રના ફેરફારનો દર $E$ હોય અને સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I$ હોય,તો કેપેસિટરની એક પ્લેટનું ક્ષેત્રફળ કેટલું થાય? ($\varepsilon_{0}$ એ શૂન્યાવકાશની પરમિટિવિટી છે.)
A
$\frac{I}{2 \varepsilon_{0} E}$
B
$\frac{2 I}{\varepsilon_0 E}$
C
$I \varepsilon_0 E$
D
$\frac{I}{\varepsilon_0 E}$

Solution

(D) સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટરમાં સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I$ નું સૂત્ર $I = \varepsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt}$ છે,જ્યાં $\phi_E$ એ વિદ્યુત ફ્લક્સ છે.
પ્લેટોના ક્ષેત્રફળ $A$ માંથી પસાર થતું વિદ્યુત ફ્લક્સ $\phi_E = E_{field} \cdot A$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $E_{field}$ એ પ્લેટો વચ્ચેનું વિદ્યુતક્ષેત્ર છે.
આ કિંમત સ્થાનાંતર પ્રવાહના સૂત્રમાં મૂકતા,આપણને $I = \varepsilon_0 \frac{d}{dt}(E_{field} \cdot A)$ મળે છે.
ક્ષેત્રફળ $A$ અચળ હોવાથી,$I = \varepsilon_0 A \frac{dE_{field}}{dt}$ થાય.
અહીં વિદ્યુતક્ષેત્રના ફેરફારનો દર $E$ આપેલ છે,તેથી $\frac{dE_{field}}{dt} = E$ મૂકતા.
આમ,$I = \varepsilon_0 A E$ મળે છે.
ક્ષેત્રફળ $A$ માટે સૂત્ર બનાવતા,$A = \frac{I}{\varepsilon_0 E}$ મળે છે.
118
DifficultMCQ
$200 \, V$ ના સ્થિતિમાન પર રાખેલ એક સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટરનો વિચાર કરો। કેપેસિટરની પ્લેટો વચ્ચેનું અંતર અને પ્લેટોનું ક્ષેત્રફળ અનુક્રમે $1 \, mm$ અને $20 \, cm^2$ છે। $1 \, \mu s$ માં સ્થાનાંતર પ્રવાહ (displacement current) ની ગણતરી કરો। ($ \, mA$ માં)
A
$3.5$
B
$2.5$
C
$1.5$
D
$0.5$

Solution

(A) સ્થાનાંતર પ્રવાહનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$I_d = \varepsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt} = \varepsilon_0 \frac{\Delta \phi_E}{\Delta t}$
આપણે જાણીએ છીએ કે વિદ્યુત ફ્લક્સ $\phi_E = E \cdot A$ અને વિદ્યુત ક્ષેત્ર $E = \frac{V}{d}$ છે, તેથી:
$I_d = \varepsilon_0 \frac{A}{d} \frac{\Delta V}{\Delta t}$
આપેલ કિંમતો:
$\Delta V = 200 \, V$
$\Delta t = 1 \, \mu s = 10^{-6} \, s$
$d = 1 \, mm = 10^{-3} \, m$
$A = 20 \, cm^2 = 20 \times 10^{-4} \, m^2$
$\varepsilon_0 = 8.85 \times 10^{-12} \, F/m$
આ કિંમતો મૂકતા:
$I_d = \frac{8.85 \times 10^{-12} \times 20 \times 10^{-4} \times 200}{10^{-3} \times 10^{-6}}$
$I_d = \frac{8.85 \times 20 \times 200 \times 10^{-16}}{10^{-9}}$
$I_d = 35400 \times 10^{-7} \, A = 3.54 \times 10^{-3} \, A \approx 3.5 \, mA$
119
EasyMCQ
મેક્સવેલના ચાર સમીકરણોમાંથી કોઈ પણ દ્વારા વર્ણવવામાં ન આવતો નિયમ કયો છે?
A
વિદ્યુત માટે ગૌસનો નિયમ
B
લે-ચેટલિયરનો સંતુલનનો નિયમ
C
ચુંબકત્વ માટે ગૌસનો નિયમ
D
ફેરાડેનો પ્રેરણનો નિયમ

Solution

(B) મેક્સવેલના ચાર સમીકરણો વિદ્યુતચુંબકત્વના પાયાના સમીકરણો છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. વિદ્યુત માટે ગૌસનો નિયમ $( \nabla \cdot E = \rho / \epsilon_0)$.
$2$. ચુંબકત્વ માટે ગૌસનો નિયમ $( \nabla \cdot B = 0)$.
$3$. ફેરાડેનો પ્રેરણનો નિયમ $( \nabla \times E = -\partial B / \partial t)$.
$4$. એમ્પીયર-મેક્સવેલનો નિયમ $( \nabla \times B = \mu_0 J + \mu_0 \epsilon_0 \partial E / \partial t)$.
લે-ચેટલિયરનો સંતુલનનો નિયમ એ રસાયણશાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત છે જે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ સાથે સંબંધિત છે, વિદ્યુતચુંબકત્વ સાથે નહીં। તેથી, તે મેક્સવેલના સમીકરણો દ્વારા વર્ણવવામાં આવતો નથી.
120
MediumMCQ
એક રાશિ $X$ એ $\varepsilon_0 L \frac{\Delta V}{\Delta t}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\varepsilon_0$ એ શૂન્યાવકાશની પરમિટિવિટી છે,$L$ એ લંબાઈ છે,$\Delta V$ એ વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત છે અને $\Delta t$ એ સમયનો ગાળો છે. $X$ નું પારિમાણિક સૂત્ર કોના જેવું છે?
A
અવરોધ
B
વિદ્યુતભાર
C
વોલ્ટેજ
D
વિદ્યુતપ્રવાહ

Solution

(D) આપેલ સમીકરણ $X = \varepsilon_0 L \frac{\Delta V}{\Delta t}$ છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે વિદ્યુત ફ્લક્સ $\phi_E = E \cdot A$,જ્યાં $E = \frac{V}{L}$ અને $A = L^2$ છે.
તેથી,$\phi_E = \frac{V}{L} \cdot L^2 = V \cdot L$ થાય.
આ કિંમત $X$ ના સમીકરણમાં મૂકતા,આપણને $X = \varepsilon_0 \frac{\Delta \phi_E}{\Delta t}$ મળે છે.
સ્થાનાંતર પ્રવાહ (displacement current) $i_d = \varepsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt}$ ની વ્યાખ્યા મુજબ,રાશિ $X$ એ સ્થાનાંતર પ્રવાહ દર્શાવે છે.
તેથી,$X$ નું પારિમાણિક સૂત્ર વિદ્યુતપ્રવાહના પારિમાણિક સૂત્ર સમાન છે.
121
DifficultMCQ
$100 \text{ MHz}$ ની આવૃત્તિ ધરાવતું વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ $\sigma = 10 \text{ mho/m}$ વાહકતા ધરાવતા માધ્યમમાંથી પ્રસરણ પામે છે. મહત્તમ વાહક પ્રવાહ ઘનતા અને મહત્તમ સ્થાનાંતર પ્રવાહ ઘનતાનો ગુણોત્તર . . . . . . છે. $\left[ \text{લો } \frac{1}{4 \pi \epsilon_0} = 9 \times 10^9 \text{ Nm}^2/\text{C}^2 \right]$
A
$1800$
B
$900$
C
$1000$
D
$2000$

Solution

(A) વાહક પ્રવાહ ઘનતા $j_c = \sigma E$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ માટે,$E = E_0 \sin(\omega t - kx)$,તેથી મહત્તમ વાહક પ્રવાહ ઘનતા $(j_c)_{\max} = \sigma E_0$ થાય.
સ્થાનાંતર પ્રવાહ ઘનતા $j_d = \epsilon_0 \frac{\partial E}{\partial t}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$E$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને $j_d = \epsilon_0 E_0 \omega \cos(\omega t - kx)$ મળે છે,તેથી મહત્તમ સ્થાનાંતર પ્રવાહ ઘનતા $(j_d)_{\max} = \epsilon_0 E_0 \omega$ થાય.
ગુણોત્તર $\frac{(j_c)_{\max}}{(j_d)_{\max}} = \frac{\sigma E_0}{\epsilon_0 \omega E_0} = \frac{\sigma}{\epsilon_0 \omega}$ છે.
અહીં $\sigma = 10 \text{ mho/m}$,$f = 100 \times 10^6 \text{ Hz}$,અને $\omega = 2 \pi f = 2 \pi \times 10^8 \text{ rad/s}$ આપેલ છે.
વળી,$\frac{1}{4 \pi \epsilon_0} = 9 \times 10^9$,તેથી $\frac{1}{\epsilon_0} = 4 \pi \times 9 \times 10^9 = 36 \pi \times 10^9$ થાય.
ગુણોત્તર $= \frac{10 \times 36 \pi \times 10^9}{2 \pi \times 10^8} = \frac{360 \pi \times 10^9}{2 \pi \times 10^8} = 180 \times 10 = 1800$.
122
MediumMCQ
List-$I$ ને List-$II$ સાથે જોડો.
List-$I$ (સંબંધ)List-$II$ (નિયમ)
$A$. $\oint \overrightarrow{E} \cdot d\vec{l} = -\frac{d}{dt} \oint \overrightarrow{B} \cdot d\vec{a}$$I$. એમ્પિયરનો સર્કિટલ નિયમ
$B$. $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0(I + \epsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt})$$II$. ફેરાડેનો વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણનો નિયમ
$C$. $\oint \overrightarrow{E} \cdot d\vec{a} = \frac{1}{\epsilon_0} \int \rho dv$$III$. એમ્પિયર-મેક્સવેલ નિયમ
$D$. $\oint \overrightarrow{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 I$$IV$. સ્થિત વિદ્યુતશાસ્ત્રનો ગૌસનો નિયમ

નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:
A
$A-II, B-III, C-I, D-IV$
B
$A-II, B-III, C-IV, D-I$
C
$A-I, B-IV, C-III, D-II$
D
$A-IV, B-I, C-II, D-III$

Solution

(B) મેક્સવેલના ચાર સમીકરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. સ્થિત વિદ્યુતશાસ્ત્ર માટે ગૌસનો નિયમ: $\oint \overrightarrow{E} \cdot d\vec{a} = \frac{q_{enclosed}}{\epsilon_0} = \frac{1}{\epsilon_0} \int \rho dv$. જે $C-IV$ સાથે સુસંગત છે.
$2$. ચુંબકત્વ માટે ગૌસનો નિયમ: $\oint \overrightarrow{B} \cdot d\vec{a} = 0$.
$3$. ફેરાડેનો પ્રેરણનો નિયમ: $\oint \overrightarrow{E} \cdot d\vec{l} = -\frac{d}{dt} \oint \overrightarrow{B} \cdot d\vec{a}$. જે $A-II$ સાથે સુસંગત છે.
$4$. એમ્પિયર-મેક્સવેલ નિયમ: $\oint \vec{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0(I + \epsilon_0 \frac{d\phi_E}{dt})$. જે $B-III$ સાથે સુસંગત છે.
$5$. એમ્પિયરનો સર્કિટલ નિયમ (સ્થિર પ્રવાહ માટે): $\oint \overrightarrow{B} \cdot d\vec{l} = \mu_0 I$. જે $D-I$ સાથે સુસંગત છે.
તેથી,સાચી જોડ $A-II, B-III, C-IV, D-I$ છે.
123
MediumMCQ
એક વીજભારિત કણ તેની સરેરાશ સંતુલન સ્થિતિની આસપાસ $8 \times 10^9 \text{ Hz}$ ની આવૃત્તિ સાથે દોલન કરે છે. આ દોલક દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વિદ્યુતચુંબકીય તરંગોની આવૃત્તિ કેટલી હશે?
A
$4 \times 10^9 \text{ Hz}$
B
$1.6 \times 10^{10} \text{ Hz}$
C
$8 \times 10^9 \text{ Hz}$
D
$2 \times 10^9 \text{ Hz}$

Solution

(C) દોલન કરતો વીજભાર એ વીજભારના દોલનની આવૃત્તિ જેટલી જ આવૃત્તિ ધરાવતા વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,દોલન કરતા કણની આવૃત્તિ $8 \times 10^9 \text{ Hz}$ હોવાથી,ઉત્પન્ન થતા વિદ્યુતચુંબકીય તરંગોની આવૃત્તિ પણ $8 \times 10^9 \text{ Hz}$ જ હશે.
124
DifficultMCQ
$6 \text{ }\mu\text{F}$ કેપેસિટરની બે સમાંતર પ્લેટો વચ્ચે $4.0 \text{ A}$ નો સ્થાનાંતર પ્રવાહ ઉત્પન્ન થાય છે. કેપેસિટરની પ્લેટો વચ્ચેના વિદ્યુતસ્થિતિમાનના તફાવતમાં થતો ફેરફારનો દર આશરે $\alpha \times 10^6 \text{ V/s}$ છે. $\alpha$ નું મૂલ્ય . . . . . . છે.
A
$0.58$
B
$0.67$
C
$0.82$
D
$0.75$

Solution

(B) કેપેસિટરમાં સ્થાનાંતર પ્રવાહ $I_d$ નું સૂત્ર $I_d = C \frac{dV}{dt}$ છે,જ્યાં $C$ એ કેપેસિટન્સ છે અને $\frac{dV}{dt}$ એ વિદ્યુતસ્થિતિમાનના તફાવતમાં થતા ફેરફારનો દર છે.
આપેલ કિંમતો $I_d = 4.0 \text{ A}$ અને $C = 6 \text{ }\mu\text{F} = 6 \times 10^{-6} \text{ F}$ છે.
વિદ્યુતસ્થિતિમાનના તફાવતમાં થતા ફેરફારનો દર શોધવા માટે સૂત્રને ફરીથી ગોઠવતા: $\frac{dV}{dt} = \frac{I_d}{C}$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{dV}{dt} = \frac{4.0}{6 \times 10^{-6}} = \frac{4.0}{6} \times 10^6 \text{ V/s}$.
ગણતરી કરતા: $\frac{dV}{dt} = 0.666... \times 10^6 \text{ V/s}$.
બે દશાંશ સ્થળ સુધી રાઉન્ડ ઓફ કરતા,આપણને $\frac{dV}{dt} \approx 0.67 \times 10^6 \text{ V/s}$ મળે છે.
આને $\alpha \times 10^6 \text{ V/s}$ સાથે સરખાવતા,આપણને $\alpha = 0.67$ મળે છે.

Electromagnetic waves — Maxwell's equations , Concept of displacement current and Hertz experiment · Frequently Asked Questions

1Are these Electromagnetic waves questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Electromagnetic waves Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.