Reversible and Irreversible reaction Questions in Gujarati

(B) ઉલટાવી શકાય તેવી પ્રક્રિયા એ એક એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જે આગળ અને પાછળ બંને દિશામાં આગળ વધી શકે છે. તે અંતે રાસાયણિક સંતુલન પ્રાપ્ત કરે છે જ્યાં પુરોગામી પ્રક્રિયાનો દર અને પ્રતિગામી પ્રક્રિયાનો દર સમાન હોય છે,અને તે ક્યારેય પૂર્ણ થતી નથી.

(C) પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયામાં,પ્રક્રિયા પુરોગામી અને પ્રતિગામી બંને દિશામાં આગળ વધે છે,અને તેથી,તે ક્યારેય પૂર્ણતા સુધી પહોંચતી નથી કારણ કે પ્રક્રિયકો સંપૂર્ણપણે નીપજોમાં રૂપાંતરિત થતા નથી.

(A) પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયા એવી છે જે પુરોગામી અને પ્રતિગામી બંને દિશામાં થઈ શકે છે.
$H_2 + I_2 \rightleftharpoons 2HI$ એ પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
અન્ય પ્રક્રિયાઓમાં અવક્ષેપ ($AgCl$,$BaSO_4$) અથવા સ્થાયી નીપજ $(FeS)$ બને છે,જે તેમને સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં અપ્રતિવર્તી બનાવે છે.

(B) $H_{2} + I_{2} \rightleftharpoons 2HI$ એ પ્રતિવર્તી પ્રતિક્રિયા છે જ્યારે તેને બંધ પાત્રમાં કરવામાં આવે છે કારણ કે બધા પ્રક્રિયકો અને નીપજો વાયુમય અવસ્થામાં છે.
$CaCO_{3} \rightleftharpoons CaO + CO_{2}$ એ પ્રતિવર્તી પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે $CaCO_{3}$ નું વિઘટન એ સંતુલન પ્રક્રિયા છે.
$O_{2} + 2SO_{2} \rightleftharpoons 2SO_{3}$ પણ બંધ પાત્રમાં પ્રતિવર્તી પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે તેમાં વાયુમય ઘટકો સામેલ છે.
$AgNO_{3} + NaCl \longrightarrow AgCl + NaNO_{3}$ એ અપરિવર્તનીય પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે $AgCl$ સફેદ અવક્ષેપ તરીકે બને છે,જે નીપજને પ્રતિક્રિયા મિશ્રણમાંથી દૂર કરે છે,જેનાથી પ્રતિગામી પ્રતિક્રિયા અશક્ય બને છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ સાચો છે.

(A) પોટેશિયમ ક્લોરેટનું ઉષ્મીય વિઘટન $(2KClO_3 \xrightarrow{\Delta} 2KCl + 3O_2)$ એ પ્રતિવર્તી નથી (અપ્રતિવર્તી પ્રક્રિયા છે).
દ્રવ્યમાન ક્રિયાનો નિયમ ફક્ત એવી પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયાઓને જ લાગુ પડે છે જે રાસાયણિક સંતુલન પ્રાપ્ત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા માત્ર પુરોગામી દિશામાં જ આગળ વધે છે અને સંતુલન પ્રાપ્ત કરતી નથી,તેથી દ્રવ્યમાન ક્રિયાનો નિયમ લાગુ પાડી શકાતો નથી.

(B) રાસાયણિક વિયોજનમાં રાસાયણિક બંધો તોડવા માટે ઉર્જાનું શોષણ જરૂરી છે. તેથી,આ પ્રતિક્રિયાઓ ઉષ્માશોષક છે. વધુમાં,ઘણી વિયોજન પ્રક્રિયાઓ પ્રતિવર્તી હોય છે,જે સંતુલન સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે. આમ,તે પ્રતિવર્તી અને ઉષ્માશોષક હોય છે.

(C) જેમ જેમ રાસાયણિક પ્રક્રિયા આગળ વધે છે,તેમ પ્રક્રિયકો વપરાઈને નીપજો બનાવે છે.
તેથી,સમય જતાં પ્રક્રિયકોની સાંદ્રતા ઘટે છે,જ્યારે નીપજોની સાંદ્રતા વધે છે.
આમ,સાચું વિધાન એ છે કે પ્રક્રિયકોની સાંદ્રતા ઘટતી જાય છે.

(B) અપ્રતિવર્તીં પ્રક્રિયા માત્ર એક જ દિશામાં આગળ વધે છે અને પૂર્ણ થાય છે.
પ્રક્રિયા $AgNO_3 + NaCl \rightarrow AgCl + NaNO_3$ માં,$AgCl$ સફેદ અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
કારણ કે અવક્ષેપ પ્રક્રિયા મિશ્રણમાંથી દૂર થાય છે,તેથી પ્રક્રિયા વિરુદ્ધ દિશામાં આગળ વધી શકતી નથી,જે તેને અપ્રતિવર્તીં પ્રક્રિયા બનાવે છે.
બાકીની આપેલી પ્રક્રિયાઓમાં વાયુઓ અથવા સંતુલન અવસ્થાઓ સામેલ છે જે પ્રતિવર્તીં છે.

(B) પ્રતિવર્તીં પ્રક્રિયા એ એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જે પુરોગામી અને પ્રતિગામી એમ બંને દિશામાં થઈ શકે છે.
આવી પ્રક્રિયાઓમાં,નીપજો સમાન પરિસ્થિતિઓમાં ફરીથી પ્રક્રિયકોમાં રૂપાંતરિત થઈ શકે છે.
આને બેવડા તીર $( \rightleftharpoons )$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.

(A) પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયા એ રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જે પુરોગામી અને પ્રતિગામી બંને દિશામાં આગળ વધી શકે છે.
પ્રક્રિયા બંને દિશામાં જઈ શકતી હોવાથી,તે બંધ પાત્રમાં ક્યારેય $100\%$ પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરતી નથી,કારણ કે નીપજો ફરીથી પ્રક્રિયકો બનાવવા માટે પ્રક્રિયા કરે છે.
તેથી,સાચી લાક્ષણિકતા એ છે કે તે ક્યારેય પૂર્ણતા તરફ આગળ વધતી નથી.

(D) આપેલ પ્રક્રિયામાં વાયુરૂપ પ્રક્રિયકો અને નીપજો ($H_2O_{(g)}$ અને $H_{2(g)}$) સામેલ છે.
ખુલ્લા પાત્રમાં,વાયુરૂપ નીપજ $H_2$ વાતાવરણમાં મુક્ત થઈ જાય છે,જેનાથી પ્રતિગામી પ્રક્રિયા થતી અટકે છે અને તે અપ્રતિવર્તી બને છે.
બંધ પાત્રમાં,વાયુરૂપ નીપજો અંદર જ રહે છે,જેનાથી પ્રણાલી રાસાયણિક સંતુલન પ્રાપ્ત કરી શકે છે જ્યાં પુરોગામી અને પ્રતિગામી બંને પ્રક્રિયાઓ સમાન દરે થાય છે.
તેથી,બંધ પાત્રમાં પ્રક્રિયા પ્રતિવર્તી બને છે.

(N/A) ભૌતિક સંતુલન એટલે એવી સ્થિતિ જેમાં પદાર્થની ભૌતિક અવસ્થા બદલાય છે પરંતુ તેનું રાસાયણિક બંધારણ સમાન રહે છે,જેમ કે $H_2O(s) \rightleftharpoons H_2O(l)$.
રાસાયણિક સંતુલન એટલે પ્રતિવર્તી રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં એવી સ્થિતિ જેમાં પુરોગામી પ્રક્રિયાનો વેગ અને પ્રતિગામી પ્રક્રિયાનો વેગ સમાન હોય છે,અને પ્રક્રિયકો તથા નીપજોની સાંદ્રતા અચળ રહે છે,જેમ કે $N_2(g) + 3H_2(g) \rightleftharpoons 2NH_3(g)$.
મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:
$1$. ભૌતિક સંતુલનમાં માત્ર ભૌતિક ફેરફારો થાય છે,જ્યારે રાસાયણિક સંતુલનમાં રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે.
$2$. ભૌતિક સંતુલન કલા સંક્રમણ કે દ્રાવ્યતા જેવી ભૌતિક પ્રક્રિયાઓમાં સ્થપાય છે,જ્યારે રાસાયણિક સંતુલન રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં સ્થપાય છે.
$3$. ભૌતિક સંતુલનમાં જાતિઓની રાસાયણિક ઓળખ જળવાઈ રહે છે,જ્યારે રાસાયણિક સંતુલનમાં નવા પદાર્થો બને છે.

(B) જ્યારે પાણીમાં બરફ મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આ પ્રક્રિયામાં $0 \ ^\circ C$ (અથવા $273 \ K$) તાપમાને ઘન બરફ અને પ્રવાહી પાણી વચ્ચેની અવસ્થાનું રૂપાંતરણ થાય છે.
આને આ રીતે દર્શાવી શકાય: $H_2O(s) \rightleftharpoons H_2O(l)$.
અહીં કોઈ રાસાયણિક ફેરફાર થતો નથી અને માત્ર પદાર્થની ભૌતિક અવસ્થા બદલાય છે,તેથી આ ભૌતિક સંતુલનનું ઉદાહરણ છે.

(A) ધુમ્મસ એ એક કલીલ પ્રણાલી છે જેમાં પ્રવાહી પાણીના ટીપાં હવા (વાયુ) માં વિખેરાયેલા હોય છે.
આ એક ભૌતિક અવસ્થા દર્શાવે છે જ્યાં પ્રવાહી કલા અને વાયુમય કલા ગતિશીલ સંતુલનની સ્થિતિમાં સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે.
તેથી,તે ભૌતિક સંતુલનનું ઉદાહરણ છે.

(N/A)

સમાંગ સંતુલન	વિષમાંગ સંતુલન
$I$. જે પ્રણાલીમાં બધા પ્રક્રિયકો અને નીપજો એક જ કલામાં હોય તેને સમાંગ સંતુલન કહેવાય છે.	$I$. જે પ્રણાલીમાં એક કરતા વધારે કલાઓ હોય તેને વિષમાંગ સંતુલન કહેવાય છે.
$II$. સમાંગ પ્રતિક્રિયામાં,બધા ઘટકો વાયુ,જલીય અથવા પ્રવાહી કલામાં હોય છે. ઉદાહરણો: $2HI_{(g)} \rightleftharpoons H_{2(g)} + I_{2(g)}$ $Fe^{3+}_{(aq)} + SCN^{-}_{(aq)} \rightleftharpoons [Fe(SCN)]^{2+}_{(aq)}$ $CH_{3}COOH_{(l)} + C_{2}H_{5}OH_{(l)} \rightleftharpoons CH_{3}COOC_{2}H_{5(l)} + H_{2}O_{(l)}$	$II$. વિષમાંગ સંતુલનમાં,ઘટકો વિવિધ કલાઓમાં (વાયુ,પ્રવાહી અથવા ઘન) હોય છે. ઉદાહરણો: $CaCO_{3(s)} \rightleftharpoons CaO_{(s)} + CO_{2(g)}$ $Ag_{2}O_{(s)} + 2HNO_{3(aq)} \rightleftharpoons 2AgNO_{3(aq)} + H_{2}O_{(l)}$
$III$. સંતુલન અચળાંકના સમીકરણમાં બધા ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે.	$III$. સંતુલન અચળાંકના સમીકરણમાં શુદ્ધ ઘન અને પ્રવાહીને અવગણવામાં આવે છે.

(A) જો પ્રક્રિયા સંતુલનમાં થાય,તો તે પ્રતિવર્તી છે,એટલે કે પ્રેરક બળ અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય છે.
$I$. ઉત્કલન બિંદુએ પ્રવાહીનું બાષ્પીભવન અચળ તાપમાન અને દબાણે થાય છે જ્યાં પ્રવાહી અને બાષ્પ સંતુલનમાં હોય છે. તેથી,તે પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયા છે.
$II$. શૂન્યાવકાશમાં વાયુનું વિસ્તરણ એ મુક્ત વિસ્તરણ છે,જે અપ્રતિવર્તી (irreversible) છે.
$III$. ગલન બિંદુએ ઘન પદાર્થનું પ્રવાહીમાં રૂપાંતર અચળ તાપમાન અને દબાણે થાય છે જ્યાં ઘન અને પ્રવાહી સંતુલનમાં હોય છે. તેથી,તે પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયા છે.
$IV$. બેઝ દ્વારા એસિડનું તટસ્થીકરણ એ સ્વયંભૂ અને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે જે પૂર્ણતા તરફ આગળ વધે છે,તેથી તે અપ્રતિવર્તી છે.
તેથી,$I$ અને $III$ પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયાઓ છે.