Central Neural System Questions in Gujarati

(C) ક્રુરા સેરીબ્રી (જેને સેરેબ્રલ પેડનકલ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ મધ્ય મગજમાં આવેલા ચેતાતંતુઓના બે મોટા પટ્ટા છે.
તેઓ મગજના બાહ્યક (cerebral cortex) અને મગજના નીચેના ભાગો તથા કરોડરજ્જુ વચ્ચે વહન પામતા ચેતા આવેગો માટે મુખ્ય માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ ચેતાતંતુના બે મોટા પટ્ટા છે.

(B) $Corpus\, callosum$ (કેલોસમકાય) એ ચેતાતંતુઓનો એક જાડો પટ્ટો છે જે સસ્તન પ્રાણીઓમાં,જેમાં સસલા અને મનુષ્યોનો સમાવેશ થાય છે,બે બૃહદમસ્તિષ્ક ગોળાર્ધને જોડે છે. તે ડાબા અને જમણા ગોળાર્ધ વચ્ચે સંદેશાવ્યવહારની મંજૂરી આપે છે,જે સંવેદનાત્મક,મોટર અને જ્ઞાનાત્મક કાર્યોના સંકલનને સરળ બનાવે છે.

(D) કરોડરજ્જુ અંદરના ભાગે ભૂખરા દ્રવ્ય (grey matter) અને બહારના ભાગે શ્વેત દ્રવ્ય (white matter) ની બનેલી હોય છે. કરોડરજ્જુનો પૃષ્ઠ ભાગ (છત) સંવેદી ચેતાકોષો ધરાવે છે જે ગ્રાહીઓ પાસેથી આવેગો મેળવે છે. જો કરોડરજ્જુની છત ક્ષતિગ્રસ્ત થાય,તો ગ્રાહીઓમાંથી આવતી સંવેદી માહિતી કરોડરજ્જુમાં પ્રક્રિયા માટે પ્રવેશી શકતી નથી. તેથી,ગ્રાહીઓમાંથી આવેગોનું વહન થતું નથી.

(B) માનવ કરોડરજ્જુ ચેતાઓ તે કરોડસ્તંભના કયા ભાગમાંથી નીકળે છે તેના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. ગ્રીવા ચેતા: ગ્રીવા ચેતાની $8$ જોડ હોય છે.
$2$. ઉરસીય ચેતા: ઉરસીય ચેતાની $12$ જોડ હોય છે.
$3$. કટિ ચેતા: કટિ ચેતાની $5$ જોડ હોય છે.
$4$. ત્રિક ચેતા: ત્રિક ચેતાની $5$ જોડ હોય છે.
$5$. પુચ્છીય ચેતા: પુચ્છીય ચેતાની $1$ જોડ હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોને જોડતા:
$(a)$ ગ્રીવા ચેતા - $(iv)$ $8$ જોડ
$(b)$ ઉરસીય ચેતા - $(iii)$ $12$ જોડ
$(c)$ ત્રિક ચેતા - $(i)$ $5$ જોડ
$(d)$ પુચ્છીય ચેતા - $(ii)$ $1$ જોડ
આમ, સાચો ક્રમ $a-iv, b-iii, c-i, d-ii$ છે.

(D) મસ્તિષ્ક બાહ્યક એ ભૂખરા દ્રવ્યનું એક સ્તર છે જે બૃહદ મસ્તિષ્કને આવરે છે. તે સસ્તન પ્રાણીઓમાં,ખાસ કરીને મનુષ્યોમાં ખૂબ જ વિકસિત રચના છે. જોકે સરિસૃપો અને પક્ષીઓમાં મસ્તિષ્ક બાહ્યકના કેટલાક આદિમ સ્વરૂપો (આર્કિકોર્ટેક્સ) જોવા મળે છે,પરંતુ દેડકા જેવા ઉભયજીવીઓમાં તે સંપૂર્ણપણે ગેરહાજર હોય છે. દેડકાના અગ્ર મસ્તિષ્કમાં મુખ્યત્વે ઘ્રાણ પિંડો અને બૃહદ મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં સાચું મસ્તિષ્ક બાહ્યક હોતું નથી.

(A) સસ્તન પ્રાણીઓમાં મસ્તિષ્ક ગોળાર્ધ એક બાહ્ય સ્તર ધરાવે છે જેને મસ્તિષ્ક બાહ્યક (cerebral cortex) કહેવામાં આવે છે,જે ચેતાકોષોના કોષકાયોનું બનેલું હોય છે અને તેને ભૂખરું દ્રવ્ય (grey matter) કહેવાય છે. બાહ્યકની નીચેનો આંતરિક ભાગ હોય છે,જે માયલિનયુક્ત ચેતાક્ષોનો બનેલો હોય છે અને તેને સફેદ દ્રવ્ય (white matter) કહેવાય છે. તેથી,સાચી ગોઠવણી બાહ્ય ભૂખરું દ્રવ્ય અને આંતરિક સફેદ દ્રવ્ય છે.

(D) મસ્તિષ્ક ચેતાઓને મગજમાંથી તેમના ઉદ્ભવના આધારે ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે.
$1^{st}$: ઓલફેક્ટરી
$2^{nd}$: ઓપ્ટિક
$3^{rd}$: ઓક્યુલોમોટર
$4^{th}$: ટ્રોક્લિયર
$5^{th}$: ટ્રાઇજેમિનલ
$6^{th}$: એબ્ડ્યુસન્સ
$7^{th}$: ફેસિયલ
$8^{th}$: વેસ્ટિબ્યુલોકોક્લિયર
$9^{th}$: ગ્લોસોફેરિન્જિયલ
$10^{th}$: વેગસ
$11^{th}$: સ્પાઇનલ એક્સેસરી
$12^{th}$: હાયપોગ્લોસલ
તેથી,$3^{rd}$ ઓક્યુલોમોટર છે,$6^{th}$ એબ્ડ્યુસન્સ છે અને $11^{th}$ સ્પાઇનલ એક્સેસરી છે.

(A) મસ્તિષ્ક ચેતાઓને તેમના કાર્યના આધારે સંવેદી,પ્રેરક અથવા મિશ્ર ચેતાઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. $V$ (ત્રિશાખી - Trigeminal) ચેતા એ એક મિશ્ર ચેતા છે જે ચહેરાને સંવેદી ચેતાતંતુઓ અને ચાવવાના સ્નાયુઓને પ્રેરક ચેતાતંતુઓ પૂરા પાડે છે.
$2$. $X$ (વેગસ - Vagus) ચેતા એ એક મિશ્ર ચેતા છે જે ઉરસ અને ઉદરમાં આવેલા વિવિધ આંતરઅંગોને સંવેદી અને પ્રેરક ચેતાતંતુઓ પૂરા પાડે છે.
$3$. દૃષ્ટિ $(II)$,શ્રાવ્ય $(VIII)$,અને ધ્રાણ $(I)$ ચેતાઓ સંપૂર્ણપણે સંવેદી ચેતાઓ છે.
$4$. ટ્રોક્લિયર $(IV)$ ચેતા એ સંપૂર્ણપણે પ્રેરક ચેતા છે.
તેથી,ત્રિશાખી અને વેગસ બંને મિશ્ર ચેતાઓ છે.

(A) બૃહદ મસ્તિષ્ક $(Cerebrum)$ મુખ્યત્વે વિચારવા, યાદશક્તિ, તર્ક અને સ્વૈચ્છિક ક્રિયાઓ જેવી ઉચ્ચ જ્ઞાનાત્મક પ્રક્રિયાઓ માટે જવાબદાર છે, સ્વયંવર્તી ક્રિયાઓ માટે નહીં. સ્વયંવર્તી ક્રિયાઓ સ્વયંવર્તી ચેતાતંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, જેમાં હાયપોથેલેમસ અને મગજનો નીચેનો ભાગ સામેલ છે. તેથી, $\text{બૃહદ મસ્તિષ્ક } - \text{સ્વયંવર્તી ક્રિયાઓ}$ ની જોડી ખોટી છે. અનુમસ્તિષ્ક શરીરનું સંતુલન અને સ્થિતિ જાળવી રાખે છે. લંબમજ્જામાં શ્વસન, હૃદયના ધબકારા અને પાચનરસના સ્ત્રાવ માટેના કેન્દ્રો આવેલા હોય છે. કરોડરજ્જુ પરાવર્તી ક્રિયાઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.

(C) લંબમજ્જા એ મગજના નીચેના ભાગમાં આવેલી રચના છે. તે ઘણી મસ્તિષ્ક ચેતાઓનું ઉદ્દભવ સ્થાન છે,જેમાં ગ્લોસોફેરિન્જિયલ $(IX)$,વેગસ $(X)$,એક્સેસરી $(XI)$ અને હાઈપોગ્લોસલ $(XII)$ ચેતાઓનો સમાવેશ થાય છે. દૃષ્ટિ ચેતા $(II)$ ડાયએન્સેફાલોનમાંથી ઉદ્દભવે છે અને ત્રિશાખી ચેતા $(V)$ પોન્સમાંથી ઉદ્દભવે છે. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી વેગસ ચેતા સાચો જવાબ છે.

(C) મગજમાં પ્રવાહીથી ભરેલી કેટલીક જગ્યાઓ હોય છે જેને વેન્ટ્રિકલ્સ (ગુહા) કહેવામાં આવે છે.
$1$. પાર્શ્વ વેન્ટ્રિકલ્સ મગજના ગોળાર્ધમાં આવેલા હોય છે અને તેને $I$ અને $II$ વેન્ટ્રિકલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$2$. ડાયેન્સફાલોનની ગુહાને $III$ વેન્ટ્રિકલ (તૃતીય ગુહા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$3$. પશ્ચમગજ (મેડ્યુલા) ની ગુહાને $IV$ વેન્ટ્રિકલ (ચતુર્થ ગુહા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$4$. $III$ વેન્ટ્રિકલ એ $IV$ વેન્ટ્રિકલ સાથે એક સાંકડી નળી દ્વારા જોડાયેલ હોય છે જેને આઈટર અથવા સેરેબ્રલ એક્વેડક્ટ કહેવામાં આવે છે.

(C) પાર્શ્વ ક્ષેપકો (જેને પ્રથમ અને દ્વિતીય ક્ષેપકો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ મગજની ક્ષેપક પ્રણાલીનો એક ભાગ છે.
તેઓ મગજના ગોળાર્ધ (cerebral hemispheres) ની અંદર આવેલા હોય છે.
આ ક્ષેપકો મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાં સેરેબ્રોસ્પાઇનલ પ્રવાહી $(CSF)$ ના ઉત્પાદન અને પરિભ્રમણ માટે જવાબદાર છે.

(B) $C.N.S.$ (મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર) માં,મજ્જાપડ (myelin sheath) નું નિર્માણ $Oligodendrocytes$ તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ ગ્લિયલ કોષો દ્વારા થાય છે.
દરેક $Oligodendrocyte$ તેના કોષરસના પ્રવર્ધોને વિસ્તારીને અનેક ચેતાક્ષો (axons) ની ફરતે વીંટાળી શકે છે,જેનાથી મજ્જાપડ બને છે.
તેનાથી વિપરીત,$P.N.S.$ (પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર) માં,મજ્જાપડનું નિર્માણ $Schwann$ કોષો દ્વારા થાય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. અનુમસ્તિષ્ક શરીરનું સંતુલન,સ્થિતિ અને સ્વૈચ્છિક હલનચલનનું સંકલન જાળવવા માટે જવાબદાર છે,પરંતુ તે સ્વૈચ્છિક ક્રિયાઓની શરૂઆત કરતું નથી. સ્વૈચ્છિક ક્રિયાઓ મગજના પ્રમસ્તિષ્ક (cerebrum) ના મોટર કોર્ટેક્સ દ્વારા શરૂ થાય છે. હાયપોથેલેમસ સ્વાયત્ત ચેતાતંત્ર $(A.N.S.)$ નું નિયમન કરે છે,લંબમજ્જા શ્વસન અને રુધિરાભિસરણ જેવી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે,અને થેલેમસ તમામ પૃષ્ઠવંશીઓમાં સંવેદનાત્મક માહિતી માટે મુખ્ય રિલે સ્ટેશન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) અનુમસ્તિષ્કમાં જોવા મળતી વૃક્ષ જેવી રચનાને $Arbor$ $vitae$ (જીવનનું વૃક્ષ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે શ્વેત દ્રવ્યની બનેલી હોય છે જે અનુમસ્તિષ્કના બાહ્યક (cerebellar cortex) માં શાખાઓમાં વિભાજિત થાય છે.
આ રચના અનુમસ્તિષ્કની અંદર જ આવેલી હોવાથી,તે અનુમસ્તિષ્કનો જ એક ભાગ છે.

(A) $Medulla$ $\text{oblongata}$ (લંબમજ્જા) એ પશ્ચમગજનો એક ભાગ છે જેમાં શ્વસન, રુધિરાભિસરણ સંબંધી પરાવર્તી ક્રિયાઓ અને જઠરના સ્ત્રાવનું નિયંત્રણ કરતા કેન્દ્રો આવેલા હોય છે.
તે શ્વાસોચ્છવાસ, હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશર જેવી ઘણી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓના નિયમન માટે જવાબદાર છે.

(B) બે બૃહદમસ્તિષ્ક ગોળાર્ધ ચેતાતંતુઓના એક પટ્ટા દ્વારા જોડાયેલા હોય છે જેને $Corpus \ callosum$ (કેલોસમકાય) કહેવામાં આવે છે. આ રચના બંને ગોળાર્ધ વચ્ચે સંદેશાવ્યવહારની મંજૂરી આપે છે,જે મગજના વિવિધ કાર્યોના સંકલનને સરળ બનાવે છે.

(A) મસ્તિષ્ક મેરૂજળ $(CSF)$ મુખ્યત્વે કોરોઇડ પ્લેક્સસ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જે મગજના ક્ષેપકોમાં જોવા મળતી રુધિર કેશિકાઓની જાળી છે.
તે મગજ અને કરોડરજ્જુ માટે ગાદી તરીકે કામ કરે છે,જે રક્ષણ અને ઉત્પ્લાવકતા પૂરી પાડે છે.

(A) મસ્તિષ્ક ચેતાઓને તેમના કાર્યના આધારે સંવેદી,ચાલક અથવા મિશ્ર ચેતાઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. સંવેદી ચેતાઓ: $I$ (ઘ્રાણ ચેતા),$II$ (દ્રષ્ટિ ચેતા),અને $VIII$ (વેસ્ટિબ્યુલોકોક્લિયર ચેતા).
$2$. ચાલક ચેતાઓ: $III$ (ઓક્યુલોમોટર),$IV$ (ટ્રોક્લિયર),$VI$ (એબ્ડ્યુસન્સ),$XI$ (એક્સેસરી),અને $XII$ (હાઈપોગ્લોસલ).
$3$. મિશ્ર ચેતાઓ: $V$ (ટ્રાઇજેમિનલ),$VII$ (ફેસિયલ),$IX$ (ગ્લોસોફેરિન્જિયલ),અને $X$ (વેગસ).
તેથી,શુદ્ધ ચાલક મસ્તિષ્ક ચેતાઓ $III, IV, VI, XI,$ અને $XII$ છે.

(B) આલ્કોહોલનું સેવન મુખ્યત્વે $\text{અનુમસ્તિષ્ક}$ (Cerebellum) ને અસર કરે છે।
$\text{અનુમસ્તિષ્ક}$ શરીરનું સંતુલન જાળવવા, શરીરની સ્થિતિ અને સ્વૈચ્છિક હલનચલનનું સંકલન કરવા માટે જવાબદાર છે।
જ્યારે આલ્કોહોલ રુધિરમાં ભળે છે, ત્યારે તે $\text{અનુમસ્તિષ્ક}$ ના સામાન્ય કાર્યમાં અવરોધ ઊભો કરે છે, જેના પરિણામે સંતુલન ગુમાવવું, અસ્થિર ચાલ અને સ્નાયુબદ્ધ સંકલનનો અભાવ જોવા મળે છે, જે નશાના મુખ્ય લક્ષણો છે।

(C) સસલા (અને અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓ) ના મધ્યમગજમાં મુખ્યત્વે તેની પૃષ્ઠ સપાટી પર ચાર ગોળાકાર ખંડો આવેલા હોય છે, જેને $Corpora \text{ } quadrigemina$ (ચતુષ્ક પિંડ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ખંડો દ્રષ્ટિ અને શ્રવણના પરાવર્તી કેન્દ્રો તરીકે કાર્ય કરે છે. બૃહદ મસ્તિષ્ક અને આંતરમસ્તિષ્ક એ અગ્રમગજના ભાગો છે.

(C) કરોડરજ્જુ તેના નીચેના છેડે એક શંકુ આકારની રચનામાં સાંકડી થાય છે, જેને $Conus \text{ medullaris}$ કહેવામાં આવે છે।
આની નીચે, કરોડરજ્જુ એક તંતુમય દોરા તરીકે આગળ વધે છે જેને $Filum \text{ terminale}$ કહેવાય છે।
કટિ અને ત્રિકાસ્થિ પ્રદેશમાંથી ઉદ્ભવતા કરોડરજ્જુના ચેતામૂળોના સમૂહને સામૂહિક રીતે $Cauda \text{ equina}$ (ઘોડાની પૂંછડી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
તેથી, કરોડરજ્જુનો ચોક્કસ અંતિમ શંકુ આકારનો ભાગ $Conus \text{ medullaris}$ છે।

(D) કરોડરજ્જુનું ભૂખરું દ્રવ્ય $10$ અલગ-અલગ સ્તરોમાં વ્યવસ્થિત હોય છે,જેને રેક્સેડ લેમિના (Rexed laminae) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ લેમિનાને પૃષ્ઠ શિંગ (dorsal horn) થી શરૂ કરીને વક્ષ શિંગ (ventral horn) તરફ $I$ થી $X$ સુધી ક્રમાંકિત કરવામાં આવે છે.
લેમિના $I$ થી $VI$ પૃષ્ઠ શિંગમાં આવેલા છે,લેમિના $VII$ મધ્યવર્તી વિસ્તારમાં છે,અને લેમિના $VIII$ થી $IX$ વક્ષ શિંગમાં આવેલા છે,જ્યારે લેમિના $X$ મધ્યસ્થ નલિકા (central canal) ની આસપાસ આવેલું છે.

(B) માનવ મગજ ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: અગ્ર મસ્તિષ્ક,મધ્ય મસ્તિષ્ક અને પશ્વ મસ્તિષ્ક.
$1$. અગ્ર મસ્તિષ્ક બૃહદ મસ્તિષ્ક,થેલેમસ અને હાયપોથેલેમસનો બનેલો છે.
$2$. મધ્ય મસ્તિષ્ક એ થેલેમસ/હાયપોથેલેમસ અને સેતુની વચ્ચે આવેલું છે.
$3$. પશ્વ મસ્તિષ્ક સેતુ,અનુમસ્તિષ્ક અને લંબમજ્જાનો બનેલો છે.
તેથી,થેલેમસ એ અગ્ર મસ્તિષ્કનો ભાગ છે,પશ્વ મસ્તિષ્કનો નહીં.

(D) $Corpus$ $callosum$ (કોર્પસ કેલોસમ) એ ચેતાતંતુઓનો જાડો પટ્ટો છે જે સસ્તન પ્રાણીઓના મગજના બે ગોળાર્ધને જોડે છે.
$Corpus$ $striatum$ (કોર્પસ સ્ટ્રીએટમ) એ અગ્ર મગજનો એક ભાગ છે,જે સસ્તન મગજનો પણ એક ભાગ છે.
જોકે,$Corpus$ $callosum$ એ સસ્તન મગજની એક વિશિષ્ટ અને લાક્ષણિક રચના છે.
$Corpus$ $luteum$ એ અંડકોશમાં આવેલી અંતઃસ્ત્રાવી રચના છે અને $Corpus$ $fibrosum$ એ $Corpus$ $luteum$ નું અવક્ષય પામેલું સ્વરૂપ છે.
તેથી,$Corpus$ $striatum$ અને $Corpus$ $callosum$ બંને મગજમાં હાજર હોય છે,પરંતુ $Corpus$ $callosum$ એ સસ્તન મગજ સાથે સંકળાયેલી સૌથી લાક્ષણિક રચના છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$1$. રાઈનેનસેફાલન ગંધની સંવેદના સાથે સંકળાયેલ છે.
$2$. હાયપોથેલેમસ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ અને હોમિયોસ્ટેસિસનું નિયમન કરે છે.
$3$. અનુમસ્તિષ્ક શરીરનું સંતુલન અને મુદ્રા જાળવવા માટે જવાબદાર છે.
$4$. લંબમજ્જા શ્વસન,રુધિરાભિસરણ અને જઠરના સ્ત્રાવ જેવી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે. શરીરના તાપમાનનું નિયમન મુખ્યત્વે હાયપોથેલેમસ દ્વારા થાય છે,લંબમજ્જા દ્વારા નહીં.

(A) મનુષ્યમાં કરોડરજ્જુ ચેતાઓ કરોડરજ્જુમાંથી ઉદ્ભવે છે. કરોડરજ્જુ ચેતાઓની કુલ $31$ જોડ હોય છે, જે કરોડસ્તંભના જે ભાગમાંથી તે બહાર નીકળે છે તેના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. ગ્રીવા ચેતાઓ (Cervical nerves): $8$ જોડ
$2$. ઉરોદર ચેતાઓ (Thoracic nerves): $12$ જોડ
$3$. કટિ ચેતાઓ (Lumbar nerves): $5$ જોડ
$4$. ત્રિકાસ્થિ ચેતાઓ (Sacral nerves): $5$ જોડ
$5$. અનુત્રિકાસ્થિ ચેતાઓ (Coccygeal nerves): $1$ જોડ
કુલ = $8 + 12 + 5 + 5 + 1 = 31$ જોડ.

(A) મગજનો $Frontal$ \text{ lobe} (અગ્ર ખંડ) બુદ્ધિ, આયોજન, તર્ક, સમસ્યા નિવારણ અને વ્યક્તિત્વ જેવી ઉચ્ચ જ્ઞાનાત્મક પ્રક્રિયાઓ માટે જવાબદાર છે. તે કારોબારી કાર્યો માટે નિયંત્રણ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) અગ્ર રૂધિરકેશિકાજાળ એ મગજમાં આવેલી એક રુધિરવાહિનીમય રચના છે. તે ખાસ કરીને આંતરમસ્તિષ્ક (Diencephalon) ની છત પર (જે ત્રીજા મસ્તિષ્ક ક્ષેપક તરીકે ઓળખાય છે) આવેલી હોય છે. તે મસ્તિષ્ક-મેરુજળ $(CSF)$ ના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.

(D) મગજ અને કરોડરજ્જુ ત્રણ સ્તરના સંયોજક પેશીના પટલ દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે, જેને $Meninges$ (તાનિકા આવરણ) કહેવામાં આવે છે।
આ ત્રણ સ્તરોમાં $Dura \text{ } mater$ (સૌથી બહારનું), $Arachnoid \text{ } mater$ (મધ્યનું), અને $Pia \text{ } mater$ (સૌથી અંદરનું) નો સમાવેશ થાય છે।
આ પટલ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રને બંધારણીય આધાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે।

(B) ત્રીજી મસ્તિષ્ક ગુહા,જેને ડાયોસીલ $(Diocoel)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના મગજના ડાયેન્સફાલૉન $(Diencephalon)$ ભાગમાં આવેલી પ્રવાહીથી ભરેલી ગુહા છે. સસલા જેવા સસ્તન પ્રાણીઓમાં,ત્રીજી મસ્તિષ્ક ગુહા એ મગજની વેન્ટ્રિક્યુલર સિસ્ટમનું એક લાક્ષણિક લક્ષણ છે,જેમાં મસ્તિષ્ક-મેરુજળ $(CSF)$ ભરેલું હોય છે.

(C) ત્રીજી વેન્ટ્રિકલ $(V_3)$ એ મગજની મધ્યરેખામાં આવેલી એક સાંકડી,ગળણી આકારની ગુહા છે.
તે આંતર મસ્તિષ્ક (Diencephalon) ના બે ભાગોની વચ્ચે આવેલી હોય છે.
ત્રીજી વેન્ટ્રિકલની છત આંતર મસ્તિષ્કના ટેલા કોરોઇડિયા (tela choroidea) દ્વારા બને છે,જ્યારે તેનો પાયો હાયપોથેલેમસ દ્વારા રચાય છે.
તેથી,ત્રીજી વેન્ટ્રિકલ આંતર મસ્તિષ્ક સાથે સંકળાયેલ છે.

(C) મસ્તિષ્ક ચેતાઓ (cranial nerves) એ $12$ જોડ ચેતાઓનો સમૂહ છે જે સીધી મગજમાંથી ઉદ્ભવે છે.
આ ચેતાઓમાં,ટ્રોક્લિયર ચેતા (trochlear nerve),જે $IV$ નંબરની ક્રેનિયલ ચેતા છે,તે કદમાં સૌથી નાની છે.
તે મુખ્યત્વે આંખના સુપિરિયર ઓબ્લિક સ્નાયુને ઉત્તેજિત કરવા માટે જવાબદાર છે,જે આંખના ડોળાને નીચે અને અંદરની તરફ ફેરવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) સંવેદી ચેતાકોષો (અભિવાહી ચેતાકોષો) સંવેદી અંગોમાંથી આવેગને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (કરોડરજ્જુ) સુધી પહોંચાડે છે.
આ ચેતાકોષો એકધ્રુવીય અથવા આભાસી એકધ્રુવીય હોય છે,અને તેમના કોષકાય કરોડરજ્જુની ચેતાના પૃષ્ઠ મૂળ ચેતાકંદમાં આવેલા હોય છે.
તેથી,આ સંવેદી ચેતાકોષોના કોષકાય માટેનું સાચું સ્થાન પૃષ્ઠ મૂળ ચેતાકંદ છે.

(D) કરોડરજ્જુની મધ્યમાં આવેલી નલિકા એ મગજ અને કરોડરજ્જુના પ્રવાહી $(CSF)$ થી ભરેલી જગ્યા છે જે સમગ્ર કરોડરજ્જુની લંબાઈમાં વિસ્તરેલી હોય છે. આ પોલાણ મગજની વેન્ટ્રિક્યુલર સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલું હોય છે અને તેને $Neurocoel$ (ન્યુરોસીલ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) મગજની જેમ જ સુષુમ્ણા પણ સંયોજક પેશીના ત્રણ સ્તરો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે,જેને મસ્તિષ્કાવરણો (Meninges) કહેવામાં આવે છે. આ સ્તરો નીચે મુજબ છે:
$1$. દૃઢતાનિકા (Dura mater) - સૌથી બહારનું સ્તર.
$2$. તંતુતાનિકા (Arachnoid mater) - મધ્યનું સ્તર.
$3$. મૃદુતાનિકા (Pia mater) - સૌથી અંદરનું સ્તર.
આમ,મૃદુતાનિકા અને દૃઢતાનિકા બંને મસ્તિષ્કાવરણોના ભાગ હોવાથી,સાચો જવાબ 'ઉપરનાં બધાં જ' છે.

(D) બૃહદમસ્તિષ્ક ગોળાર્ધ,જે માનવ મગજનો સૌથી મોટો ભાગ બનાવે છે,તે મુખ્યત્વે ઉચ્ચ-સ્તરના જ્ઞાનાત્મક કાર્યો માટે જવાબદાર છે.
આ કાર્યોમાં સ્મૃતિ,બુદ્ધિ,તર્ક,ચેતના અને જટિલ વિચારોની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.
જ્યારે મગજના અન્ય ભાગો જેવા કે અનુમસ્તિષ્ક (Cerebellum) સમતોલન માટે જવાબદાર છે,અને ચોક્કસ વિસ્તારો સ્વાદ અને ગંધ જેવી સંવેદનાત્મક માહિતીને સંભાળે છે,ત્યારે બૃહદમસ્તિષ્ક ગોળાર્ધ વિચારો અને સ્વૈચ્છિક ક્રિયાઓ માટે મુખ્ય સંકલન કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) મસ્તિષ્ક ચેતાઓને તેમના કાર્યના આધારે સંવેદી,ચાલક અથવા મિશ્ર ચેતા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$I$ (ઘ્રાણ ચેતા),$II$ (દ્રષ્ટિ ચેતા),અને $VIII$ (વેસ્ટિબ્યુલોકોક્લિયર ચેતા) સંપૂર્ણપણે સંવેદી ચેતાઓ છે.
$III$ (ઓક્યુલોમોટર),$IV$ (ટ્રોક્લિયર),$VI$ (એબ્ડ્યુસેન્સ),$XI$ (એક્સેસરી),અને $XII$ (હાઈપોગ્લોસલ) ચાલક ચેતાઓ છે.
$V$ (ટ્રાઇજેમિનલ),$VII$ (ફેસિયલ),$IX$ (ગ્લોસોફેરિન્જિયલ),અને $X$ (વેગસ) મિશ્ર ચેતાઓ છે.
આમ,$II$ (દ્રષ્ટિ ચેતા) એ સંવેદી ચેતા હોવાથી,તે ચાલક ચેતા નથી.

(B) સસ્તન પ્રાણીઓમાં,જેમાં સસલાનો પણ સમાવેશ થાય છે,મગજનો $Occipital$ $lobe$ (પશ્ચકપાલ ખંડ) દૃષ્ટિની માહિતી પર પ્રક્રિયા કરવા માટે જવાબદાર મુખ્ય ભાગ છે. તેમાં દૃષ્ટિ સંબંધી બાહ્યક (visual cortex) આવેલું હોય છે,જે આંખોમાંથી મળતા સંકેતોનું અર્થઘટન કરીને દૃષ્ટિનું નિયંત્રણ અને અનુભૂતિ કરે છે.

(B) કરોડરજ્જુ અંદરના ભાગે ભૂખરું દ્રવ્ય અને બહારના ભાગે શ્વેત દ્રવ્ય ધરાવે છે.
કરોડરજ્જુમાં રહેલું ભૂખરું દ્રવ્ય $H$-આકારની અથવા પતંગિયા જેવી રચનામાં ગોઠવાયેલું હોય છે.
આ ભૂખરું દ્રવ્ય ચેતાકોષોના કોષકાય ધરાવે છે,જ્યારે તેની આસપાસનું શ્વેત દ્રવ્ય માયલિનયુક્ત ચેતાતંતુઓનું બનેલું હોય છે.
તેથી,$H$-આકારનું ભૂખરું દ્રવ્ય એ કરોડરજ્જુની લાક્ષણિકતા છે.

(A) મત્સ્યથી સસ્તન પ્રાણીઓ સુધીના ઉત્ક્રાંતિના ક્રમમાં,$Cerebrum$ (બૃહદ મસ્તિષ્ક) ના કદ અને જટિલતામાં સૌથી વધુ વધારો જોવા મળે છે.
જ્યારે માછલીઓમાં બૃહદ મસ્તિષ્ક પ્રમાણમાં નાનું હોય છે અને મુખ્યત્વે ગંધ પારખવા સાથે સંકળાયેલું હોય છે,ત્યારે સસ્તન પ્રાણીઓમાં તે અત્યંત વિકસિત અને મોટું હોય છે,જે ઉચ્ચ જ્ઞાનાત્મક કાર્યો,સ્મૃતિ અને સંવેદનાત્મક પ્રક્રિયાઓ માટે જવાબદાર છે.

(C) $\text{અનુમસ્તિષ્ક}$ (Cerebellum) એ મગજનો એવો ભાગ છે જે શરીરનું સંતુલન, મુદ્રા અને સ્વૈચ્છિક હલનચલનનું સંકલન જાળવવા માટે જવાબદાર છે। દારૂનું સેવન મુખ્યત્વે $\text{અનુમસ્તિષ્ક}$ પર અસર કરે છે, જેના કારણે નશામાં રહેલી વ્યક્તિમાં સંતુલનનો અભાવ, અસ્થિર ચાલ અને સ્નાયુબદ્ધ સંકલનનો અભાવ જોવા મળે છે।

(B) કપાલ ચેતાઓને તેમના કાર્યના આધારે સંવેદી,પ્રેરક (મોટર) અથવા મિશ્ર ચેતાઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$A$. શ્રાવ્ય ચેતા (કપાલ ચેતા $VIII$) એ સંવેદી ચેતા છે જે સાંભળવા અને સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$B$. અપસરણી ચેતા (કપાલ ચેતા $VI$) એ એક પ્રેરક ચેતા છે જે આંખના લેટરલ રેક્ટસ સ્નાયુને નિયંત્રિત કરે છે,જે આંખની બહારની તરફની હિલચાલ માટે જવાબદાર છે.
$C$. દૃષ્ટિ ચેતા (કપાલ ચેતા $II$) એ દ્રષ્ટિ માટે જવાબદાર સંવેદી ચેતા છે.
$D$. ત્રિશાખી ચેતા (કપાલ ચેતા $V$) એ મિશ્ર ચેતા છે જે ચહેરાને સંવેદના પૂરી પાડે છે અને ચાવવાના સ્નાયુઓને પ્રેરક સંકેતો આપે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી અપસરણી ચેતા એ સાચી પ્રેરક ચેતા છે.

(B) મસ્તિષ્કાવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું છે: દૃઢતાનિકા,તારાકાય તાનિકા અને મૃદુતાનિકા.
$1$. દૃઢતાનિકા એ સૌથી બહારનું,મજબૂત અને તંતુમય સ્તર છે.
$2$. તારાકાય તાનિકા એ વચ્ચેનું,જાળા જેવું સ્તર છે.
$3$. મૃદુતાનિકા એ સૌથી અંદરનું સ્તર છે જે અત્યંત રુધિરકેશિકાયુક્ત હોય છે અને મગજ તથા કરોડરજ્જુની સપાટી સાથે ચુસ્ત રીતે જોડાયેલું હોય છે.

(D) $Hippocampus$ (હિપ્પોકેમ્પસ) એ મગજની એક જટિલ રચના છે જે ટેમ્પોરલ લોબની અંદર ઊંડે આવેલી હોય છે. તે શીખવાની અને યાદશક્તિમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. ખાસ કરીને,તે ટૂંકા ગાળાની યાદશક્તિમાંથી લાંબા ગાળાની યાદશક્તિમાં માહિતીના એકત્રીકરણ (consolidation) માટે અને અવકાશી યાદશક્તિ (spatial memory) માટે જવાબદાર છે,જે નેવિગેશનમાં મદદ કરે છે.

(A) પરાનુકંપી ચેતાતંત્રમાં મસ્તિષ્ક ચેતાઓ $III$ (ઓક્યુલોમોટર),$VII$ (ફેશિયલ),$IX$ (ગ્લોસોફેરિન્જિયલ) અને $X$ (વેગસ) નો સમાવેશ થાય છે.
- દૃષ્ટિ ચેતા $(II)$ એ દ્રષ્ટિ સાથે સંકળાયેલી સંવેદી ચેતા છે.
- સહાયક કરોડ ચેતા $(XI)$ એ ગરદન અને ખભાના સ્નાયુઓના હલનચલન સાથે સંકળાયેલી પ્રેરક ચેતા છે.
- તેથી,દૃષ્ટિ ચેતા અને સહાયક કરોડ ચેતા બંને પરાનુકંપી નથી.

(A) પાર્કિન્સન રોગ એ એક પ્રગતિશીલ ન્યુરોડિજનરેટિવ ડિસઓર્ડર છે જે મુખ્યત્વે $Midbrain$ (મધ્ય મગજ) માં આવેલા $Substantia$ $Nigra$ માં ડોપામાઈન ઉત્પન્ન કરતા ચેતાકોષોના નાશને કારણે થાય છે. ડોપામાઈનના સ્તરમાં ઘટાડો થવાથી ધ્રુજારી, જડતા અને હલનચલનમાં ધીમાપણું જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે. તેથી, તે $Midbrain$ (મધ્ય મગજ) સાથે સંકળાયેલ છે.

(A) લંબમજ્જા એ મગજના સ્ટેમનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે જે શ્વસન,હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશર સહિતના આવશ્યક સ્વાયત્ત કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે. લંબમજ્જા પર દબાણ આવવાથી આ જીવન-નિર્વાહક કેન્દ્રો ખોરવાઈ જાય છે,જેના પરિણામે શ્વસન અને હૃદયની ગતિ તરત જ બંધ થઈ જાય છે,જે તાત્કાલિક મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે.

(A) સસ્તન પ્રાણીઓના બૃહદ મસ્તિષ્કની સપાટી પર વધુ ચેતાકોષો માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારવા માટે ગડીઓ અને ખાંચાઓ જોવા મળે છે. આ ગડીઓને $gyri$ અને તેમની વચ્ચેની ખાંચાઓને $sulci$ કહેવામાં આવે છે. સસલા જેવા નિમ્ન કક્ષાના સસ્તન પ્રાણીઓમાં,આ $gyri$ અને $sulci$ હાજર હોય છે પરંતુ મનુષ્યો અને અન્ય પ્રાઈમેટ્સમાં જોવા મળતા અત્યંત જટિલ મસ્તિષ્ક બાહ્યક (cerebral cortex) ની તુલનામાં તે ઓછા વિકસિત હોય છે. તેથી,તે ઓછા વિકસિત ગણાય છે.

(C) બૃહદમસ્તિષ્ક એ માનવ મગજનો સૌથી મોટો ભાગ છે. તે થેલેમસની ફરતે વીંટળાયેલું હોય છે. થેલેમસ એ સંવેદી અને ચાલક ઉર્મિવેગોના સહનિયમન માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. તેથી,બૃહદમસ્તિષ્ક,જે થેલેમસને ઘેરે છે,તે ચાલક અને સંવેદી બંને પ્રકારના ઉર્મિવેગોના સહનિયમન માટેના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.