Muscular tissue Questions in Gujarati

(B) અરેખિત સ્નાયુઓ (Smooth muscles) શરીરમાં અનૈચ્છિક હલનચલન માટે જવાબદાર છે,જેમ કે પરિસંકોચન (peristalsis),જે પાચનમાર્ગમાં ખોરાકને આગળ ધપાવવા માટે સ્નાયુઓનું લયબદ્ધ સંકોચન અને શિથિલન છે.
આ સ્નાયુઓ અન્નનળી,જઠર અને આંતરડાની દીવાલોમાં જોવા મળે છે,જ્યાં તેઓ પાચન માટે જરૂરી પરિસંકોચન હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.

(A) સાચી જોડી નીચે મુજબ છે:
$1$. આઈરિસ - અનૈચ્છિક લીસ સ્નાયુ (સાચું).
$2$. હૃદયની દીવાલ - હૃદ સ્નાયુ (હૃદયની દીવાલ હૃદ સ્નાયુની બનેલી હોય છે,અરેખિત સ્નાયુની નહીં).
$3$. ઉપરના હાથના બાયસેપ્સ - કંકાલ સ્નાયુ તંતુઓ (બાયસેપ્સ એ હાડકા સાથે જોડાયેલા ઐચ્છિક સ્નાયુઓ છે,તેથી તે કંકાલ સ્નાયુ છે).
$4$. ઉદરની દીવાલના સ્નાયુઓ - કંકાલ સ્નાયુઓ (આ મુખ્યત્વે કંકાલ સ્નાયુઓ છે જે ઐચ્છિક હલનચલન અને શરીરની સ્થિતિ માટે જવાબદાર છે).
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) વિધાન સાચું છે કારણ કે લીસા સ્નાયુતંતુઓ અરેખિત (આડી પટ્ટીઓનો અભાવ),ત્રાકાકાર (બંને છેડે સાંકડા અને વચ્ચેથી પહોળા) અને એકકોષકેન્દ્રીય (કેન્દ્રમાં એક અંડાકાર કોષકેન્દ્ર ધરાવતા) હોય છે.
કારણ સાચું છે કારણ કે લીસા સ્નાયુઓ અનૈચ્છિક હોય છે,એટલે કે તેમનું કાર્ય સીધી રીતે આપણી ઈચ્છાશક્તિ દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાતું નથી.
જોકે બંને વિધાનો સાચા છે,પરંતુ સ્નાયુનું અનૈચ્છિક હોવું એ તેની કાર્યાત્મક લાક્ષણિકતા છે,જ્યારે તેની રચના (અરેખિત,ત્રાકાકાર,એકકોષકેન્દ્રીય) એ તેની બાહ્ય રચનાકીય લાક્ષણિકતા છે. તેથી,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપતું નથી.

(A) હૃદયના સ્નાયુઓ (Cardiac muscles) એ માત્ર હૃદયમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ સ્નાયુઓ છે.
તેઓ કંકાલ સ્નાયુઓની જેમ રેખાઓ (striations) ધરાવે છે, તેથી તેમને રેખિત સ્નાયુઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
જોકે, કંકાલ સ્નાયુઓથી વિપરીત, તેઓ આપણી ઈચ્છાશક્તિ મુજબ કામ કરતા નથી, એટલે કે તેઓ અનૈચ્છિક છે.
તેથી, હૃદયના સ્નાયુઓ $\text{રેખિત}$ અને $\text{અનૈચ્છિક}$ હોય છે.

(A) પટ્ટીદાર સ્નાયુઓને કંકાલ સ્નાયુઓ અથવા ઐચ્છિક સ્નાયુઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ સ્નાયુઓ મોટી સંખ્યામાં સ્નાયુ તંતુઓથી બનેલા હોય છે.
કંકાલ સ્નાયુ તંતુઓ બહુકોષકેન્દ્રીય હોય છે,એટલે કે તેઓ એક જ કોષરસપટલની અંદર ઘણા કોષકેન્દ્રો ધરાવે છે,જેને સિનસિટિયલ (syncytial) સ્થિતિ કહેવામાં આવે છે.
તેઓ પટ્ટીઓ (striations) ધરાવે છે અને તે ત્રાકાકાર હોતા નથી (જે લીસા સ્નાયુઓની લાક્ષણિકતા છે).

(C) ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન,પૃષ્ઠવંશીઓમાં ત્રણ મુખ્ય ગર્ભસ્તરો વિવિધ પેશીઓ અને અંગોનું નિર્માણ કરે છે:
$1$. બાહ્ય ગર્ભસ્તર (Ectoderm): તે ચેતાતંત્ર,ત્વચાનું અધિચ્છદ અને સંબંધિત રચનાઓ બનાવે છે.
$2$. મધ્ય ગર્ભસ્તર (Mesoderm): તે સંયોજક પેશીઓ બનાવે છે,જેમાં હાડકાં,કાસ્થિ,રુધિર અને તમામ પ્રકારના સ્નાયુઓ (કંકાલ સ્નાયુ,સરળ સ્નાયુ અને હૃદ સ્નાયુ) નો સમાવેશ થાય છે.
$3$. અંતઃ ગર્ભસ્તર (Endoderm): તે પાચન માર્ગ,શ્વસનતંત્ર અને યકૃત તથા સ્વાદુપિંડ જેવા અંગોનું અધિચ્છદીય આવરણ બનાવે છે.
તેથી,કંકાલ સ્નાયુઓ મધ્ય ગર્ભસ્તર (Mesoderm) માંથી ઉદ્ભવે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. લીલા સ્નાયુઓ (Smooth muscles) અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ છે,જેનો અર્થ છે કે તે સભાન નિયંત્રણ હેઠળ નથી. તે જઠર,આંતરડા અને રક્તવાહિનીઓ જેવા આંતરિક અંગોની દીવાલોમાં જોવા મળે છે. તેનાથી વિપરીત,કંકાલ સ્નાયુઓ ઐચ્છિક સ્નાયુઓ છે. માયોસિન એ ખરેખર એક સંકોચનશીલ પ્રોટીન છે,કંડરા એ ઘટ્ટ નિયમિત સંયોજક પેશીઓ છે,અને લાલ સ્નાયુ તંતુઓમાં માયોગ્લોબિનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

(A) આંતરવર્તી તકતીઓ હૃદયના સ્નાયુઓમાં જોવા મળે છે. તે સારકોલેમાની અનિયમિત આડી જાડાઈ છે જેમાં ડેસ્મોઝોમ્સ હોય છે,જે હૃદયના સ્નાયુ તંતુઓને એકસાથે પકડી રાખે છે,અને ગેપ જંકશન હોય છે,જે સ્નાયુ ક્રિયા પોટેન્શિયલના વહનમાં મદદ કરે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
કંડરા એ સઘન નિયમિત સંયોજક પેશી છે જે સ્નાયુને હાડકા સાથે જોડે છે.
અરેખિત સ્નાયુઓ એ અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ છે જે આંતરિક અંગોની દીવાલોમાં જોવા મળે છે.
રક્ત સ્નાયુઓમાં માયોગ્લોબિનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે,જે જારક શ્વસન માટે ઓક્સિજન પૂરું પાડે છે.
ટ્રોપોનિન એ સ્નાયુ સંકોચનમાં સામેલ ગોળાકાર (globular) પ્રોટીન છે,જ્યારે ટ્રોપોમાયોસિન એ તંતુમય (fibrous) પ્રોટીન છે જે એક્ટિન તંતુઓ પરના સક્રિય સ્થાનોને આવરી લે છે.

(B) સ્નાયુઓ એ વિશિષ્ટ પેશીઓ છે જે ભ્રૂણીય મધ્યસ્તર (Mesoderm) માંથી ઉદ્ભવે છે.
ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન,ત્રણ જનન સ્તરો (બાહ્યસ્તર,મધ્યસ્તર અને અંતઃસ્તર) વિવિધ પેશીઓ અને અંગોનું નિર્માણ કરે છે.
મધ્યસ્તર સ્નાયુઓ,હાડકાં,કાસ્થિ,રુધિરાભિસરણ તંત્ર અને ત્વચાના અધિસ્તરના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.

(D) $Myocytes$ (માયોસાઇટ્સ): આ વિશિષ્ટ કોષો છે જે સ્નાયુ પેશી બનાવે છે અને સંકોચન માટે જવાબદાર છે.
$Osteoblast$ (ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ): આ કોષો અસ્થિ નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.
$Osteocytes$ (ઓસ્ટિઓસાઇટ્સ): આ અસ્થિના પરિપક્વ કોષો છે જે અસ્થિ આધારકમાં જોવા મળે છે.
$Neuroblast$ (ન્યુરોબ્લાસ્ટ): આ ભ્રૂણીય કોષો છે જે ચેતાકોષોમાં વિકસે છે.

(D) મલ્ટિયુનિટ સ્મૂથ મસલ્સ (બહુ-એકમ સરળ સ્નાયુ) તંતુઓ: અંગમાં રહેલા સરળ સ્નાયુ કોષો સ્વતંત્ર રીતે વર્તે છે,જ્યાં દરેક કોષ પોતાની રીતે સંકોચન અને શિથિલન પામે છે.
ઉદાહરણોમાં આંખની કીકી (iris),સિલિયરી બોડી અને ત્વચાના એરેક્ટર પિલી સ્નાયુઓનો સમાવેશ થાય છે.
સિંગલ-યુનિટ (વિસેરલ) સ્મૂથ મસલ્સ: કોષો ગેપ જંકશન દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે,જેના કારણે તેઓ એક એકમ તરીકે સંકોચન પામે છે.
ઉદાહરણોમાં જઠરાંત્રિય માર્ગ ($GI$ tract),ગર્ભાશય અને મૂત્રજનન માર્ગની દીવાલોનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,એરેક્ટર પિલી સ્નાયુ એ મલ્ટિયુનિટ સ્મૂથ મસલ્સનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) સરળ સ્નાયુઓ અરેખિત (non-striated) અને અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ છે જે રુધિરવાહિનીઓ,જઠર અને આંતરડા જેવા આંતરિક અંગોની દીવાલમાં જોવા મળે છે.
આંતરવર્તી તકતીઓ (intercalated discs) એ હૃદયના સ્નાયુઓમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ જોડાણો છે,જે હૃદયના ઝડપી સંદેશાવ્યવહાર અને સંકલિત સંકોચન માટે જવાબદાર છે.
તેથી,એ વિધાન કે સરળ સ્નાયુ કોષો વચ્ચે સંદેશાવ્યવહાર આંતરવર્તી તકતીઓ દ્વારા થાય છે,તે ખોટું છે.

(B) આકૃતિમાં દર્શાવેલ રચનાત્મક લાક્ષણિકતાઓના આધારે:
$P$ એ કંકાલ સ્નાયુ દર્શાવે છે,જે પટ્ટીયુક્ત,બહુકોષકેન્દ્રીય અને નળાકાર હોય છે.
$Q$ એ અરેખિત સ્નાયુ (Smooth muscle) દર્શાવે છે,જે ત્રાકાકાર,એકકોષકેન્દ્રીય અને અરેખિત હોય છે.
$R$ એ હ્રદસ્નાયુ દર્શાવે છે,જે પટ્ટીયુક્ત,શાખિત અને આંતરવર્તી તકતીઓ ધરાવે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $P$: કંકાલ સ્નાયુ,$Q$: અરેખિત સ્નાયુ,$R$: હ્રદસ્નાયુ છે. આ વિકલ્પ $B$ ને અનુરૂપ છે.

(A) રુધિરવાહિનીઓની દીવાલોમાં અરેખિત (smooth) સ્નાયુ પેશી આવેલી હોય છે.
અરેખિત સ્નાયુઓ સ્વભાવે અનૈચ્છિક હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે આપણી ઈચ્છાશક્તિના નિયંત્રણ હેઠળ હોતા નથી.
તેમને અરેખિત અથવા અટપટા સ્નાયુઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ અનૈચ્છિક સ્નાયુ છે.

(C) આંતરડાની દીવાલમાં જોવા મળતા સ્નાયુઓ સરળ સ્નાયુઓ (જેને અંતરંગ અથવા અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) છે.
સરળ સ્નાયુતંતુઓ બંધારણમાં ત્રાકાકાર (તર્કુરુપી) હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ મધ્યમાં જાડા અને બંને છેડે સાંકડા હોય છે.
દરેક સરળ સ્નાયુતંતુમાં એક જ,મધ્યમાં સ્થિત કોષકેન્દ્ર હોય છે (એકકોષકેન્દ્રીય).
તેથી,તેમને ત્રાકાકાર અને એકકોષકેન્દ્રીય તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

(C) હૃદસ્નાયુ પેશી એ એક વિશિષ્ટ પ્રકારની સ્નાયુપેશી છે જે ફક્ત હૃદયમાં જ જોવા મળે છે.
કંકાલ સ્નાયુઓ (ઐચ્છિક) જે સમગ્ર શરીરમાં હાડકાં સાથે જોડાયેલા હોય છે,અથવા લીસા સ્નાયુઓ (અનૈચ્છિક) જે જઠર,આંતરડા અને રુધિરવાહિનીઓ જેવા વિવિધ પોલા અંગોની દીવાલમાં જોવા મળે છે,તેનાથી વિપરીત હૃદસ્નાયુઓ માત્ર હૃદયની દીવાલ (માયોકાર્ડિયમ) સુધી જ મર્યાદિત છે.
તેથી,તે માત્ર એક જ અંગ માટે વિશિષ્ટ છે.

(B) સ્નાયુઓ એ મધ્ય ગર્ભસ્તર (Mesoderm) માંથી ઉદ્ભવતી વિશિષ્ટ પેશીઓ છે.
ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન,ત્રણ પ્રાથમિક ગર્ભસ્તરો રચાય છે: બાહ્યગર્ભસ્તર (Ectoderm),મધ્ય ગર્ભસ્તર (Mesoderm) અને અંતઃગર્ભસ્તર (Endoderm).
મધ્ય ગર્ભસ્તર સ્નાયુતંત્ર,કંકાલતંત્ર,પરિવહનતંત્ર અને ત્વચાના અધિસ્તર સહિત વિવિધ રચનાઓને જન્મ આપે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ (મધ્ય ગર્ભસ્તર) છે.

(D) $1$. ઐચ્છિક સ્નાયુઓ તે છે જે ચેતાતંત્રના સભાન નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે. કંકાલ સ્નાયુઓ ઐચ્છિક છે અને તે દેખાવમાં રેખિત હોય છે.
$2$. અનેચ્છિક સ્નાયુઓ તે છે જે સભાન નિયંત્રણ હેઠળ હોતા નથી. આમાં અરેખિત (લીસા) સ્નાયુઓ અને હૃદસ્નાયુઓનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. તેથી,ઐચ્છિક સ્નાયુઓમાં રેખિત સ્નાયુઓનો સમાવેશ થાય છે,જ્યારે અનેચ્છિક સ્નાયુઓમાં અરેખિત (લીસા) સ્નાયુઓ અને હૃદસ્નાયુઓનો સમાવેશ થાય છે.

(B) શરીરના કોષ્ઠાંતર અંગો (જેમ કે પાચનમાર્ગ,પ્રજનન માર્ગ અને રુધિરવાહિનીઓ) માં અરેખિત સ્નાયુઓ આવેલા હોય છે.
આ સ્નાયુઓ અનૈચ્છિક પ્રકારના હોય છે અને તેને અરેખિત અથવા લીસા સ્નાયુઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
રેખિત સ્નાયુઓ મુખ્યત્વે કંકાલ તંત્ર સાથે જોડાયેલા હોય છે,જ્યારે હૃદ સ્નાયુઓ માત્ર હૃદયમાં જ જોવા મળે છે.

(D) જનનમાર્ગ,અન્ય આંતરડાના અંગોની જેમ,સરળ સ્નાયુ પેશીઓ (smooth muscle tissue) થી બનેલો હોય છે.
સરળ સ્નાયુ કોષો રચનામાં ત્રાકાકાર (fusiform/spindle-shaped) હોય છે.
તેમાં એક જ કેન્દ્રમાં આવેલું કોષકેન્દ્ર હોય છે,તેથી તે એકકોષકેન્દ્રીય (uninucleated) હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ત્રાકાકાર અને એકકોષકેન્દ્રીય છે.

(B) $1$. કંકાલ સ્નાયુ તંતુઓ બહુકોષકેન્દ્રીય (syncytial) હોય છે અને સમાંતર જૂથોમાં ગોઠવાયેલા હોય છે,એકકોષકેન્દ્રીય નથી.
$2$. હૃદયના સ્નાયુ કોષો આંતરવર્તી તકતીઓ (intercalated discs) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જે સંદેશાવ્યવહાર જંકશન (gap junctions) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે કોષોને એક એકમ તરીકે સંકોચન કરવાની મંજૂરી આપે છે.
$3$. રુધિરવાહિનીઓની દીવાલો મુખ્યત્વે લીસા સ્નાયુ પેશીની બનેલી હોય છે,સ્તંભાકાર અધિચ્છદની નહીં.
$4$. લીસા સ્નાયુઓ એકકોષકેન્દ્રીય અને અનૈચ્છિક હોય છે,બહુકોષકેન્દ્રીય નથી.

(A) સાચો જવાબ વિકલ્પ $(A)$ છે.
આકૃતિ $(a)$ કંકાલ સ્નાયુના તંતુઓ દર્શાવે છે,જે પટ્ટાવાળા (striated) હોય છે અને કંકાલના હાડકાં સાથે જોડાયેલા હોય છે. ટ્રાયસેપ્સ જેવા લાક્ષણિક સ્નાયુઓમાં,આ તંતુઓ સમાંતર રીતે એકસાથે જોડાયેલા હોય છે.
આકૃતિ $(b)$ અરેખિત સ્નાયુના તંતુઓ દર્શાવે છે,જે ત્રાકાકાર (fusiform) હોય છે અને જઠર તથા આંતરડા જેવા આંતરિક અંગોની દીવાલમાં જોવા મળે છે.
આકૃતિ $(c)$ હૃદસ્નાયુના તંતુઓ દર્શાવે છે,જે શાખિત હોય છે અને ફક્ત હૃદયમાં જ જોવા મળે છે.