Central Neural System Questions in Gujarati

(B) આંખના ડોળાનું હલનચલન ત્રણ મસ્તિષ્ક ચેતાઓ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે: ઓક્યુલોમોટર ચેતા $(III)$,ટ્રોકલીઅર ચેતા $(IV)$,અને અપવર્તની ચેતા $(VI)$.
$1$. ઓક્યુલોમોટર ચેતા આંખના મોટાભાગના બાહ્ય સ્નાયુઓને નિયંત્રિત કરે છે.
$2$. ટ્રોકલીઅર ચેતા સુપિરિયર ઓબ્લીક સ્નાયુને નિયંત્રિત કરે છે.
$3$. અપવર્તની ચેતા લેટરલ રેક્ટસ સ્નાયુને નિયંત્રિત કરે છે.
ત્રિકચેતા $(V)$ મુખ્યત્વે ચહેરાના સંવેદનાત્મક કાર્ય અને ચાવવાના સ્નાયુઓના હલનચલન માટે જવાબદાર છે,આંખના ડોળાના હલનચલન માટે નહીં. તેથી,ત્રિકચેતા આંખના ડોળાના હલનચલનને નિયંત્રિત કરતી નથી.

(D) જીભની હલનચલન મુખ્યત્વે $XII^{th}$ મસ્તિષ્ક ચેતા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જેને $Hypoglossal$ ચેતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ ચેતા પેલેટોગ્લોસસ સ્નાયુ સિવાય જીભના આંતરિક અને બાહ્ય સ્નાયુઓને પ્રેરક ચેતાતંતુઓ (motor innervation) પૂરા પાડે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) $1.$ બૃહદ મસ્તિષ્કની સપાટી પર ઘણા ગાયરી (gyri) અને સલ્સી (sulci) હોય છે,જે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે અને વધુ ચેતાકોષો માટે જગ્યા પૂરી પાડે છે. તેથી,વિધાન $1$ સાચું છે.
$2.$ મેડુલા ઓબ્લોન્ગાટા એ મગજનો સૌથી પાછળનો ભાગ છે જે કરોડરજ્જુ સાથે જોડાય છે. તેથી,વિધાન $2$ સાચું છે.
$3.$ મેડુલા ઓબ્લોન્ગાટામાં શ્વસન,હૃદય-વાહિનીના પરાવર્તી ક્રિયાઓ અને જઠરના સ્ત્રાવના નિયંત્રણ માટેના મહત્વના કેન્દ્રો આવેલા હોય છે. તેથી,વિધાન $3$ પણ સાચું છે.
આમ,ત્રણેય વિધાનો સાચા છે.

(B) મગજના બૃહદમસ્તિષ્કનો $\text{શંખક ખંડ } (Temporal \ lobe)$ મુખ્યત્વે શ્રવણ સંબંધી માહિતીના પ્રક્રિયાકરણ અને સાંભળવાની ક્રિયાના નિયંત્રણ માટે જવાબદાર છે। તેમાં પ્રાથમિક શ્રવણ બાહ્યક (primary auditory cortex) આવેલું હોય છે, જે કાનમાંથી આવતા ધ્વનિ સંકેતોને ગ્રહણ કરે છે અને તેનું અર્થઘટન કરે છે।

(C) બોલાયેલા અને લખાયેલા શબ્દોની સમજણ $Wernicke's$ એરિયામાં થાય છે.
$Wernicke's$ એરિયા પ્રભાવી ગોળાર્ધ (સામાન્ય રીતે ડાબો ગોળાર્ધ) માં સુપિરિયર ટેમ્પોરલ ગાયરસના પશ્ચાદ ભાગમાં આવેલું હોય છે.
તે મુખ્યત્વે ભાષાના પ્રોસેસિંગ અને સમજણ માટે જવાબદાર છે.
તેની સામે,$Broca's$ એરિયા વાણીના ઉત્પાદન (speech production) માટે જવાબદાર છે,જ્યારે મોટર એરિયા સ્વૈચ્છિક સ્નાયુઓના હલનચલનનું નિયંત્રણ કરે છે.

(D) પરાનુકંપી ચેતાતંત્ર શરીરના 'આરામ અને પાચન' (rest and digest) કાર્યો માટે જવાબદાર છે.
તે પાચનતંત્ર (આહારમાર્ગ) ની પ્રવૃત્તિને ઉત્તેજિત કરે છે,કીકીનું સંકોચન કરે છે,અને મૂત્રાશયની દીવાલના સ્નાયુઓનું સંકોચન કરીને મૂત્રત્યાગની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,અનુકંપી ચેતાતંત્ર સામાન્ય રીતે આ પ્રવૃત્તિઓને અવરોધે છે અને હૃદય,પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ અને એડ્રિનલ ગ્રંથિઓને ઉત્તેજિત કરે છે.

(B) કરોડરજ્જુની ચેતાઓ એ ચેતાઓ છે જે કરોડરજ્જુમાંથી નીકળે છે. સસ્તન પ્રાણીઓમાં, કરોડરજ્જુની ચેતાઓની સંખ્યા કરોડસ્તંભમાં રહેલા કરોડમણકા (vertebrae) ની સંખ્યાને અનુરૂપ હોય છે. સસલાનું કરોડસ્તંભનું સૂત્ર $C_7, T_{12}, L_7, S_4, Cd_{16}$ છે. આમ, સસલામાં કરોડરજ્જુની ચેતાઓની કુલ સંખ્યા $37$ જોડ હોય છે.

(B) અનુમસ્તિષ્ક (Cerebellum) શરીરનું સંતુલન જાળવવા,મુદ્રા અને સ્વૈચ્છિક સ્નાયુબદ્ધ હલનચલનનું સંકલન કરવા માટે જવાબદાર છે.
અનુમસ્તિષ્કને નુકસાન થવાથી 'એટેક્સિયા' (Ataxia) નામની સ્થિતિ સર્જાય છે.
અનુમસ્તિષ્કના નુકસાનના લક્ષણોમાં સંતુલન ગુમાવવું (અસમતુલા),અનિયંત્રિત અથવા લથડતી ચાલ,અસ્પષ્ટ બોલી અને સ્વૈચ્છિક હલનચલન દરમિયાન ધ્રુજારીનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ એ અનુમસ્તિષ્કના નુકસાનની અસરોનું સૌથી વ્યાપક વર્ણન છે.

(D) મસ્તિષ્ક મેરુજળ $(CSF)$ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ માટે ઘણા મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે:
$1$. તે આંચકા શોષક (shock absorber) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે મગજ અને કરોડરજ્જુને યાંત્રિક ઈજાઓ (બાહ્ય આંચકાઓ) થી બચાવે છે.
$2$. તે રુધિર અને ચેતા પેશીઓ વચ્ચે પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થોની આપ-લે કરવામાં મદદ કરે છે.
$3$. તે $O_2$ પૂરો પાડીને અને ચયાપચયની ક્રિયામાં ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થોને દૂર કરીને ચેતાકોષો માટે સ્થિર વાતાવરણ જાળવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) માનવ મગજ મસ્તિષ્કાવરણ (meninges) તરીકે ઓળખાતા પટલોની સિસ્ટમ દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે.
તે ત્રણ સ્તરો ધરાવે છે:
$1$. સૌથી બહારનું સ્તર એક સખત અને તંતુમય પટલ છે જેને $Dura mater$ (દૃઢતાનિકા) કહેવાય છે.
$2$. વચ્ચેનું સ્તર એક પાતળું, જાળા જેવું માળખું છે જેને $Arachnoid mater$ (મધ્યતાનિકા) કહેવાય છે.
$3$. સૌથી અંદરનું સ્તર, જે મગજના પેશીઓના સીધા સંપર્કમાં હોય છે, તેને $Pia mater$ (મૃદુતાનિકા) કહેવાય છે.
તેથી, બહારનું સખત આવરણ $Dura mater$ છે.

(A) $Corpus$ $Callosum$ એ ચેતાતંતુઓનો એક જાડો પટ્ટો છે જે મગજના બે બૃહદ મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધને જોડે છે.
તે બંને ગોળાર્ધ વચ્ચે સંદેશાવ્યવહાર અને સહનિયમન કરવામાં મદદ કરે છે.
જો $Corpus$ $Callosum$ દૂર કરવામાં આવે અથવા તેને નુકસાન થાય,તો બંને ગોળાર્ધ વચ્ચે માહિતીનું આદાન-પ્રદાન ખોરવાય છે,જે સીધી રીતે બૃહદ મસ્તિષ્કના સહનિયમનને અસર કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) મનરોનું છિદ્ર,જેને આંતર-મસ્તિષ્ક ગુહા છિદ્ર (interventricular foramen) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક માર્ગ છે જે મગજની પાર્શ્વ ગુહા (lateral ventricles) ને ત્રીજી ગુહા સાથે જોડે છે. તે પાર્શ્વ ગુહામાંથી ત્રીજી ગુહામાં મસ્તિષ્ક-મેરુજળ $(CSF)$ ના પ્રવાહને મંજૂરી આપે છે.

(D) મગજ અને કરોડરજ્જુ ત્રણ સંયોજક પેશીના આવરણો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે,જેને મસ્તિષ્કાવરણો (Meninges) કહે છે.
અંદરના સ્તરથી બહારના સ્તર તરફનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. અંતઃતનિકા (Pia mater) - સૌથી અંદરનું સ્તર,જે મગજની પેશીના સીધા સંપર્કમાં હોય છે.
$2$. મધ્યતનિકા (Arachnoid mater) - મધ્યનું સ્તર,જે જાળા જેવી રચના ધરાવે છે.
$3$. બાહ્યતનિકા (Dura mater) - સૌથી બહારનું સ્તર,જે મજબૂત અને તંતુમય હોય છે.
તેથી,અંદરથી બહારની તરફનો સાચો ક્રમ અંતઃતનિકા $\rightarrow$ મધ્યતનિકા $\rightarrow$ બાહ્યતનિકા છે.

(D) કરોડરજ્જુ અંદરના ભાગમાં ભૂખરું દ્રવ્ય અને બહારના ભાગમાં શ્વેત દ્રવ્ય ધરાવે છે.
કરોડરજ્જુના આડછેદમાં,ભૂખરું દ્રવ્ય લાક્ષણિક 'પતંગિયા જેવી' અથવા '$H$-આકારની' રચનામાં ગોઠવાયેલું હોય છે.
આ ભૂખરું દ્રવ્ય મધ્યસ્થ નલિકાને ઘેરે છે,જેમાં મગજ-કરોડરજ્જુનું પ્રવાહી (cerebrospinal fluid) હોય છે.
શ્વેત દ્રવ્ય કરોડરજ્જુની પરિઘીય સપાટી પર આવેલું હોય છે અને તે માયલિનયુક્ત ચેતાતંતુઓનું બનેલું હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ભૂખરું દ્રવ્ય છે.

(C) વિધાન $(a)$ સાચું છે: પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર $(PNS)$ દૈહિક ચેતાતંત્ર અને સ્વયંવર્તી ચેતાતંત્રમાં વિભાજીત થાય છે.
વિધાન $(b)$ સાચું છે: મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ મગજ અને કરોડરજ્જુનું બનેલું છે.
વિધાન $(c)$ ખોટું છે: અંતઃર્વાહી ચેતાતંતુઓ ઉર્મિવેગનું વહન પેશીઓ/અંગોમાંથી મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ તરફ કરે છે,જ્યારે બહિર્વાહી ચેતાતંતુઓ ઉર્મિવેગનું વહન $CNS$ થી પેશીઓ/અંગો તરફ કરે છે.
તેથી,માત્ર વિધાન $(c)$ ખોટું છે.

(B) મગજ ત્રણ સંયોજક પેશીના સ્તરો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે જેને મસ્તિષ્ક આવરણો (Meninges) કહેવામાં આવે છે।
$1$. સૌથી બહારનું સ્તર $Dura$ mater (દૃઢતાનિકા) છે, જે જાડું, તંતુમય અને મજબૂત આવરણ છે।
$2$. વચ્ચેનું સ્તર $Arachnoid$ mater (મધ્યતાનિકા) છે।
$3$. સૌથી અંદરનું સ્તર $Pia$ mater (મૃદુતાનિકા) છે, જે મગજની પેશીઓના સીધા સંપર્કમાં હોય છે।
તેથી, સૌથી બહારનું આવરણ $Dura$ mater છે।

(D) વેગસ ચેતા (કપાલ ચેતા $X$) એ પરાનુકંપી ચેતાતંત્રનો એક મુખ્ય ભાગ છે.
તે હૃદય,ફેફસાં અને પાચનતંત્રના મોટાભાગના અંગો (જેમ કે જઠર,આંતરડા અને સ્વાદુપિંડ) ને પરાનુકંપી ચેતા પુરવઠો પૂરો પાડે છે.
વેગસ ચેતાને નુકસાન થવાથી જઠર-આંત્રમાર્ગીય હલનચલન,સ્વાદુપિંડનો સ્ત્રાવ અને હૃદયના ધબકારા પર અસર થાય છે.
જોકે,જીભનું હલનચલન મુખ્યત્વે હાઈપોગ્લોસલ ચેતા (કપાલ ચેતા $XII$) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
તેથી,વેગસ ચેતાને ઈજા થવાથી જીભના હલનચલન પર કોઈ અસર થતી નથી.

(A) અનુમસ્તિષ્ક એ પશ્ચમસ્તિષ્કનો એક ભાગ છે જે મગજના પાયાના ભાગમાં આવેલું હોય છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય સ્વૈચ્છિક સ્નાયુબદ્ધ હલનચલનનું સંકલન કરવાનું અને શરીરનું સંતુલન,સ્થિતિ અને સ્થિરતા જાળવવાનું છે. જ્યારે બૃહદ મસ્તિષ્ક (Cerebrum) યાદશક્તિ,દૃષ્ટિ અને સાંભળવાની પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે,ત્યારે અનુમસ્તિષ્ક હલનચલનને સરળ અને સચોટ બનાવવાનું કાર્ય કરે છે.

(A) $12$ જોડ મસ્તિષ્ક ચેતાઓને તેમના કાર્યના આધારે સંવેદી,પ્રેરક (motor) અથવા મિશ્ર ચેતાઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. સંવેદી ચેતાઓ: આ ચેતાઓ મગજ સુધી સંવેદી માહિતી પહોંચાડે છે. સંપૂર્ણપણે સંવેદી મસ્તિષ્ક ચેતાઓ ઘ્રાણ ચેતા $(I)$,દ્રષ્ટિ ચેતા $(II)$ અને વેસ્ટિબ્યુલોકોક્લિયર ચેતા $(VIII)$ છે.
$2$. પ્રેરક ચેતાઓ: આ ચેતાઓ સ્નાયુઓના હલનચલનનું નિયંત્રણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે ઓક્યુલોમોટર $(III)$,ટ્રોકલિયર $(IV)$,એબ્ડ્યુસેન્સ $(VI)$,એક્સેસરી $(XI)$ અને હાઈપોગ્લોસલ $(XII)$ ચેતાઓ.
$3$. મિશ્ર ચેતાઓ: આમાં સંવેદી અને પ્રેરક બંને પ્રકારના તંતુઓ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે ટ્રાઇજેમિનલ $(V)$,ફેસિયલ $(VII)$,ગ્લોસોફેરિન્જિયલ $(IX)$ અને વેગસ $(X)$ ચેતાઓ.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) બૃહદમસ્તિષ્ક બાહ્યકને ત્રણ મુખ્ય કાર્યાત્મક વિસ્તારોમાં વહેંચવામાં આવે છે: સંવેદી વિસ્તારો,ચાલક વિસ્તારો અને સંકલિત વિસ્તારો.
$1$. સંવેદી વિસ્તારો સંવેદી માહિતી મેળવવા અને તેના પર પ્રક્રિયા કરવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. ચાલક વિસ્તારો સ્વૈચ્છિક સ્નાયુઓના હલનચલનને નિયંત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે.
$3$. સંકલિત વિસ્તારો બૃહદમસ્તિષ્ક બાહ્યકના એવા મોટા પ્રદેશો છે જે સ્પષ્ટપણે સંવેદી કે ચાલક કાર્ય કરતા નથી.
આ વિસ્તારો આંતર-સંવેદી સંકલન,યાદશક્તિ અને સંદેશાવ્યવહાર જેવા જટિલ કાર્યો માટે જવાબદાર છે.

(A) $CNS$ (મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર) એ મગજ અને કરોડરજ્જુનો બનેલો છે. તે શરીરની આદેશ અને નિયંત્રણ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે. તે શરીરમાંથી પ્રાપ્ત થતી તમામ સંવેદનાત્મક માહિતીના પ્રક્રિયા અને સંકલન માટે અને યોગ્ય પ્રેરક પ્રતિભાવો શરૂ કરવા માટે જવાબદાર છે.

(D) લિમ્બિક તંત્ર,હાયપોથેલેમસ સાથે મળીને,જાતીય વર્તન,લાગણીશીલ પ્રતિક્રિયાઓની અભિવ્યક્તિ (જેમ કે ઉત્તેજના,આનંદ,ક્રોધ અને ડર) અને પ્રેરણાના નિયમનમાં સામેલ છે.
$1$. લાગણીશીલ પ્રતિક્રિયાઓ: લિમ્બિક તંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$2$. જાતીય વર્તન: લિમ્બિક તંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$3$. શ્વસન: લંબમજ્જા (medulla oblongata) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$4$. દૃષ્ટિ: મગજના પશ્ચકપાલ ખંડ (occipital lobe) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$5$. શરીરનું સંતુલન: અનુમસ્તિષ્ક (cerebellum) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
તેથી,માત્ર $(a)$ અને $(b)$ લિમ્બિક તંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(B) પરાનુકંપી ચેતાતંત્ર 'આરામ અને પાચન' (rest and digest) પ્રતિભાવ માટે જવાબદાર છે.
તે એવી પ્રક્રિયાઓને ઉત્તેજિત કરે છે જે ઊર્જાનો સંગ્રહ કરે છે અને પાચનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,તે લાળગ્રંથિઓના સ્ત્રાવમાં વધારો કરે છે,અન્નનળી અને પાચનમાર્ગમાં પરિસંકોચન (peristalsis) ને પ્રોત્સાહન આપે છે,અને મૂત્રાશયની દીવાલના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે જેથી મૂત્રત્યાગની પ્રક્રિયા સરળ બને છે.
તેથી,પરાનુકંપી ચેતાતંત્ર દ્વારા જે અંગોની ક્રિયામાં વધારો થાય છે તે અન્નનળી,લાળગ્રંથિ અને મૂત્રાશય છે.

(B) મગજમાં આંતરજોડાણ ધરાવતી ગુહાઓની શ્રેણી હોય છે જેને મસ્તિષ્ક ગુહા (ventricles) કહેવામાં આવે છે,જે મસ્તિષ્ક-મેરુજળ $(CSF)$ થી ભરેલી હોય છે.
પાર્શ્વિય ગુહાઓ (lateral ventricles) બૃહદ મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધમાં આવેલી હોય છે.
ત્રીજી મસ્તિષ્ક ગુહા ડાયએન્સેફાલોન (diencephalon) માં આવેલી હોય છે.
પાર્શ્વિય ગુહાઓ ત્રીજી મસ્તિષ્ક ગુહા સાથે છિદ્રોની એક જોડી દ્વારા જોડાય છે જેને $Foramen$ $of$ $Monro$ (જેને આંતર-વેન્ટ્રિક્યુલર છિદ્ર પણ કહેવાય છે) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) મનુષ્યમાં મસ્તિષ્ક ચેતાની $12$ જોડ હોય છે. તેમના કાર્યના આધારે,તેમને સંવેદી,પ્રેરક (motor) અથવા મિશ્ર ચેતા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. સંવેદી ચેતા: આ ચેતાઓ સંવેદી માહિતીને મગજ સુધી પહોંચાડે છે. શુદ્ધ સંવેદી મસ્તિષ્ક ચેતાઓ ઘ્રાણ ચેતા $(I)$,દ્રષ્ટિ ચેતા $(II)$ અને વેસ્ટિબ્યુલોકોકલિયર ચેતા $(VIII)$ છે.
$2$. આમ,કુલ $3$ જોડ મસ્તિષ્ક ચેતાઓ શુદ્ધ સંવેદી છે.
$3$. સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) $Hypothalamus$ (હાયપોથેલેમસ) એ અગ્ર મગજના $Diencephalon$ (આંતર મસ્તિષ્ક) નો એક ભાગ છે.
તેમાં શરીરનું તાપમાન,ભૂખ અને તરસ જેવી ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરતા ઘણા કેન્દ્રો આવેલા હોય છે.
તેમાં ન્યુરોસેક્રેટરી કોષોના સમૂહો પણ હોય છે,જે હાયપોથેલેમિક અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$Limbic$ (લિમ્બિક) તંત્રની સાથે મળીને,$Hypothalamus$ જાતીય વર્તણૂક,ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ (જેમ કે ઉત્તેજના,આનંદ,ગુસ્સો,ડર,પ્રેમ વગેરે) ની અભિવ્યક્તિ અને પ્રેરણાના નિયમનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) માનવ મગજ મુખ્ય ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: અગ્ર મગજ,મધ્ય મગજ અને પશ્ચ મગજ.
બૃહદ મસ્તિષ્ક $(Cerebrum)$ એ માનવ મગજનો સૌથી મોટો અને સૌથી વધુ વિકસિત ભાગ છે.
તે બુદ્ધિ,સ્મૃતિ,ચેતના,ભાષા અને જટિલ સ્વૈચ્છિક હલનચલન જેવી ઉચ્ચ કક્ષાની ક્રિયાઓ માટે જવાબદાર છે.
જોકે અનુમસ્તિષ્ક $(Cerebellum)$ સંતુલન અને સંકલન સાથે સંકળાયેલું છે અને લંબમજ્જા $(Medulla)$ અનૈચ્છિક કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે,પરંતુ બૃહદ મસ્તિષ્ક માનવ ચેતાતંત્રના ઉત્ક્રાંતિ વિકાસનું સર્વોચ્ચ શિખર દર્શાવે છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ બૃહદમસ્તિષ્ક: તે બુદ્ધિમતા,યાદશક્તિ અને ચેતનાનું કેન્દ્ર છે $(iv)$.
$(b)$ અનુમસ્તિષ્ક: તે શરીરનું સંતુલન અને મુદ્રા જાળવવા માટે જવાબદાર છે $(v)$.
$(c)$ હાયપોથેલેમસ: તે પિટ્યુટરી ગ્રંથિનું નિયંત્રણ કરે છે અને શરીરનું તાપમાન તથા ભૂખનું નિયમન કરે છે $(i)$.
$(d)$ મધ્ય મગજ: તેમાં દૃષ્ટિ અને શ્રવણના પરાવર્તી કેન્દ્રો આવેલા હોય છે $(ii)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-iv, b-v, c-i, d-ii$ છે.

(A) હૃદયનું ચેતાકરણ સ્વાયત્ત ચેતાતંત્ર દ્વારા થાય છે.
ખાસ કરીને,હૃદયને પેરાસિમ્પેથેટિક (પરાનુકંપી) ચેતાકરણ $X^{th}$ મસ્તિષ્ક ચેતા દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવે છે,જેને વેગસ ચેતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ ચેતા એસિટિલકોલાઇન મુક્ત કરે છે,જે સાઇનોએટ્રિયલ નોડ ($SA$ node) પર કાર્ય કરીને હૃદયના ધબકારા ઘટાડે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) સેરેબ્રોસ્પાઇનલ ફ્લુઇડ $(CSF)$ ઘણા મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે,જેમાં મગજ અને કરોડરજ્જુને યાંત્રિક આંચકાઓથી બચાવવા,મગજને ઉત્પ્લાવકતા (buoyancy) પૂરી પાડીને તેનું અસરકારક વજન ઘટાડવું,અને પોષક તત્વોની આપ-લે તથા ચયાપચયની ક્રિયામાં ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થોના નિકાલ માટે માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરવું સામેલ છે.
$CSF$ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના રક્ષણ માટે એન્ટિબોડીઝના પ્રાથમિક સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરતું નથી. જોકે બ્લડ-બ્રેઇન બેરિયર પદાર્થોના પ્રવેશને નિયંત્રિત કરે છે,પરંતુ એન્ટિબોડીઝનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે રોગપ્રતિકારક તંત્રનું કાર્ય છે,$CSF$ નું સીધું કાર્ય નથી.
તેથી,વિકલ્પ $A$ એ $CSF$ નું કાર્ય નથી.

(A) $Corpora$ $Quadrigemina$ એ મધ્યમગજ $(mesencephalon)$ ના પૃષ્ઠ ભાગ પર આવેલા ચાર ગોળાકાર ઉપસેલા ભાગો છે.
આ રચનાઓ સસ્તન પ્રાણીઓના મગજની લાક્ષણિકતા છે.
અન્ય પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ જેવા કે ઉભયજીવી, વિહંગ અને સરિસૃપમાં, મધ્યમગજમાં માત્ર બે જ દ્રષ્ટિખંડો હોય છે, જેને $Corpora$ $Bigemina$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) કરોડરજ્જુની ચેતાઓ કરોડરજ્જુના પૃષ્ઠ (સંવેદી) અને વક્ષ (ચાલક) મૂળના જોડાણથી બને છે.
દરેક કરોડરજ્જુની ચેતામાં સંવેદી અને ચાલક બંને પ્રકારના ચેતાતંતુઓ હોવાથી,તેમને મિશ્ર ચેતાઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,બધી જ કરોડરજ્જુની ચેતાઓ સ્વભાવે મિશ્ર હોય છે.

(A) એપીફાયસીસ સેરેબ્રી (પાઈનલ ગ્રંથિ) અને હાઈપોફાયસીસ સેરેબ્રી (પિટ્યુટરી ગ્રંથિ) બંને અંતઃસ્ત્રાવી રચનાઓ છે જે અગ્ર મગજ સાથે સંકળાયેલી છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,એપીફાયસીસ ડાયએન્સેફાલોનની પૃષ્ઠ બાજુએ આવેલું છે,જ્યારે હાઈપોફાયસીસ ઇન્ફન્ડીબ્યુલમ દ્વારા ડાયએન્સેફાલોન (હાઈપોથેલેમસ) ની વક્ષ બાજુએ જોડાયેલું છે.
ડાયએન્સેફાલોન એ અગ્ર મગજનો ભાગ હોવાથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(A) $Edinger-Westphal$ કોષકેન્દ્ર એ ઓક્યુલોમોટર ચેતા ($CN$ $III$) નું સહાયક પરાનુકંપી (parasympathetic) કોષકેન્દ્ર છે.
તે મધ્ય મગજમાં આવેલું છે અને પૂર્વ-ગેન્ગ્લિઓનિક પરાનુકંપી તંતુઓ પૂરા પાડે છે જે ઓક્યુલોમોટર ચેતા દ્વારા સિલિઅરી ગેન્ગ્લિઅન સુધી પહોંચે છે.
આ તંતુઓ કીકીના સંકોચન અને લેન્સના અનુકૂલન માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) અનુમસ્તિષ્ક (Cerebellum) એ મગજનો એવો ભાગ છે જે મુખ્યત્વે સ્નાયુબદ્ધ હલનચલન,સંતુલન,શરીરની સ્થિતિ અને સ્થિરતાના સંકલન માટે જવાબદાર છે.
તે સંવેદનાત્મક તંત્રો અને મગજ તથા કરોડરજ્જુના અન્ય ભાગોમાંથી માહિતી મેળવે છે જેથી મોટર પ્રવૃત્તિઓને ચોકસાઈપૂર્વક નિયંત્રિત કરી શકાય અને હલનચલનને સરળ અને સચોટ બનાવી શકાય.

(A) માનવ મગજ ત્રણ સ્તરો ધરાવતા મસ્તિકાવરણો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે:
$1$. સૌથી બહારનું સ્તર $Dura$ $mater$ (દ્રઢતાનિક) છે.
$2$. મધ્યનું સ્તર $Arachnoid$ $mater$ (જાલતાનિક) છે.
$3$. સૌથી અંદરનું સ્તર,જે મગજના પેશીઓના સીધા સંપર્કમાં હોય છે,તેને $Pia$ $mater$ (મૃદુતાનિક) કહેવાય છે.
તેથી,$Pia$ $mater$ એ અંતઃ મસ્તિકાવરણ છે.

(D) સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા કે સસલાંનું મગજ ઉભયજીવી પ્રાણીઓ જેવા કે દેડકાના મગજ કરતાં વધુ વિકસિત હોય છે.
સૌથી મહત્વનો શારીરિક તફાવત એ છે કે સસ્તન પ્રાણીઓના મગજમાં $Corpus \ callosum$ (કેલોસમકાય) હાજર હોય છે.
$Corpus \ callosum$ એ ચેતાતંતુઓનો એક જાડો પટ્ટો છે જે ડાબા અને જમણા મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધને જોડે છે,જે તેમની વચ્ચે સંદેશાવ્યવહાર શક્ય બનાવે છે.
દેડકામાં આ રચનાનો અભાવ હોય છે,કારણ કે તેમના મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધ સસ્તન પ્રાણીઓની જેમ વધુ વિકસિત કે આંતરિક રીતે જોડાયેલા હોતા નથી.
તેથી,$Corpus \ callosum$ ની હાજરી એ સસલાંના મગજને દેડકાના મગજથી અલગ પાડતી લાક્ષણિકતા છે.

(D) સસ્તન પ્રાણીઓમાં મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધ એ બુદ્ધિ,સ્મૃતિ અને સ્વૈચ્છિક નિયંત્રણનું કેન્દ્ર છે. જો સસલાના મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધ દૂર કરવામાં આવે,તો પ્રાણી તરત જ મૃત્યુ પામતું નથી કારણ કે શ્વસન અને હૃદયના ધબકારા માટેના મહત્વના કેન્દ્રો લંબમજ્જા (medulla oblongata) માં આવેલા હોય છે,જે અકબંધ રહે છે. જો કે,સસલું તેની સ્વૈચ્છિક ક્રિયાઓ કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી દેશે,જેમાં ખોરાક લેવા માટે જરૂરી જટિલ સંકલનનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેથી,સસલું ખાવાનું બંધ કરી દેશે અને અંતે ભૂખમરા અથવા સ્વૈચ્છિક નિયંત્રણના અભાવને કારણે મૃત્યુ પામશે.

(C) $Corpus \ callosum$ એ ચેતાતંતુઓનો એક જાડો પટ્ટો છે જે માનવ મગજમાં બે બૃહદ મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધને જોડે છે.
તે ડાબા અને જમણા ગોળાર્ધ વચ્ચે સંદેશાવ્યવહારની સુવિધા આપે છે,જે કાર્યોના સંકલન અને માહિતીના સંકલન માટે જવાબદાર છે.

(C) મસ્તિષ્ક ચેતાઓને તેમના કાર્યના આધારે સંવેદી,ચાલક (મોટર) અથવા મિશ્ર પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. ધ્રાણ ચેતા $(I)$ અને દૃષ્ટિ ચેતા $(II)$ સંપૂર્ણપણે સંવેદી છે.
$2$. ટ્રોકલિયર ચેતા $(IV)$ એ શુદ્ધ રીતે ચાલક ચેતા છે જે આંખના સુપિરિયર ઓબ્લિક સ્નાયુને ઉત્તેજિત કરે છે.
$3$. ટ્રાઇજેમિનલ ચેતા $(V)$ એ મિશ્ર ચેતા છે.
તેથી,ટ્રોકલિયર ચેતા એ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે શુદ્ધ રીતે ચાલક છે.

(A) માનવ મસ્તિષ્ક ત્રણ સંયોજક પેશીના સ્તરો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે,જેને મસ્તિષ્ક આવરણો (cranial meninges) કહેવામાં આવે છે.
$1$. સૌથી બહારનું સ્તર $Dura \ mater$ (બાહ્યતનિકા) છે,જે એક મજબૂત અને તંતુમય પટલ છે.
$2$. વચ્ચેનું સ્તર $Arachnoid \ mater$ (મધ્યતનિકા) છે,જે એક પાતળી અને જાળા જેવી રચના છે.
$3$. સૌથી અંદરનું સ્તર $Pia \ mater$ (અંતઃતનિકા) છે,જે એક અત્યંત નાજુક પટલ છે જે સીધા મસ્તિષ્કના સંપર્કમાં હોય છે.
તેથી,બહારથી અંદર તરફનો સાચો ક્રમ $Dura \ mater \rightarrow Arachnoid \ mater \rightarrow Pia \ mater$ છે.

(C) હનુ ચેતા (Mandibular nerve) એ ત્રિશાખી ચેતા (Trigeminal nerve) ની ત્રણ શાખાઓમાંની સૌથી મોટી શાખા છે. ત્રિશાખી ચેતા એ $V^{th}$ મસ્તિષ્ક ચેતા છે. તે એક મિશ્ર ચેતા છે જે ચહેરાને સંવેદનાત્મક ચેતાતંતુઓ પૂરા પાડે છે અને ચાવવાના સ્નાયુઓને પ્રેરક (motor) ચેતાતંતુઓ પૂરા પાડે છે.

(A) $Broca's\, area$ એ મગજના પ્રભાવી ગોળાર્ધ (મોટાભાગના વ્યક્તિઓમાં ડાબો ગોળાર્ધ) ના અગ્રકપાલિ ખંડમાં આવેલો વિસ્તાર છે. તે મુખ્યત્વે વાણીના ઉત્પાદન અને ભાષાના પ્રક્રિયાકરણ માટે જવાબદાર છે. આ વિસ્તારને નુકસાન થવાથી $Broca's\, aphasia$ થાય છે,જેમાં વ્યક્તિને સ્પષ્ટ રીતે બોલવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

(D) અનુકંપી ચેતાતંત્ર '$fight-or-flight$' (લડો અથવા ભાગો) પ્રતિક્રિયા માટે જવાબદાર છે.
તેની અસરોમાં નીચે મુજબનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. કીકીનું વિસ્તરણ $(mydriasis)$.
$2$. પાચનમાર્ગમાં પરિસંકોચન (peristalsis) અવરોધવું.
$3$. હૃદયના ધબકારા અને રુધિરનું દબાણ વધારવું.
$4$. પરસેવાની ગ્રંથિઓને ઉત્તેજવી.
તેની સામે,પરાનુકંપી ચેતાતંત્ર '$rest-and-digest$' (આરામ અને પાચન) પ્રતિક્રિયા માટે જવાબદાર છે,જેમાં લાળગ્રંથિનો સ્ત્રાવ ઉત્તેજવો અને પરિસંકોચનને પ્રોત્સાહન આપવાનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,લાળગ્રંથિનો સ્ત્રાવ ઉત્તેજવો એ પરાનુકંપી ચેતાતંત્રની અસર છે,અનુકંપી ચેતાતંત્રની નહીં.

(C) 'ક્રુરા સેરેબ્રી' (જેને સેરેબ્રલ પેડનકલ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ ચેતાતંતુઓના બે મોટા જૂથો છે જે અગ્ર મગજને પશ્વ મગજ સાથે જોડે છે. તે $\text{મધ્ય}$ $\text{મગજ}$ (mesencephalon) માં આવેલા છે. ખાસ કરીને, તેઓ મધ્ય મગજનો વક્ષ ભાગ બનાવે છે અને તેમાં ઉતરતા મોટર માર્ગો (descending motor tracts) આવેલા હોય છે.

(C) $Post-central$ ગાયરસ મગજના અગ્ર મગજના પશ્ચકપાલ ખંડ (parietal lobe) માં આવેલું છે.
તે પ્રાથમિક સોમેટોસેન્સરી કોર્ટેક્સ ધરાવે છે.
આ વિસ્તાર શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી આવતી સંવેદનાઓ જેવી કે દુખાવો,સ્પર્શ,દબાણ અને તાપમાનને ગ્રહણ કરવા અને તેનું અર્થઘટન કરવા માટે જવાબદાર છે.
તેની સામે,$pre-central$ ગાયરસ ઐચ્છિક સ્નાયુઓના પ્રેરક ઉર્મિવેગની શરૂઆત માટે જવાબદાર છે.

(C) સ્વયંવર્તી ચેતાતંત્ર $(ANS)$ શરીરના અનૈચ્છિક આંતરંગીય કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે.
આંતરડાનું પરિસંકોચન,જે પાચનમાર્ગના સ્નાયુઓનું લયબદ્ધ સંકોચન અને શિથિલન છે,તે સ્વયંવર્તી ચેતાતંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થતી એક અનૈચ્છિક પ્રક્રિયા છે.
આંખની કીકીની પરાવર્તી ક્રિયા અને ઘૂંટણના આંચકાનો પ્રતિચાર એ દૈહિક પરાવર્તી કમાન (Somatic reflex arcs) છે,અને ખોરાક ગળવાની ક્રિયામાં ઐચ્છિક અને અનૈચ્છિક બંને તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે,પરંતુ પરિસંકોચન એ સંપૂર્ણપણે સ્વયંવર્તી નિયંત્રણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(B) કરોડરજ્જુની ચેતા બે મૂળના જોડાણથી બને છે: પૃષ્ઠમૂળ (dorsal root) અને વક્ષમૂળ (ventral root).
$1$. પૃષ્ઠમૂળમાં સંવેદી ચેતાકોષોના અક્ષતંતુઓ હોય છે,જે આવેગોને ગ્રાહી અંગોથી મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર તરફ લઈ જાય છે.
$2$. વક્ષમૂળમાં ચાલક ચેતાકોષોના અક્ષતંતુઓ હોય છે,જે આવેગોને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રથી દૂર કારક અંગો (સ્નાયુઓ અથવા ગ્રંથિઓ) તરફ લઈ જાય છે.
તેથી,કરોડરજ્જુની ચેતાના વક્ષમૂળમાં ચાલક તંતુઓ હોય છે.

(A) અનુમસ્તિષ્ક એ પશ્ચમસ્તિષ્કનો એક મુખ્ય ભાગ છે જે મગજના પાછળના ભાગમાં આવેલું હોય છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય શરીરનું સંતુલન જાળવવું,સ્થિતિ જાળવવી અને સ્નાયુઓની સ્વૈચ્છિક ગતિઓનું સંકલન કરવાનું છે. તે હલનચલનને સરળ અને સચોટ બનાવવાની ખાતરી કરે છે.

(B) હિપોકેમ્પલ ફોર્મેશન એ મગજના મધ્ય ટેમ્પોરલ લોબમાં આવેલી એક જટિલ રચના છે.
તે લિમ્બિક સિસ્ટમનો એક મુખ્ય ઘટક છે,જે મુખ્યત્વે અગ્રમગજ સાથે સંકળાયેલ છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,હિપોકેમ્પસ એ બૃહદમસ્તિષ્ક (Cerebrum) ના ટેમ્પોરલ લોબમાં આવેલું છે,જે અગ્રમગજનો સૌથી મોટો ભાગ છે.
તેથી,તેને બૃહદમસ્તિષ્કનો એક ભાગ માનવામાં આવે છે.