Structure and function of heart Questions in Gujarati

(C) પેસમેકર,જેને $SA$ નોડ (સાઈનોએટ્રિયલ નોડ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે હૃદયના જમણા કર્ણકમાં આવેલો વિશિષ્ટ કોષોનો સમૂહ છે.
તે કુદરતી પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તેમાં આપમેળે વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા હોય છે.
આ વિદ્યુત આવેગો હૃદયના સ્નાયુઓમાં ફેલાય છે,જેના કારણે હૃદય લયબદ્ધ રીતે સંકોચાય છે.
તેથી,પેસમેકરનું મુખ્ય કાર્ય હૃદયના ધબકારાના દરને શરૂ કરવાનું અને તેનું નિયમન કરવાનું છે.

(A) હૃદયના વાલ્વ (ખાસ કરીને કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ) તંતુમય દોરીઓ દ્વારા પેપીલરી સ્નાયુઓ સાથે જોડાયેલા હોય છે,જેને $Chordae \ tendineae$ (કોર્ડી ટેન્ડિની) કહેવામાં આવે છે.
આ રચનાઓ ક્ષેપકના સંકોચન (સિસ્ટોલ) દરમિયાન વાલ્વને કર્ણકોમાં પાછા ફરતા (prolapse) અટકાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) શિશુના હૃદયના ધબકારા પુખ્ત વયના વ્યક્તિ કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે.
બે મહિનાના શિશુ માટે,સામાન્ય આરામદાયક સ્થિતિમાં હૃદયના ધબકારાનો દર સામાન્ય રીતે $100$ થી $160$ ધબકારા પ્રતિ મિનિટની વચ્ચે હોય છે.
અહીં આપેલા વિકલ્પોમાંથી,વિકલ્પ $C$ સિવાયના તમામ વિકલ્પો $72/min$ કે તેથી ઓછા દર સૂચવે છે (જે પુખ્ત વયના વ્યક્તિના સામાન્ય આરામદાયક ધબકારાનો દર છે),તેથી સાચો વિકલ્પ $C$ છે,જે $72/min$ થી વધુ દર દર્શાવે છે.

(A) બાળકોમાં હૃદયના ધબકારાનો દર સામાન્ય રીતે પુખ્ત વયના લોકો કરતા વધારે હોય છે. જેમ જેમ વ્યક્તિ બાળપણમાંથી પુખ્ત વય તરફ વધે છે,તેમ હૃદયનું કદ વધે છે અને સ્ટ્રોક વોલ્યુમ (દરેક ધબકારે પંપ થતા રુધિરનો જથ્થો) પણ વધે છે. પરિણામે,જરૂરી કાર્ડિયાક આઉટપુટ જાળવી રાખવા માટે હૃદયને વારંવાર ધબકવાની જરૂર પડતી નથી,જેના કારણે પુખ્ત વયના લોકોમાં બાળકોની સરખામણીએ આરામની સ્થિતિમાં હૃદયના ધબકારાનો દર ઓછો હોય છે.

(D) હૃદય દરેક હૃદયચક્ર (cardiac cycle) દરમિયાન બે મુખ્ય અવાજો ઉત્પન્ન કરે છે,જેને 'લબ્બ' અને 'ડબ' કહેવામાં આવે છે.
$1$. પ્રથમ હૃદયનો અવાજ,'લબ્બ',કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (દ્વિદલ અને ત્રિદલ વાલ્વ) ના બંધ થવા દરમિયાન ક્ષેપક સંકોચનની શરૂઆતમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
$2$. બીજો હૃદયનો અવાજ,'ડબ',અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વના બંધ થવા દરમિયાન ક્ષેપક શિથિલનની શરૂઆતમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,'લબ્બ' અવાજ દ્વિદલ અને ત્રિદલ બંને વાલ્વના બંધ થવા સાથે સંકળાયેલ છે.

(C) હૃદયચક્ર દરમિયાન બે મુખ્ય હૃદયના અવાજો ઉત્પન્ન થાય છે,'$LUB$' (લબ) અને '$DUB$' (ડપ).
$1$. પ્રથમ હૃદયનો અવાજ,'$LUB$',કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (ત્રિદલ અને મિત્રલ વાલ્વ) ના બંધ થવાથી ક્ષેપક સંકોચનની શરૂઆતમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
$2$. બીજો હૃદયનો અવાજ,'$DUB$',અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વ (મહાધમની અને ફુપ્ફુસીય વાલ્વ) ના બંધ થવાથી ક્ષેપક શિથિલનની શરૂઆતમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,'$DUB$' અવાજ અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વના બંધ થવા સાથે સંકળાયેલ છે.

(D) હૃદય માયોજેનિક છે,જેનો અર્થ છે કે તેના લયબદ્ધ સંકોચનની શરૂઆત વિશિષ્ટ હૃદયના સ્નાયુઓ દ્વારા થાય છે.
$SA$ ગાંઠ (સાઈનોએટ્રિયલ ગાંઠ) જમણા કર્ણકના ઉપરના જમણા ખૂણે આવેલી હોય છે.
તે હૃદયના કુદરતી પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તેનો ડિપોલરાઈઝેશનનો દર સૌથી વધુ હોય છે અને તે વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરે છે જે હૃદયના સંકોચનની લય નક્કી કરે છે.
તેથી,$SA$ ગાંઠને પેસમેકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) હૃદય માયોજેનિક છે,જેનો અર્થ છે કે તેના લયબદ્ધ સંકોચનની શરૂઆત વિશિષ્ટ હૃદયના સ્નાયુ કોષો દ્વારા થાય છે.
$SA$ (સાઇનો-એટ્રિયલ) ગાંઠ,જે જમણા કર્ણકમાં આવેલી છે,તે હૃદયના કુદરતી પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરે છે જે હૃદયમાં ફેલાય છે,જે હૃદયના સ્નાયુઓના લયબદ્ધ સંકોચનની શરૂઆત કરે છે અને તેને જાળવી રાખે છે.
તેથી,$SA$ ગાંઠ હૃદયના ધબકારા શરૂ કરવા અને જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર છે.

(C) બિલરોથના રજ્જુ,જેને સ્પ્લેનિક કોર્ડ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે બરોળના લાલ મજ્જા (red pulp) માં જોવા મળે છે. આ રજ્જુઓ જાળીદાર તંતુઓ અને કોષો (મેક્રોફેજ અને લિમ્ફોસાઇટ્સ) ના નેટવર્કથી બનેલા હોય છે જે બરોળના સાઇનસને અલગ કરે છે. તે જૂના અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત રક્તકણોને દૂર કરીને રક્તને શુદ્ધ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં, સામાન્ય રીતે ધમનીઓ હૃદયમાંથી શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) રુધિરને શરીરના અન્ય ભાગો તરફ લઈ જાય છે.
જોકે, $\text{ફુપ્ફુસીય}$ ધમની આમાં અપવાદ છે.
તે હૃદયના જમણા ક્ષેપકમાંથી અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) રુધિરને ઓક્સિજનયુક્ત થવા માટે ફેફસાં સુધી પહોંચાડે છે.
તેથી, સાચો જવાબ $C$ છે.

(B) ગર્ભમાં, $Ductus arteriosus$ એ એક રુધિરવાહિની છે જે ફુપ્ફુસીય ધમનીને મહાધમની (aorta) સાથે જોડે છે।
તે રુધિરને ગર્ભના કાર્યરત ન હોય તેવા ફેફસાંમાંથી પસાર થવાને બદલે સીધું શરીરમાં વહેવા દે છે, કારણ કે ગર્ભને ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર જરાયુ (placenta) દ્વારા મળે છે।
જન્મ પછી, આ વાહિની સામાન્ય રીતે બંધ થઈ જાય છે અને $Ligamentum arteriosum$ માં ફેરવાય છે।
$Foramen ovale$ એ ગર્ભના હૃદયના કર્ણક પટલમાં આવેલું છિદ્ર છે, તે ફુપ્ફુસીય ધમની અને મહાધમની વચ્ચેનું જોડાણ નથી।

(A) હૃદય ચાર ખંડોનું બનેલું છે: બે કર્ણક અને બે ક્ષેપક। ક્ષેપકોની દીવાલ કર્ણકો કરતા જાડી હોય છે કારણ કે તેઓ હૃદયમાંથી રુધિરને બહાર પંપ કરવાનું કાર્ય કરે છે। બંને ક્ષેપકોમાં, $\text{ડાબું} \text{ ક્ષેપક}$ સૌથી જાડી સ્નાયુબદ્ધ દીવાલ ધરાવે છે। આનું કારણ એ છે કે તેણે ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને સમગ્ર દૈહિક પરિવહન દ્વારા શરીરના તમામ ભાગોમાં પહોંચાડવા માટે પૂરતું દબાણ ઉત્પન્ન કરવું પડે છે।

(D) '$Bundle$ of $His$' (હિસના જૂથ),જેને કર્ણક-ક્ષેપક જૂથ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે વિશિષ્ટ હૃદયના સ્નાયુ તંતુઓનો સમૂહ છે.
આ તંતુઓ કર્ણક-ક્ષેપક $(AV)$ ગાંઠમાંથી હૃદયના ક્ષેપકો સુધી વિદ્યુત આવેગોનું વહન કરવા માટે જવાબદાર છે.
તેથી,તે રૂપાંતરિત હૃદયના સ્નાયુ કોષો છે જે હૃદયના લયબદ્ધ સંકોચનને સરળ બનાવે છે.

(D) પ્રાણીના હૃદયના ધબકારા સામાન્ય રીતે તેના શરીરના કદના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે. નાના પ્રાણીઓનો ચયાપચયનો દર (metabolic rate) ઊંચો હોય છે અને તેમના શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવા તથા શારીરિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે તેમના હૃદયના ધબકારા ઝડપી હોય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ઉંદર સૌથી નાનું પ્રાણી છે,તેથી હાથી,વ્હેલ અને માણસની સરખામણીમાં ઉંદરમાં હૃદયના ધબકારા સૌથી વધુ હોય છે.

(B) ત્રિદલ વાલ્વ એ હૃદયનો એક વાલ્વ છે જે રુધિરને જમણા કર્ણકમાંથી જમણા ક્ષેપકમાં વહેવા દે છે પરંતુ તેને પાછું જમણા કર્ણકમાં જતું અટકાવે છે. મનુષ્યમાં,આ વાલ્વ જમણા કર્ણક અને જમણા ક્ષેપકની વચ્ચે આવેલો હોય છે. દેડકાનું હૃદય ત્રિખંડી હોય છે જેમાં એક જ ક્ષેપક હોય છે,તેથી તેમાં મનુષ્ય જેવો ત્રિદલ વાલ્વ હોતો નથી. આમ,આપેલા વિકલ્પોમાંથી ત્રિદલ વાલ્વ એ મનુષ્યના હૃદયની લાક્ષણિકતા છે.

(B) વિલિયમ હાર્વે $(1578-1657)$ ને વ્યાપકપણે 'દેહધર્મવિદ્યાના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેઓ મુખ્યત્વે રુધિરાભિસરણ તંત્ર અને હૃદય દ્વારા શરીરમાં રુધિરના પમ્પિંગની પ્રક્રિયાના વર્ણન માટે જાણીતા છે.
તેમનું પ્રસિદ્ધ પુસ્તક,'Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus',જે $1628$ માં પ્રકાશિત થયું હતું,તેણે રુધિરાભિસરણ તંત્ર વિશેની સમજમાં ક્રાંતિકારી ફેરફાર કર્યો હતો.

(A) માનવ શરીરમાં રુધિરનું પરિવહન સૌપ્રથમ અંગ્રેજ ચિકિત્સક $William \ Harvey$ દ્વારા $1628$ માં વર્ણવવામાં આવ્યું હતું અને સાબિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે તેમના તારણો '$Exercitatio \ Anatomica \ de \ Motu \ Cordis \ et \ Sanguinis \ in \ Animalibus$' નામની પુસ્તકમાં પ્રકાશિત કર્યા હતા. આ શોધે રુધિરાભિસરણ તંત્ર વિશેની સમજણમાં પાયાનો ફેરફાર કર્યો હતો.

(A) $Purkinje$ (પરિકન્જે) તંતુઓ હૃદયના ક્ષેપકની દીવાલોના સબએન્ડોકાર્ડિયલ સ્તરમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ વહન તંતુઓ છે.
તે હૃદયની વહન પ્રણાલીનો ભાગ છે અને $AV$ ગાંઠ (એટ્રિયોવેન્ટ્રિક્યુલર નોડ) થી ક્ષેપકના સ્નાયુઓ સુધી વિદ્યુત આવેગ પહોંચાડવા માટે જવાબદાર છે,જે હૃદયના સંકોચનને સુમેળભર્યું બનાવે છે.

(B) $\text{બરોળ}$ (Spleen) ને 'રક્તકણોનું કબ્રસ્તાન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે પરિભ્રમણમાંથી જૂના અને ક્ષતિગ્રસ્ત ઇરીથ્રોસાઇટ્સને દૂર કરે છે। આ ઉપરાંત, તે ઇરીથ્રોસાઇટ્સના મોટા સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે, જે કટોકટી અથવા શારીરિક તણાવ દરમિયાન રુધિરના નોંધપાત્ર જથ્થાને પરિભ્રમણમાં મુક્ત કરી શકે છે।

(C) બરોળ એ વાલના આકારનું એક મોટું અંગ છે જે રુધિર માટે ગળણી તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે મુખ્યત્વે ઇરીથ્રોસાઇટ્સ (રક્તકણો) માટેના મોટા સંગ્રહસ્થાન તરીકે ઓળખાય છે.
રક્તકણોના સંગ્રહ ઉપરાંત,તે જૂના અને ક્ષતિગ્રસ્ત રક્તકણો માટે કબ્રસ્તાન તરીકે પણ કાર્ય કરે છે અને લિમ્ફોસાઇટ્સનો સંગ્રહ કરીને તથા રુધિરમાંથી રોગકારકોને દૂર કરીને રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) બરોળ એ ઉદરમાં ડાબી બાજુએ ઉપરના ભાગમાં આવેલું વાલના આકારનું અંગ છે. તે રક્તકણો (RBCs) માટે સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે અને જૂના તથા ક્ષતિગ્રસ્ત રક્તકણો માટે કબ્રસ્તાન તરીકે પણ ઓળખાય છે. તે રુધિરને ગાળવાનું કાર્ય કરે છે અને લસિકાકોષો (lymphocytes) તથા મહાભક્ષક કોષો (macrophages) નો સંગ્રહ કરીને રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) બ્લુ વ્હેલ $(Balaenoptera musculus)$ એ પૃથ્વી પરનું અત્યાર સુધીનું સૌથી વિશાળ પ્રાણી છે. તેના વિશાળ શરીરના કદને કારણે,જે $30 \ m$ સુધી લાંબુ અને $190 \ tonnes$ સુધી વજન ધરાવી શકે છે,તેને સમગ્ર શરીરમાં રુધિરનું પરિવહન કરવા માટે ખૂબ જ મોટા હૃદયની જરૂર પડે છે. બ્લુ વ્હેલનું હૃદય આશરે એક નાની કાર (bumper car) જેટલું મોટું હોય છે અને તેનું વજન આશરે $180 \ kg$ થી $200 \ kg$ જેટલું હોય છે.

(B) $1$. વિધાન $P$ સાચું છે: વિહગ (પક્ષીઓ) અને સસ્તન બંનેમાં ચાર ખંડયુક્ત હૃદય હોય છે,જે ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને સંપૂર્ણપણે અલગ રાખે છે.
$2$. વિધાન $Q$ સાચું છે: સસ્તન પ્રાણીઓમાં દૈહિક મહાધમની (aortic arch) ડાબી બાજુ વળે છે,જ્યારે પક્ષીઓમાં તે જમણી બાજુ વળે છે.
$3$. નિષ્કર્ષ: બંને વિધાનો વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચાં છે,પરંતુ ચાર ખંડયુક્ત હૃદય એ હૃદયની રચનાત્મક લાક્ષણિકતા છે,જ્યારે મહાધમની કમાનની દિશા એ દૈહિક પરિવહનતંત્રની વિશિષ્ટ શરીરરચનાત્મક લાક્ષણિકતા છે. તેથી,ચાર ખંડયુક્ત હૃદય એ ડાબી બાજુની મહાધમની કમાનનું કારણ નથી. આમ,$P$ એ $Q$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(C) સાચો જવાબ $(C)$ છે.
દેડકાનું હૃદય માયોજેનિક (સ્વયંજનિત) હોય છે, જેનો અર્થ છે કે હૃદયના ધબકારા ચેતાકીય આવેગોને બદલે હૃદયના સ્નાયુઓમાંથી ઉદ્ભવે છે.
હૃદય માયોજેનિક હોવાને કારણે, તે સ્વયં-ઉત્તેજિત પણ છે, જેનો અર્થ છે કે તે સંકોચન શરૂ કરવા માટે પોતાના વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
આ ગુણધર્મોને લીધે, જ્યાં સુધી હૃદયને ઓક્સિજન, પોષક તત્વો અને $ATP$ નો પૂરતો પુરવઠો મળતો રહે, ત્યાં સુધી તે શરીરની બહાર પણ ધબકતું રહે છે.

(A) ફુપ્ફુસીય ધમનીમાં રુધિરનું દબાણ ફુપ્ફુસીય શિરા કરતા વધારે હોય છે.
$1$. ફુપ્ફુસીય ધમની જમણા ક્ષેપકમાંથી અશુદ્ધ રુધિરને ફેફસાં સુધી લઈ જાય છે.
$2$. ફુપ્ફુસીય શિરા ફેફસાંમાંથી શુદ્ધ રુધિરને ડાબા કર્ણક સુધી લાવે છે.
$3$. ફુપ્ફુસીય ધમની હૃદયના પમ્પિંગ (જમણું ક્ષેપક) ની નજીક હોવાથી અને ફુપ્ફુસીય શિરા રુધિરને હૃદય તરફ પાછું લાવતી શિરા હોવાથી,ધમનીમાં દબાણ શિરા કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે.

(A) : હૃદયના સંકોચન દરમિયાન રુધિરના દબાણમાં થતા કામચલાઉ વધારાને સિસ્ટોલિક દબાણ કહેવામાં આવે છે,અને હૃદયના શિથિલન દરમિયાન રુધિરના દબાણમાં થતા કામચલાઉ ઘટાડાને ડાયસ્ટોલિક દબાણ કહેવામાં આવે છે.
રુધિરનું દબાણ સિસ્ટોલિક દબાણ અને ડાયસ્ટોલિક દબાણના ગુણોત્તર તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
એક સ્વસ્થ આરામ કરતા પુખ્ત વ્યક્તિ માટે,સરેરાશ સિસ્ટોલિક/ડાયસ્ટોલિક દબાણ $120/80 \ mmHg$ હોય છે.
મહાધમની સીધી ડાબા ક્ષેપક સાથે જોડાયેલી હોય છે,તેથી મહાધમનીમાં રુધિરનું દબાણ ડાબા ક્ષેપકના સંકોચન (systole) દરમિયાન સૌથી વધુ હોય છે.
આ તબક્કા દરમિયાન,ડાબું ક્ષેપક સંકોચાય છે અને રુધિરને મહાધમનીમાં ધકેલે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
'બંડલ ઓફ હિસ' એ માનવ હૃદયની વહન તંત્રનો એક વિશિષ્ટ ભાગ છે.
તે નોડલ તંતુઓના બંડલનો બનેલો છે,જેને એટ્રિઓવેન્ટ્રિક્યુલર બંડલ ($AV$ બંડલ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ બંડલ એટ્રિઓવેન્ટ્રિક્યુલર નોડ $(AVN)$ થી આગળ વધે છે અને એટ્રિઓવેન્ટ્રિક્યુલર સેપ્ટામાંથી પસાર થાય છે.
તે આંતરક્ષેપક પટલ (interventricular septum) ની ટોચ પર બહાર આવે છે અને તરત જ જમણા અને ડાબા બંડલમાં વિભાજિત થાય છે.
આ શાખાઓ સંબંધિત બાજુઓના ક્ષેપકના સ્નાયુઓમાં સૂક્ષ્મ તંતુઓ બનાવે છે,જેને પુરકિંજે તંતુઓ (Purkinje fibres) કહેવામાં આવે છે.
આ તમામ રચનાઓ મળીને 'બંડલ ઓફ હિસ' બનાવે છે,જે હૃદયના લયબદ્ધ સંકોચન માટે આવશ્યક છે.

(D) : ટ્રાયકસપિડ વાલ્વ માનવ હૃદયના જમણા કર્ણક અને જમણા ક્ષેપક વચ્ચે આવેલો હોય છે. તે ત્રણ પડદા (cusps) ધરાવે છે જે કર્ણકમાંથી ક્ષેપકમાં રુધિરના પ્રવાહનું નિયમન કરે છે.
જ્યારે જમણું ક્ષેપક રુધિરને પલ્મોનરી ધમનીમાં પંપ કરવા માટે સંકોચાય છે,ત્યારે ટ્રાયકસપિડ વાલ્વ બંધ થઈ જાય છે જેથી રુધિર જમણા કર્ણકમાં પાછું ન જાય.
કોર્ડે ટેન્ડિની એ તંતુમય દોરીઓ છે જે વાલ્વના પડદાને પેપિલરી સ્નાયુઓ સાથે જોડી રાખે છે,જેથી ક્ષેપકના સંકોચન દરમિયાન વાલ્વ બંધ રહે.
જો કોર્ડે ટેન્ડિની આંશિક રીતે બિનકાર્યક્ષમ હોય,તો વાલ્વ યોગ્ય રીતે બંધ થઈ શકશે નહીં,જેના પરિણામે રુધિર જમણા કર્ણકમાં પાછું વહેશે.
પરિણામે,પલ્મોનરી ધમનીમાં પંપ થતા રુધિરના જથ્થામાં ઘટાડો થશે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. રુધિર પોસ્ટ કેવલ (ઇન્ફિરિયર વેના કાવા) માંથી તેના ડાયસ્ટોલિક તબક્કા દરમિયાન જમણા કર્ણકમાં દબાણના તફાવતને કારણે વહે છે. જમણા કર્ણકમાં દબાણ પોસ્ટ કેવલ શિરા કરતા ઓછું હોય છે,જે રુધિરને હૃદયના ખંડમાં નિષ્ક્રિય રીતે વહેવામાં મદદ કરે છે.

(D) હૃદય એક પંપ તરીકે કાર્ય કરે છે જે રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં રુધિરનો સતત પ્રવાહ જાળવી રાખે છે.
એક સ્વસ્થ માનવ હૃદયમાં,જમણા ક્ષેપક દ્વારા ફુપ્સિય પરિભ્રમણમાં પંપ કરાયેલ રુધિરનું કદ અને ડાબા ક્ષેપક દ્વારા દૈહિક પરિભ્રમણમાં પંપ કરાયેલ રુધિરનું કદ સમાન હોવું જોઈએ જેથી હોમિયોસ્ટેસિસ જળવાઈ રહે.
આ સિદ્ધાંતને હૃદયનો $Frank-Starling$ નિયમ કહેવામાં આવે છે,જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે બંને ક્ષેપકોનું આઉટપુટ સંતુલિત રહે.
તેથી,કોઈપણ સમયે,દરેક ખંડમાં હાજર રુધિરનું પ્રમાણ મૂળભૂત રીતે સમાન હોય છે,કારણ કે હૃદય એક બંધ-લૂપ સિસ્ટમ તરીકે કાર્ય કરે છે જ્યાં ડાબી અને જમણી બાજુનું સ્ટ્રોક વોલ્યુમ સમાન હોય છે.

(A) વેન્ટ્રિક્યુલર સિસ્ટોલ દરમિયાન,ક્ષેપકોની અંદરનું દબાણ નોંધપાત્ર રીતે વધે છે.
આ દબાણ વધવાને કારણે કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (ત્રિદલ અને દ્વિદલ વાલ્વ) બંધ થઈ જાય છે જેથી રુધિરનું કર્ણકોમાં પાછું વહન અટકાવી શકાય.
તે જ સમયે,આ ઉચ્ચ દબાણ અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વ (જે મહાધમની અને ફુપ્ફુસીય ધમનીના પાયા પર આવેલા હોય છે) ને ખોલે છે,જેનાથી રુધિર ક્ષેપકોમાંથી બહાર નીકળીને દૈહિક અને ફુપ્ફુસીય પરિભ્રમણમાં જાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વ છે.

(A) દરેક હૃદયચક્ર દરમિયાન હૃદય બે મુખ્ય અવાજો ઉત્પન્ન કરે છે,જેને સામાન્ય રીતે 'લબ' અને 'ડબ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$1$. પ્રથમ હૃદયનો અવાજ,'$S_1$' અથવા 'લબ',કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (દ્વિદલ અને ત્રિદલ વાલ્વ) ના બંધ થવાથી ક્ષેપક સંકોચનની શરૂઆતમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
$2$. બીજો હૃદયનો અવાજ,'$S_2$' અથવા 'ડબ',ક્ષેપક સંકોચનના અંતે અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વના બંધ થવાથી ઉત્પન્ન થાય છે.
$3$. તેથી,પ્રથમ અવાજ દ્વિદલ અને ત્રિદલ વાલ્વના બંધ થવા સાથે સંકળાયેલ છે.

(D) માનવ હૃદય $myogenic$ (સ્નાયુજન્ય) છે,જેનો અર્થ છે કે હૃદયના ધબકારા બાહ્ય ચેતા આવેગને બદલે વિશિષ્ટ સ્નાયુ કોષોમાંથી ઉદ્ભવે છે.
તેમાં વિશિષ્ટ $nodal$ $tissue$ (નોડલ પેશી - $SA$ નોડ અને $AV$ નોડ) હોય છે જે પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ નોડલ પેશીઓ $action$ $potentials$ (વિદ્યુત ઉત્તેજના) ઉત્પન્ન કરવામાં સક્ષમ છે જે હૃદયના લયબદ્ધ સંકોચનની શરૂઆત અને નિયમન કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(A) હૃદય માયોજેનિક છે,જેનો અર્થ છે કે હૃદયના ધબકારા વિશિષ્ટ હૃદયના સ્નાયુ કોષો દ્વારા શરૂ થાય છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,હૃદયના ધબકારા માટેનું આવેગ સાઇનોએટ્રિયલ $(S.A.)$ નોડમાં ઉદ્ભવે છે,જે જમણા કર્ણકમાં આવેલું હોય છે.
કારણ કે $S.A.$ નોડ હૃદયની લય નક્કી કરે છે,તેથી તેને હૃદયનું પેસમેકર કહેવામાં આવે છે.

(A) $SAN$ (સાઈનો-એટ્રિયલ નોડ), જેને હૃદયના પેસમેકર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે જમણા કર્ણકના ઉપરના જમણા ખૂણે આવેલી નોડલ પેશીનો એક વિશિષ્ટ ભાગ છે.
તે કોઈપણ બાહ્ય ઉત્તેજના વગર ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ છે (સ્વયં-લયબદ્ધ).
$SAN$ દ્વારા આવેગ ઉત્પન્ન કરવાનો દર આશરે પ્રતિ મિનિટ $70-75$ છે, જે તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યક્તિના સામાન્ય હૃદયના ધબકારાને અનુરૂપ છે.

(C) હૃદયના વહન તંત્રમાં $SA$ નોડ,$AV$ નોડ,બંડલ ઓફ હિસ અને પર્કિન્જે તંતુઓનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે આ તમામ ઘટકો ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ છે (સ્વયં-ઉત્તેજિત),$SA$ નોડ પ્રાથમિક પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે.
આનું કારણ એ છે કે $SA$ નોડમાં ડિપોલરાઇઝેશનનો દર સૌથી વધુ હોય છે,જે આશરે પ્રતિ મિનિટ $70-75$ ધબકારા છે.
તે વહન તંત્રના અન્ય કોઈપણ ભાગ કરતા વધુ ઝડપથી ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ માટેની થ્રેશોલ્ડ મર્યાદા સુધી પહોંચે છે,તેથી તે હૃદયના ધબકારા શરૂ કરે છે અને બાકીના હૃદય માટે લય નક્કી કરે છે.

(C) $SA$ નોડ (સાઇનોએટ્રિયલ નોડ) હૃદયના પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે અને વિદ્યુત આવેગની શરૂઆત કરે છે.
જ્યારે આ ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ $AV$ નોડ (એટ્રિયોવેન્ટ્રિક્યુલર નોડ) પર પહોંચે છે, ત્યારે આશરે $0.1$ સેકન્ડનો શારીરિક વિલંબ થાય છે.
આ વિલંબ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ક્ષેપકો સંકોચન શરૂ કરે તે પહેલાં કર્ણકોને તેમનું સંકોચન (કર્ણક સિસ્ટોલ) પૂર્ણ કરવા અને તેમનું રુધિર ક્ષેપકોમાં ખાલી કરવા માટે પૂરતો સમય મળે.
જો આ વિલંબ ન થાય, તો કર્ણકો અને ક્ષેપકો એકસાથે સંકોચાઈ શકે છે, જે રુધિર પમ્પિંગની કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરશે.

(C) હૃદય માયોજેનિક છે, જેનો અર્થ છે કે તેનું લયબદ્ધ સંકોચન વિશિષ્ટ નોડલ પેશી દ્વારા શરૂ થાય છે.
$SAN$ (સાઈનો-એટ્રિયલ નોડ) જમણા કર્ણકના ઉપરના જમણા ખૂણે આવેલું છે.
તેને હૃદયના પેસમેકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે સૌથી વધુ દરે ડિપોલરાઈઝેશન કરે છે અને સૌપ્રથમ ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ ઉત્પન્ન કરે છે, જે પછી સંકોચન શરૂ કરવા માટે સમગ્ર હૃદયમાં ફેલાય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
વિધાન $A$ સાચું છે: અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વ મહાધમની અને ફુપ્ફુસીય ધમનીના પાયા પર આવેલા હોય છે જે રુધિરને ક્ષેપકોમાં પાછું આવતું અટકાવે છે.
વિધાન $B$ ખોટું છે: દ્વિદલ અને ત્રિદલ વાલ્વ કોર્ડી ટેન્ડિની દ્વારા ક્ષેપકની દીવાલના પેપિલરી સ્નાયુઓ સાથે જોડાયેલા હોય છે,ધમનીની દીવાલ સાથે નહીં.
વિધાન $C$ સાચું છે: સાઇનો-એટ્રિયલ $(SA)$ નોડ જમણા કર્ણકના ઉપરના જમણા ખૂણે આવેલો હોય છે.
વિધાન $D$ સાચું છે: એટ્રિયો-વેન્ટ્રિક્યુલર નોડ $(AVN)$ જમણા કર્ણકના નીચેના ડાબા ખૂણે,એટ્રિયો-વેન્ટ્રિક્યુલર પટલની નજીક આવેલો હોય છે.

(B) $SAN$ (સાઈનો-એટ્રિયલ નોડ) એ જમણા કર્ણકના ઉપરના ખૂણે આવેલી વિશિષ્ટ પેશીઓનો સમૂહ છે.
તેમાં કોઈપણ બાહ્ય ઉત્તેજના વિના ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ ઉત્પન્ન કરવાની અદભૂત ક્ષમતા છે (સ્વયં-લયબદ્ધ).
તે હૃદયની વહન પ્રણાલીના અન્ય ભાગોની તુલનામાં મહત્તમ સંખ્યામાં ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ ($70-75$ પ્રતિ મિનિટ) ઉત્પન્ન કરે છે.
તે હૃદયની લયબદ્ધ સંકોચન પ્રવૃત્તિ શરૂ કરે છે અને જાળવી રાખે છે,તેથી તેને હૃદયનું કુદરતી પેસમેકર કહેવામાં આવે છે.

(C) હિસનું જૂથ (bundle of His) એ હૃદયના સ્નાયુ કોષોનો સમૂહ છે જે વિદ્યુત વહન માટે વિશિષ્ટ છે,જે કર્ણક-ક્ષેપક $(AV)$ નોડમાંથી વિદ્યુત આવેગને ફેસિક્યુલર શાખાઓના અગ્રભાગ સુધી પહોંચાડે છે.
આ શાખાઓ ત્યારબાદ પુરકિંજે તંતુઓ તરીકે ઓળખાતા ઝીણા તંતુઓના જાળામાં વિભાજિત થાય છે,જે ક્ષેપકના સંકોચનની શરૂઆત કરવા માટે ક્ષેપકના માયોકાર્ડિયમમાં ફેલાય છે.

(B) હૃદયના સ્નાયુઓ એ વિશિષ્ટ સ્નાયુ પેશીઓ છે જે ફક્ત હૃદયમાં જોવા મળે છે.
તેઓ રચનાત્મક રીતે કંકાલ સ્નાયુઓની જેમ પટ્ટીદાર (striated) હોય છે,પરંતુ સભાન નિયંત્રણથી સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે.
તેથી,તેમને અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ સભાન પ્રયત્ન વિના આપમેળે સંકોચન પામે છે.

(D) દેડકાનું હૃદય માયોજેનિક હોય છે,જેનો અર્થ છે કે હૃદયના ધબકારા ચેતાકીય આવેગને બદલે હૃદયના સ્નાયુ કોષોમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
હૃદય માયોજેનિક હોવાથી,તે સ્વયં-ઉત્તેજિત પણ હોય છે,જે તેને શરીરની બહાર કાઢ્યા પછી પણ થોડા સમય માટે ધબકતું રહેવા દે છે,જો તેને યોગ્ય ફિઝિયોલોજિકલ સલાઈન દ્રાવણમાં રાખવામાં આવે.
વિધાન $(i)$ દેડકા વિશેની એક હકીકત છે પરંતુ તે હૃદય શા માટે ધબકતું રહે છે તેનું કારણ નથી.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે કારણ કે દેડકામાં બંધ પ્રકારનું પરિવહન તંત્ર હોય છે.
તેથી,વિધાન $(iii)$ અને $(iv)$ આ ઘટના માટેના સાચા કારણો છે.

(B) માનવ હૃદયમાં ચાર ખંડો હોય છે: બે કર્ણક અને બે ક્ષેપક.
$1$. ત્રિદલ વાલ્વ એ ત્રણ પડ ધરાવતો વાલ્વ છે જે જમણા કર્ણક અને જમણા ક્ષેપકની વચ્ચે આવેલો હોય છે.
$2$. તેનું મુખ્ય કાર્ય ક્ષેપકના સંકોચન (ventricular systole) દરમિયાન રુધિરને જમણા ક્ષેપકમાંથી પાછું જમણા કર્ણકમાં જતું અટકાવવાનું છે.
$3$. દ્વિદલ વાલ્વ (mitral valve) એ ડાબા કર્ણક અને ડાબા ક્ષેપકની વચ્ચે આવેલો હોય છે.
$4$. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) કોષ્ઠીય ધમની ($Celiac$ $artery$),જેને $Celiac$ $trunk$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ઉદરીય મહાધમની ($Abdominal$ $aorta$) ની પ્રથમ મુખ્ય શાખા છે.
તે ત્રણ મુખ્ય શાખાઓમાં વિભાજિત થાય છે: ડાબી જઠર ધમની ($Left$ $gastric$ $artery$),સામાન્ય યકૃત ધમની ($Common$ $hepatic$ $artery$),અને બરોળ ધમની ($Splenic$ $artery$).
તેથી,બરોળ ધમની કોષ્ઠીય ધમનીમાંથી ઉદ્ભવે છે.

(A) હૃદયના ધબકારા દરમિયાન મુખ્ય બે અવાજો ઉત્પન્ન થાય છે,જેને 'લબ' (lubb) અને 'ડબ' (dubb) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$1$. પ્રથમ હૃદયનો અવાજ 'લબ',કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (ત્રિદલ અને દ્વિદલ વાલ્વ) ના બંધ થવાથી ઉત્પન્ન થાય છે,જે ક્ષેપક સંકોચનની શરૂઆતમાં થાય છે.
$2$. બીજો હૃદયનો અવાજ 'ડબ',અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વ (મહાધમની અને ફુપ્ફુસીય વાલ્વ) ના બંધ થવાથી ઉત્પન્ન થાય છે,જે ક્ષેપક શિથિલનની શરૂઆતમાં થાય છે.
તેથી,'ડબ' અવાજ અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વના બંધ થવાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(C) હૃદયનું લયબદ્ધ સંકોચન હૃદયના સ્નાયુતંતુઓના એક વિશિષ્ટ સમૂહ દ્વારા શરૂ થાય છે જેને $SA$ ગાંઠ (સાઇનો-એટ્રિયલ નોડ) કહેવામાં આવે છે.
તે જમણા કર્ણકના ઉપરના જમણા ખૂણે આવેલી હોય છે.
તે ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ (action potential) ઉત્પન્ન કરે છે જે હૃદયના સંકોચનનો દર નક્કી કરે છે,તેથી તેને હૃદયનું કુદરતી પેસમેકર કહેવામાં આવે છે.