Structure and function of heart Questions in Gujarati

(A) પુરકિંજે તંતુઓ એ વિશિષ્ટ પ્રકારના હૃદયના સ્નાયુતંતુઓ છે જે હૃદયના ક્ષેપકોની અંદરની દીવાલોમાં,અંતઃહૃદયસ્તર (endocardium) ની બરાબર નીચે આવેલા હોય છે.
જોકે તેઓ હૃદયના સ્નાયુ કોષોમાંથી ઉતરી આવ્યા છે,પરંતુ તેઓ ક્ષેપકોમાં વિદ્યુત આવેગોના ઝડપી વહન માટે વિશિષ્ટ રીતે અનુકૂલિત થયેલા હોય છે,જે ક્ષેપકોના સંકોચનને સુસંગત બનાવે છે.
તેથી,તેઓ મૂળભૂત રીતે રૂપાંતરિત સ્નાયુમય પેશીઓ છે.

(A) મનુષ્યના રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં,ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર ફુપ્ફુસીય શિરાઓ દ્વારા ફેફસાંમાંથી હૃદયમાં પાછું આવે છે.
આ શિરાઓ ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને ડાબા કર્ણકમાં ઠાલવે છે.
કર્ણકીય સિસ્ટોલ (કર્ણકનું સંકોચન) દરમિયાન,રુધિર દ્વિદલ વાલ્વ દ્વારા ડાબા કર્ણકમાંથી ડાબા ક્ષેપકમાં ધકેલાય છે.
તેથી,ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરનું પરિભ્રમણ કર્ણકીય સિસ્ટોલ દરમિયાન ડાબા કર્ણકમાંથી ડાબા ક્ષેપકમાં થાય છે.

(C) હૃદયના અવાજો હૃદયના વાલ્વ બંધ થવાથી ઉત્પન્ન થાય છે.
$1$. પ્રથમ હૃદયનો અવાજ,'$lubb$',કર્ણક-ક્ષેપક $(AV)$ વાલ્વ (ત્રિદલ અને દ્વિદલ વાલ્વ) ના બંધ થવાથી કર્ણક-ક્ષેપક સંકોચનની શરૂઆતમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
$2$. બીજો હૃદયનો અવાજ,'$dubb$',અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વના બંધ થવાથી ક્ષેપક શિથિલનની શરૂઆતમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,બંને અવાજો વાલ્વના બંધ થવાની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા છે.

(C) હૃદયનો પ્રથમ અવાજ,જેને સામાન્ય રીતે '$Lubb$' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે કાર્ડિયાક ચક્ર દરમિયાન ઉત્પન્ન થાય છે.
તે ક્ષેપકના સિસ્ટોલની શરૂઆતમાં થાય છે.
આ અવાજ ક્ષેપકના દબાણમાં વધારો થવાને કારણે કર્ણક-ક્ષેપક $(AV)$ વાલ્વ (ત્રિદલ અને દ્વિદલ વાલ્વ) ના અચાનક બંધ થવાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(C) સાચું જોડકું નીચે મુજબ છે:
$1$. અગ્ર મહાશિરા $(a)$ શરીરના અગ્ર ભાગોમાંથી અશુદ્ધ રુધિરને જમણા કર્ણકમાં લાવે છે $(s)$.
$2$. પશ્ચ મહાશિરા $(b)$ શરીરના નીચેના ભાગોમાંથી અશુદ્ધ રુધિરને જમણા કર્ણકમાં લાવે છે $(r)$.
$3$. ફુપ્ફુસ ધમની $(c)$ હૃદયમાંથી અશુદ્ધ રુધિરને ફેફસા તરફ લઈ જાય છે $(p)$.
$4$. ફુપ્ફુસ શિરા $(d)$ ફેફસામાંથી શુદ્ધ રુધિરને હૃદય તરફ લાવે છે $(q)$.
તેથી, સાચો ક્રમ $a-s, b-r, c-p, d-q$ છે.

(D) મિત્રલ વાલ્વ (જેને દ્વિદલ વાલ્વ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) હૃદયના ડાબા કર્ણક અને ડાબા ક્ષેપક વચ્ચે આવેલો હોય છે.
તે $Chordae$ $tendineae$ તરીકે ઓળખાતા તંતુમય દોરીઓ દ્વારા ડાબા ક્ષેપકના પેપિલરી સ્નાયુઓ સાથે જોડાયેલ હોય છે.
આ રચનાઓ ક્ષેપકના સંકોચન (સિસ્ટોલ) દરમિયાન વાલ્વના પડદાને કર્ણકમાં પાછા પડતા (prolapse) અટકાવે છે.

(D) મનુષ્યમાં હૃદયના ધબકારા માયોજેનિક હોય છે. વહનનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. આવેગની શરૂઆત $SA$ (સાઈનોએટ્રિયલ) ગાંઠથી થાય છે,જે પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. $SA$ ગાંઠથી આવેગ $AV$ (એટ્રિયોવેન્ટ્રિક્યુલર) ગાંઠમાં ફેલાય છે.
$3$. $AV$ ગાંઠથી તે $His$ ના જૂથ (એટ્રિયોવેન્ટ્રિક્યુલર બંડલ) દ્વારા આગળ વધે છે.
$4$. અંતે,તે પરકિન્જે તંતુઓ દ્વારા ક્ષેપકના સ્નાયુઓમાં વિતરિત થાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ: $SA$ ગાંઠ $\rightarrow$ $AV$ ગાંઠ $\rightarrow$ $His$ નું જૂથ $\rightarrow$ પરકિન્જે તંતુઓ છે.

(B) માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં, $Pulmonary \text{ vein}$ (ફુપ્ફુસીય શિરા) એકમાત્ર એવી શિરા છે જે ફેફસાંમાંથી હૃદયના ડાબા કર્ણકમાં શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) રુધિરનું વહન કરે છે.
તેનાથી વિપરીત, $Pulmonary \text{ artery}$ (ફુપ્ફુસીય ધમની) હૃદયમાંથી ફેફસાં તરફ અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) રુધિરનું વહન કરે છે.
$Renal \text{ vein}$ (મૂત્રપિંડ શિરા) મૂત્રપિંડમાંથી અશુદ્ધ રુધિર દૂર કરે છે, અને $Hepatic \text{ portal vein}$ (યકૃત નિવાહિકા શિરા) પાચનતંત્રમાંથી પોષકતત્વોયુક્ત પરંતુ અશુદ્ધ રુધિરને યકૃત સુધી પહોંચાડે છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) ન્યૂરોજેનિક હૃદય એ હૃદયનો એક પ્રકાર છે જેમાં હૃદયના ધબકારા હૃદયની નજીક આવેલા ચેતાકોષોના સમૂહ (ગેંગ્લિયન) દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ચેતા આવેગો દ્વારા શરૂ થાય છે. આ મોટાભાગના અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ,જેમ કે નૂપુરક (Annelids) અને સંધિપાદ (Arthropods) ની લાક્ષણીકતા છે. તેનાથી વિપરીત,પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ (જેમ કે મનુષ્ય,ઉંદર અને સસલા) માં માયોજેનિક હૃદય હોય છે,જેમાં હૃદયના ધબકારા વિશિષ્ટ સ્નાયુ કોષો (સાઇનોએટ્રિયલ નોડ) દ્વારા શરૂ થાય છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) હૃદય હૃદયચક્ર દરમિયાન બે મુખ્ય અવાજો ઉત્પન્ન કરે છે,જેને સામાન્ય રીતે 'લબ' $(lub)$ અને 'ડબ' $(dub)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રથમ હૃદયનો અવાજ,જેને '$S_1$' અથવા 'લબ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (ત્રિદલ અને દ્વિદલ/માઇટ્રલ વાલ્વ) ના બંધ થવાથી ક્ષેપક સંકોચનની શરૂઆતમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
બીજો હૃદયનો અવાજ,જેને '$S_2$' અથવા 'ડબ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે ક્ષેપક સંકોચનના અંતે અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વના બંધ થવાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(D) '$HIS$ ના તંતુ' (Bundle of $HIS$) જેને કર્ણક-ક્ષેપક જૂથ (atrioventricular bundle) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે વિશિષ્ટ હૃદયના સ્નાયુ તંતુઓનો સમૂહ છે. આ તંતુઓ કર્ણક-ક્ષેપક ગાંઠ ($AV$ node) થી હૃદયના ક્ષેપકો સુધી વિદ્યુત આવેગોનું વહન કરવા માટે જવાબદાર છે,જે હૃદયના સંકોચનને સુમેળભર્યું બનાવે છે. તેથી,તે વિશિષ્ટ સ્નાયુ તંતુઓનું જૂથ છે.

(D) $SA$ ગાંઠ (સાઇનો-એટ્રિયલ નોડ) એ હૃદયના જમણા કર્ણકમાં આવેલી વિશિષ્ટ પ્રકારના હૃદસ્નાયુ તંતુઓનો સમૂહ છે.
તેને હૃદયના કુદરતી પેસમેકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરે છે જે હૃદયના સ્નાયુઓના લયબદ્ધ સંકોચનને શરૂ કરે છે અને તેનું નિયમન કરે છે.
આ આવેગો સમગ્ર હૃદયમાં ફેલાય છે,જેના કારણે હૃદય નિયમિત ગતિએ ધબકે છે.

(C) માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં,સામાન્ય રીતે ધમનીઓ હૃદયમાંથી શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) રુધિરને શરીરના અન્ય ભાગો તરફ લઈ જાય છે.
જોકે,$Pulmonary$ (ફુપ્ફુસીય) ધમની આમાં અપવાદ છે.
તે હૃદયના જમણા ક્ષેપકમાંથી અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) રુધિરને ઓક્સિજનયુક્ત થવા માટે ફેફસાં સુધી લઈ જાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) પરકિંજે તંતુઓ એ વિશિષ્ટ હૃદયના સ્નાયુતંતુઓ છે જે કર્ણક-ક્ષેપક $(AV)$ ગાંઠથી ક્ષેપકના સ્નાયુસ્તર સુધી વિદ્યુત આવેગોનું વહન કરે છે.
આ તંતુઓ ક્ષેપકની દીવાલોમાં સમગ્ર રીતે ફેલાયેલા હોય છે.
જ્યારે વિદ્યુત આવેગ પરકિંજે તંતુઓ સુધી પહોંચે છે,ત્યારે તે જમણા અને ડાબા બંને ક્ષેપકોના એકસાથે સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે,જે ફેફસાની ધમની અને મહાધમનીમાં રુધિરના કાર્યક્ષમ પમ્પિંગને સુનિશ્ચિત કરે છે.

(C) માનવ હૃદયમાં ચાર વાલ્વ હોય છે જે રુધિરના એકમાર્ગી વહનને સુનિશ્ચિત કરે છે.
$1$. દ્વિદલ વાલ્વ (Bicuspid valve),જેને $Mitral$ વાલ્વ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ડાબા કર્ણક અને ડાબા ક્ષેપકની વચ્ચે આવેલો હોય છે.
$2$. ત્રિદલ વાલ્વ (Tricuspid valve) જમણા કર્ણક અને જમણા ક્ષેપકની વચ્ચે આવેલો હોય છે.
$3$. અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વ (Semilunar valves) ફુપ્ફુસ ધમની અને મહાધમનીના મુખ પાસે આવેલા હોય છે.
તેથી,દ્વિદલ વાલ્વનું સાચું સ્થાન ડાબા કર્ણક અને ડાબા ક્ષેપકની વચ્ચે છે.

(C) બે મહિનાના શિશુ માટે સામાન્ય હૃદયના ધબકારાનો દર સામાન્ય રીતે પ્રતિ મિનિટ $100$ થી $160$ ધબકારાની વચ્ચે હોય છે.
કારણ કે $100$ થી $160$ એ $72$ કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે,તેથી સાચો વિકલ્પ $> 72/min$ છે.

(C) સૌ પ્રથમ સફળ માનવ-થી-માનવ હૃદય પ્રત્યારોપણ ડૉ. $Christian$ $Barnard$ દ્વારા $3$ ડિસેમ્બર,$1967$ ના રોજ દક્ષિણ આફ્રિકાના કેપ ટાઉનમાં આવેલી ગ્રોટ શુર હોસ્પિટલ ખાતે કરવામાં આવ્યું હતું. દર્દીનું નામ લુઈસ વોશકાન્સ્કી હતું.

(A) પર્કિન્જે તંતુઓ એ વિદ્યુત ઉત્તેજના આપી શકે તેવા કોષોથી બનેલા વિશિષ્ટ વહન કરતા તંતુઓ છે.
તેઓ હૃદયની ક્ષેપકની અંદરની દીવાલોમાં,અંતઃહૃદસ્તર (endocardium) ની બરાબર નીચે સબ-એન્ડોકાર્ડિયમ અવકાશમાં આવેલા હોય છે.
જોકે તેઓ રૂપાંતરિત હૃદયના સ્નાયુ કોષો છે,પરંતુ તેઓ ક્ષેપકોમાં વિદ્યુત આવેગોના ઝડપી વહન માટે વિશિષ્ટ હોય છે,જે હૃદયને સુમેળભરી રીતે સંકોચન કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,તેઓ મૂળભૂત રીતે વિશિષ્ટ સ્નાયુમય તંતુઓ છે.

(B) ફુપ્ફુસીય શિરા એ માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્રની એક વિશિષ્ટ રુધિરવાહિની છે.
શરીરની અન્ય શિરાઓ કે જે અશુદ્ધ રુધિરનું વહન કરે છે,તેનાથી વિપરીત ફુપ્ફુસીય શિરાઓ શુદ્ધ રુધિરનું વહન કરે છે.
આ શિરાઓ ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત (શુદ્ધ) રુધિરને હૃદયના ડાબા કર્ણકમાં લાવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે તે ફેફસાંથી હૃદય તરફ શુદ્ધ રુધિરનું વહન કરે છે.

(B) માનવ હૃદયમાં બે વિશિષ્ટ નોડલ પેશીઓ આવેલી હોય છે:
$1$. $\text{સાઇનો}-\text{એટ્રિયલ}$ $\text{નોડ}$ $(SAN)$, જે જમણા કર્ણકના ઉપરના જમણા ખૂણે આવેલું હોય છે।
$2$. $\text{એટ્રિયો}-\text{વેન્ટ્રિક્યુલર}$ $\text{નોડ}$ $(AVN)$, જે જમણા કર્ણકના નીચેના ડાબા ખૂણે, $\text{એટ્રિયો}-\text{વેન્ટ્રિક્યુલર}$ પટલની નજીક આવેલું હોય છે।
આ ગાંઠો હૃદયના ધબકારા શરૂ કરવા માટે જરૂરી વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરવા અને તેનું વહન કરવા માટે જવાબદાર છે।

(C) કાર્ડિયાક આઉટપુટ એટલે દરેક ક્ષેપક દ્વારા પ્રતિ મિનિટ પમ્પ કરવામાં આવતા રુધિરનું કદ.
તેની ગણતરી આ સૂત્ર દ્વારા કરવામાં આવે છે: $\text{કાર્ડિયાક આઉટપુટ} = \text{સ્ટ્રોક વોલ્યુમ} \times \text{હૃદયના ધબકારાનો દર}$.
એક સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં, સ્ટ્રોક વોલ્યુમ આશરે $70 \, mL$ હોય છે અને હૃદયના ધબકારાનો સરેરાશ દર $72 \, \text{beats/min}$ હોય છે.
તેથી, $\text{કાર્ડિયાક આઉટપુટ} = 70 \, mL \times 72 \, \text{beats/min} \approx 5040 \, mL/min$, જે આશરે $5 \, Litres/min$ થાય છે.

(A) મનુષ્યમાં,ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર ફુપ્ફુસીય શિરાઓ દ્વારા ફેફસાંમાંથી હૃદય સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
કર્ણકીય ડાયસ્ટોલ દરમિયાન,ડાબું કર્ણક આ ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર મેળવે છે.
કર્ણકીય સિસ્ટોલ દરમિયાન,ડાબું કર્ણક સંકોચાય છે,જે દ્વિદલ વાલ્વ (mitral valve) દ્વારા ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને ડાબા ક્ષેપકમાં ધકેલે છે.
તેથી,ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરનું પરિભ્રમણ કર્ણકીય સિસ્ટોલ દરમિયાન ડાબા કર્ણકમાંથી ડાબા ક્ષેપકમાં થાય છે.

(B) હૃદયના ગણગણાટ (Heart murmurs) એ હૃદયની અંદર લોહીના અસામાન્ય અને તોફાની પ્રવાહને કારણે ઉત્પન્ન થતા અવાજો છે.
આ અવાજો સામાન્ય રીતે હૃદયના ખામીયુક્ત અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત વાલ્વને કારણે થાય છે,જે યોગ્ય રીતે બંધ થતા નથી (રીગર્ગિટેશન) અથવા સંપૂર્ણપણે ખુલતા નથી (સ્ટેનોસિસ).
તેથી,હૃદયના ગણગણાટ એ વાલ્વ્યુલર હૃદય રોગનું ક્લિનિકલ સૂચક છે.

(A) $Foramen \text{ } ovale$ (અંડાકાર છિદ્ર) એ ગર્ભસ્થ હૃદયના આંતરકર્ણક પટલમાં આવેલું એક છિદ્ર છે, જે રુધિરને ગર્ભના કાર્યરત ન હોય તેવા ફેફસાંમાંથી પસાર થયા વગર આગળ વધવા દે છે।
જન્મ પછી, આ છિદ્ર બંધ થઈ જાય છે અને તેને $Fossa \text{ } ovalis$ (અંડાકાર ગર્ત) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
તેથી, આ રચનાનું અવશેષ આંતરકર્ણક પટલમાં જોવા મળે છે।

(A) બાળકોમાં હૃદયના ધબકારાનો દર સામાન્ય રીતે પુખ્ત વયના લોકો કરતા વધારે હોય છે. જેમ જેમ વ્યક્તિ બાળપણમાંથી પુખ્તાવસ્થા તરફ વધે છે,તેમ હૃદયનું કદ વધે છે અને સ્ટ્રોક વોલ્યુમ (દરેક ધબકારે પંપ થતા રુધિરનો જથ્થો) પણ વધે છે. પરિણામે,જરૂરી કાર્ડિયાક આઉટપુટ જાળવી રાખવા માટે હૃદયને વારંવાર ધબકવાની જરૂર પડતી નથી,જેના કારણે પુખ્ત વયના લોકોમાં બાળકોની સરખામણીએ આરામની સ્થિતિમાં હૃદયના ધબકારાનો દર ઓછો હોય છે.

(D) હૃદયના ચક્રમાં બે મુખ્ય અવાજો સંભળાય છે,$Lubb$ (લબ્બ) અને $Dupp$ (ડબ).
$1$. પ્રથમ હૃદયનો અવાજ,$Lubb$ $(S1)$,કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (atrioventricular valves) ના એકસાથે બંધ થવાને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે,જેમાં દ્વિદલ (mitral) વાલ્વ અને ત્રિદલ વાલ્વનો સમાવેશ થાય છે. આ ઘટના ક્ષેપક સંકોચન (ventricular systole) ની શરૂઆતમાં થાય છે.
$2$. બીજો હૃદયનો અવાજ,$Dupp$ $(S2)$,ક્ષેપક સંકોચનના અંતે અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વ (semilunar valves) ના બંધ થવાને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,$Lubb$ અવાજ દ્વિદલ અને ત્રિદલ બંને વાલ્વના બંધ થવાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) ત્રિદલ વાલ્વ જમણા કર્ણક અને જમણા ક્ષેપક વચ્ચે આવેલો હોય છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય વેન્ટ્રિક્યુલર સિસ્ટોલ (ક્ષેપકનું સંકોચન) દરમિયાન રુધિરને જમણા ક્ષેપકમાંથી જમણા કર્ણકમાં પાછું જતું અટકાવવાનું છે. જો ત્રિદલ વાલ્વ બિન-કાર્યક્ષમ હોય,તો ક્ષેપકના સંકોચન દરમિયાન રુધિર જમણા કર્ણકમાં પાછું ફેંકાશે (regurgitation). આના કારણે ફુપ્ફુસીય ધમનીમાં પંપ થતા રુધિરના જથ્થામાં ઘટાડો થાય છે,જે અશુદ્ધ રુધિરને ઓક્સિજનયુક્ત કરવા માટે ફેફસાંમાં લઈ જાય છે. તેથી,તેની તાત્કાલિક અસર ફુપ્ફુસીય ધમનીમાં રુધિરના પ્રવાહમાં ઘટાડો થવા તરીકે જોવા મળે છે.

(A) મિત્રલ વાલ્વ,જેને દ્વિદલ વાલ્વ (bicuspid valve) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે હૃદયના ડાબા કર્ણક અને ડાબા ક્ષેપકની વચ્ચે આવેલો હોય છે.
તે એકમાર્ગી વાલ્વ તરીકે કાર્ય કરે છે જે ક્ષેપકના સંકોચન (systole) દરમિયાન ડાબા ક્ષેપકમાંથી ડાબા કર્ણકમાં રુધિરને પાછું જતું અટકાવે છે.
તેથી,તે ડાબા કર્ણકમાંથી ડાબા ક્ષેપકમાં રુધિરના પ્રવાહનું નિયમન કરે છે.

(D) હૃદયના સ્નાયુઓ અજોડ છે કારણ કે તે માયોજેનિક છે અને લાંબો રિફ્રેક્ટરી સમયગાળો ધરાવે છે.
હૃદયના ધબકારાના ચક્ર દરમિયાન,હૃદય શિથિલનનો એક તબક્કો અનુભવે છે જેને ડાયસ્ટોલ (diastole) કહેવામાં આવે છે.
ડાયસ્ટોલનો આ સમયગાળો હૃદયના સ્નાયુઓને આરામ અને પુનઃપ્રાપ્તિ માટે પૂરતો સમય આપે છે,જે તેને ઓક્સિજન અને પોષક તત્વો ફરીથી મેળવવા અને ચયાપચયના કચરાને દૂર કરવાની મંજૂરી આપે છે,જેનાથી જીવનભર સતત કાર્ય કરવા છતાં થાક લાગતો નથી.

(D) હૃદય એક બે દીવાલવાળી પટલમય કોથળી દ્વારા ઘેરાયેલું હોય છે જેને પરિહૃદાવરણ (pericardium) કહેવામાં આવે છે,જેમાં પરિહૃદ પ્રવાહી આવેલું હોય છે.
આ પ્રવાહી પરિહૃદાવરણના સીરસ સ્તર દ્વારા સ્ત્રાવ પામે છે,જે મુખ્યત્વે અંદરના વિસરલ સ્તર (એપિકાર્ડિયમ) અને બહારના પાર્શ્વીય સ્તર (parietal layer) દ્વારા બનેલું હોય છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય હૃદયના સંકોચન અને શિથિલન દરમિયાન હૃદયની દીવાલો અને તેની આસપાસના પેશીઓ વચ્ચે ઘર્ષણ ઘટાડવાનું છે.

(B) હૃદસ્નાયુઓ એ હૃદયના સ્નાયુઓ છે.
તેઓ સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ કંકાલ સ્નાયુઓની જેમ રેખાઓ (ઘેરા અને ઝાંખા પટ્ટાઓ) ધરાવે છે,તેથી તેઓ રેખિત છે.
જો કે,તેમનું સંકોચન સજીવના સભાન નિયંત્રણ હેઠળ હોતું નથી,જેનો અર્થ છે કે તેઓ અનૈચ્છિક છે.
તેથી,હૃદસ્નાયુઓ રેખિત અને અનૈચ્છિક હોય છે.

(A) હૃદસ્નાયુઓ એ વિશિષ્ટ સ્નાયુ કોષો છે જે વ્યક્તિના સમગ્ર જીવન દરમિયાન થાક્યા વગર લયબદ્ધ રીતે સંકોચન પામે છે.
આ સતત પ્રવૃત્તિને ટેકો આપવા માટે,તેમને $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) ના સતત અને ઉચ્ચ પુરવઠાની જરૂર હોય છે.
તેથી,જારક શ્વસનની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા અને ઉર્જાની વધુ માંગને પહોંચી વળવા માટે,હૃદસ્નાયુના તંતુઓમાં કંકાલ સ્નાયુ તંતુઓની તુલનામાં કણાભસૂત્રની સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે.

(A) સસ્તન પ્રાણીનું હૃદય સ્નાયુજનિત (Myogenic) હોય છે.
સ્નાયુજનિત હૃદયમાં,હૃદયના ધબકારાની શરૂઆત હૃદયના સ્નાયુઓમાં જ આવેલા વિશિષ્ટ સ્નાયુ કોષોના સમૂહ દ્વારા થાય છે,જેને સાઇનો-એટ્રિયલ નોડ ($SA$ node) અથવા પેસમેકર કહેવામાં આવે છે.
આ ચેતાજનિત (Neurogenic) હૃદયથી વિપરીત છે,જેમાં હૃદયના ધબકારા મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાંથી આવતા ચેતા આવેગો દ્વારા શરૂ થાય છે.

(D) પશ્ચ મહાશિરા, જેને $Inferior Vena Cava$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે શરીરના નીચેના ભાગોમાંથી અશુદ્ધ રુધિરને હૃદયના જમણા કર્ણકમાં લાવે છે।
જ્યાં $Inferior Vena Cava$ જમણા કર્ણકમાં પ્રવેશે છે, ત્યાં અંતઃહૃદસ્તર (endocardium) નો એક પડ હોય છે જેને $Eustachian valve$ (યુસ્ટેસીયન વાલ્વ) કહેવામાં આવે છે।
આ વાલ્વ ભ્રૂણ અવસ્થામાં કર્ણકના સંકોચન દરમિયાન રુધિરને પાછું શિરામાં જતું અટકાવે છે, જોકે પુખ્ત વયે તે બિનકાર્યક્ષમ બની જાય છે।

(D) યુસ્ટેસિયન વાલ્વ એ હૃદયના જમણા કર્ણકમાં જોવા મળતી અંતઃહૃદસ્તર (endocardium) ની ગડી છે.
તે પશ્વ મહાશિરા (inferior vena cava) ના જમણા કર્ણકમાં ખુલતા છિદ્ર પાસે આવેલી હોય છે.
ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન,તે પશ્વ મહાશિરામાંથી આવતા ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને ફોરામેન ઓવેલ (foramen ovale) તરફ વાળવામાં મદદ કરે છે,જેથી રુધિર ફેફસાંને બાયપાસ કરી શકે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) હૃદયના ધબકારાનો સંદેશો $SA$ (સાઈનો-એટ્રિયલ) ગાંઠમાં ઉદ્ભવે છે,જે હૃદયના કુદરતી પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$SA$ ગાંઠમાંથી,આ સંદેશો $AV$ (એટ્રિયો-વેન્ટ્રિક્યુલર) ગાંઠમાં ફેલાય છે.
$AV$ ગાંઠમાંથી,સંદેશો $His$ ના જૂથ (એટ્રિયો-વેન્ટ્રિક્યુલર બંડલ) દ્વારા વહન પામે છે.
અંતે,આ સંદેશો પરકિંજે તંતુઓ દ્વારા ક્ષેપકોના સ્નાયુઓમાં ફેલાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ છે: $SA$ ગાંઠ $\rightarrow$ $AV$ ગાંઠ $\rightarrow$ $His$ નું જૂથ $\rightarrow$ પરકિંજે તંતુઓ.

(C) માનવ હૃદય માયોજેનિક છે,જેનો અર્થ છે કે હૃદયના ધબકારા વિશિષ્ટ સ્નાયુ કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
$SA$ (સાઈનો-એટ્રિયલ) ગાંઠ,જે જમણા કર્ણકમાં આવેલી છે,તે હૃદયના કુદરતી પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરે છે જે હૃદયના સ્નાયુઓમાં ફેલાય છે,જેના કારણે હૃદય સંકોચાય છે અને ધબકારાની શરૂઆત થાય છે.
તેથી,$SA$ ગાંઠ હૃદયના ધબકારા ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર છે.

(A) હૃદય માયોજેનિક (સ્નાયુજન્ય) છે,જેનો અર્થ છે કે હૃદયના ધબકારાની શરૂઆત હૃદયના સ્નાયુઓના વિશિષ્ટ સમૂહ દ્વારા થાય છે જેને $S.A.$ (સાઈનો-એટ્રિયલ) ગાંઠ કહેવામાં આવે છે.
તે જમણા કર્ણકના ઉપરના જમણા ખૂણે આવેલી હોય છે.
તે હૃદયના કુદરતી પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તેમાં ડિપોલરાઈઝેશનનો દર સૌથી વધુ હોય છે અને તે વિદ્યુત આવેગ ઉત્પન્ન કરે છે જે હૃદયને સંકોચન માટે ઉત્તેજિત કરે છે.

(D) હૃદય માયોજેનિક છે,જેનો અર્થ છે કે તે તેના પોતાના વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
$SA$ ગાંઠ (સાઈનોએટ્રિયલ ગાંઠ) ને હૃદયના પેસમેકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે સ્વયંભૂ ડિપોલરાઈઝેશનનો સૌથી વધુ દર ધરાવે છે અને કોઈપણ બાહ્ય ઉત્તેજન વિના સક્રિય વિજસ્થિતિમાન ઉત્પન્ન કરે છે.
જોકે $AV$ ગાંઠ અને પરકીન્જે તંતુઓ પણ સ્વયં-લયબદ્ધતા (autorhythmicity) ધરાવે છે,પરંતુ $SA$ ગાંઠ તે આવેગની શરૂઆત કરે છે જે સમગ્ર હૃદય માટે લય નક્કી કરે છે.

(B) હૃદયનું કુદરતી પેસમેકર સાઇનોએટ્રિયલ $(SA)$ ગાંઠ છે,જે જમણા કર્ણકમાં આવેલી હોય છે.
તે વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરે છે જે હૃદયના ધબકારા શરૂ કરે છે અને હૃદયના લયનું નિયમન કરે છે.
જ્યારે કુદરતી પેસમેકર સામાન્ય હૃદયના ધબકારા જાળવવામાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે કૃત્રિમ પેસમેકર બેસાડવામાં આવે છે,જે $SA$ ગાંઠ જેવું જ કાર્ય કરે છે.
તેથી,કૃત્રિમ પેસમેકરનું કાર્ય $SA$ ગાંઠને મળતું આવે છે.

(D) હૃદય ચાર ખંડોનું બનેલું છે: બે કર્ણકો અને બે ક્ષેપકો.
કર્ણકો રુધિર મેળવતા ખંડો છે અને તેમની દીવાલ પ્રમાણમાં પાતળી હોય છે.
ક્ષેપકો રુધિરને પંપ કરતા ખંડો છે અને તેમની દીવાલ કર્ણકો કરતા જાડી હોય છે.
બંને ક્ષેપકોમાં,ડાબા ક્ષેપકની દીવાલ સૌથી જાડી હોય છે કારણ કે તેણે દૈહિક પરિવહન દ્વારા સમગ્ર શરીરમાં ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પંપ કરવાનું હોય છે,જેના માટે ઉચ્ચ દબાણની જરૂર પડે છે.
તેથી,ડાબું ક્ષેપક એ સૌથી જાડી દીવાલ ધરાવતો ખંડ છે.

(D) હૃદયની દીવાલ મુખ્યત્વે ત્રણ સ્તરોની બનેલી હોય છે:
$1$. એપિકાર્ડિયમ: સૌથી બહારનું રક્ષણાત્મક સ્તર.
$2$. માયોકાર્ડિયમ: મધ્યનું સ્નાયુબદ્ધ સ્તર જે હૃદયના સંકોચન માટે જવાબદાર છે.
$3$. એન્ડોકાર્ડિયમ: હૃદયના ખંડોનું સૌથી અંદરનું પાતળું અને લીસું સ્તર.
આ ત્રણેય સ્તરો હૃદયની દીવાલ બનાવે છે,તેથી સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) $SA$ ગાંઠ (સાઈનો-એટ્રિયલ ગાંઠ) એ હૃદયના જમણા કર્ણકમાં આવેલી વિશિષ્ટ પ્રકારના હૃદયના સ્નાયુતંતુઓની બનેલી રચના છે.
તેને કુદરતી પેસમેકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે હૃદયના અન્ય કોઈપણ ભાગ કરતા વધુ ઝડપથી આપમેળે ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ (action potentials) ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ વિદ્યુત આવેગો હૃદયના સ્નાયુઓના સંકોચનની શરૂઆત કરે છે,જેના દ્વારા તે હૃદયના ધબકારાનું નિયમન કરે છે.

(C) પેપીલરી સ્નાયુઓ હૃદયના ક્ષેપકોમાં આવેલા વિશિષ્ટ સ્નાયુઓ છે.
તેઓ કોર્ડી ટેન્ડિની (chordae tendineae) તરીકે ઓળખાતા તંતુમય દોરીઓ દ્વારા કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (ત્રિદલ અને દ્વિદલ વાલ્વ) સાથે જોડાયેલા હોય છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય ક્ષેપકના સંકોચન દરમિયાન આ વાલ્વને કર્ણકોમાં ઉલટા થતા અથવા બહાર નીકળતા (prolapse) અટકાવવાનું છે.
સંકોચન પામીને,તેઓ કોર્ડી ટેન્ડિનીને ખેંચે છે,જેથી વાલ્વ ચુસ્તપણે બંધ રહે છે અને રુધિરને પાછું વહેતું અટકાવે છે.

(B) માનવ હૃદયની દીવાલ ત્રણ સ્તરોની બનેલી હોય છે: અધિહૃદયાવરણ (સૌથી બહારનું),મધ્યહૃદયાવરણ (વચ્ચેનું),અને અંતઃહૃદયાવરણ (અંદરનું).
મધ્યહૃદયાવરણ એ હૃદસ્નાયુ પેશીઓનું બનેલું હોય છે,જે હૃદયના સંકોચન અને શિથિલન માટે જવાબદાર છે.
તેમાં હૃદસ્નાયુઓના જાડા સ્તરો આવેલા હોવાથી,મધ્યહૃદયાવરણ એ હૃદયની દીવાલનું સૌથી જાડું સ્તર છે,જે સમગ્ર શરીરમાં રુધિર પંપ કરવા માટે જરૂરી બળ પૂરું પાડે છે.

(B) હૃદયનો ગણગણાટ એ કાર્ડિયાક ચક્ર દરમિયાન સંભળાતો અસામાન્ય અવાજ છે,જેને સામાન્ય રીતે 'વૂશિંગ' અથવા 'સ્વિશિંગ' અવાજ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.
તે હૃદયની અંદર અથવા તેની નજીક રુધિરના અશાંત પ્રવાહને કારણે થાય છે.
આ અશાંતિ મુખ્યત્વે હૃદયના વાલ્વની ખામીને કારણે થાય છે,જેમ કે સ્ટેનોસિસ (સાંકડા થવા) અથવા રિગર્ગિટેશન (લીકેજ),જે વાલ્વને યોગ્ય રીતે બંધ થતા અથવા ખુલતા અટકાવે છે.

(B) $Systemic$ $heart$ (દૈહિક હૃદય) એ ઉચ્ચ પૃષ્ઠવંશીઓમાં (જેમ કે સસ્તન અને પક્ષીઓ) હૃદયના ડાબા કર્ણક અને ડાબા ક્ષેપકનો ઉલ્લેખ કરે છે.
હૃદયનો આ ભાગ ફેફસાંમાંથી ફુપ્ફુસીય શિરાઓ દ્વારા ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર મેળવે છે અને તેને મહાધમની દ્વારા દૈહિક પરિભ્રમણ (શરીરના બાકીના ભાગો) માં પંપ કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,હૃદયની જમણી બાજુને ઘણીવાર $Pulmonary$ $heart$ (ફુપ્ફુસીય હૃદય) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને ફેફસાંમાં પંપ કરે છે.

(C) સસ્તન પ્રાણીઓના હૃદયમાં પશ્ચ મહાશિરા (inferior vena cava) જમણા કર્ણકમાં ખુલે છે.
આ પ્રવેશદ્વાર એન્ડોકાર્ડિયમના એક પડ દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે જેને $Eustachian$ $valve$ (યુસ્ટેશિયન વાલ્વ) કહેવામાં આવે છે.
આ વાલ્વ ગર્ભ વિકાસ દરમિયાન પશ્ચ મહાશિરામાંથી આવતા ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને ફોરામેન ઓવેલ તરફ વાળવા માટે કાર્યરત હોય છે,પરંતુ પુખ્ત અવસ્થામાં તે નિષ્ક્રિય અથવા અવશિષ્ટ બની જાય છે.

(A) આપેલા વિકલ્પોમાંથી,જીરાફ ($Giraffa$ $camelopardalis$) નું હૃદય સૌથી વિશાળ હોય છે. જીરાફના હૃદયનું વજન $11$ થી $12$ $kg$ સુધી હોઈ શકે છે અને તે આશરે $60$ $cm$ લાંબું હોય છે. આ વિશાળ કદ એ ઉત્ક્રાંતિજન્ય અનુકૂલન છે,જે તેની લાંબી ડોક દ્વારા મગજ સુધી લોહી પહોંચાડવા માટે ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ પમ્પ કરવા માટે જરૂરી છે.

(A) પેપિલરી સ્નાયુઓ એ સસ્તન પ્રાણીઓ,જેમાં મનુષ્ય અને સસલાંનો સમાવેશ થાય છે,તેમના હૃદયના ક્ષેપકોમાં આવેલા વિશિષ્ટ સ્નાયુઓ છે.
તેઓ કોર્ડી ટેન્ડિની (chordae tendineae) દ્વારા કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (ત્રિદલ અને દ્વિદલ વાલ્વ) સાથે જોડાયેલા હોય છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય ક્ષેપકના સંકોચન (systole) દરમિયાન આ વાલ્વને કર્ણકોમાં ઉલટા થતા (prolapse) અટકાવવાનું છે.