Structure and function of heart Questions in Gujarati

(C) શિરાતંત્ર શરીરના પેશીઓમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને હૃદય સુધી પાછું લાવે છે. મનુષ્યમાં,અગ્ર મહાશિરા (Superior vena cava) અને પશ્ચ મહાશિરા (Inferior vena cava) એ બે મુખ્ય શિરાઓ છે જે અનુક્રમે શરીરના ઉપરના અને નીચેના ભાગોમાંથી રુધિર એકત્રિત કરે છે અને તેને હૃદયના જમણા કર્ણકમાં ઠાલવે છે. તેથી,મહાશિરાઓ રુધિરને હૃદય સુધી લાવવા માટે જવાબદાર છે.

(D) ઘણા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં,જેમ કે સસલામાં,પ્રી-કેવલ શિરાઓ (જેને અગ્ર મહાશિરા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) દરેક બાજુએ બાહ્ય જ્યુગ્યુલર શિરા અને સબક્લેવિયન શિરાના જોડાણથી બને છે.
આ શિરાઓ શરીરના અગ્ર ભાગો,જેમાં માથું,ગરદન અને અગ્ર ઉપાંગોનો સમાવેશ થાય છે,ત્યાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિર એકત્રિત કરે છે અને તેને હૃદયના જમણા કર્ણકમાં ઠાલવે છે.

(B) પોસ્ટ-કેવલ શિરા,જેને ઇન્ફિરિયર વેના કાવા (inferior vena cava) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક મોટી શિરા છે જે શરીરના નીચેના ભાગોમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને હૃદય તરફ પાછું લાવે છે.
તે પશ્ચ ઉપાંગો,પેલ્વિક પ્રદેશ,ઉદરીય અંગો (મૂત્રપિંડ અને યકૃત સહિત) અને ધડમાંથી રુધિર એકત્રિત કરે છે.
તેથી,તે પશ્ચ ઉપાંગો અને શરીરની ગુહાના અંગો બંનેમાંથી રુધિર એકત્રિત કરે છે.

(C) પ્રી-કેવલ શિરાઓ,જેને સુપિરિયર વેના કાવા (superior vena cava) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે શરીરના અગ્ર ભાગોમાંથી અશુદ્ધ રુધિર એકત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે,જેમાં માથું,ગરદન,આગળના અંગો (forelimbs) અને છાતીનો ઉપરનો ભાગ સામેલ છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) ભ્રૂણીય અવસ્થામાં, આંતર-કર્ણક પટલ (બે કર્ણકો વચ્ચેની દીવાલ) માં $Foramen \text{ ovale}$ નામનું એક છિદ્ર હોય છે. આ છિદ્ર રુધિરને જમણા કર્ણકમાંથી સીધું ડાબા કર્ણકમાં વહેવા દઈને ગર્ભના બિન-કાર્યક્ષમ ફેફસાંને બાયપાસ કરવાની મંજૂરી આપે છે. જન્મ પછી, આ છિદ્ર સામાન્ય રીતે બંધ થઈ જાય છે અને એક છીછરી ખાડા જેવી રચનામાં ફેરવાય છે જેને $fossa \text{ ovalis}$ કહેવામાં આવે છે.

(C) Bundle of His (જેને એટ્રિયોવેન્ટ્રિક્યુલર બંડલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ રૂપાંતરિત હૃદયના સ્નાયુતંતુઓનો એક વિશિષ્ટ સમૂહ છે.
આ તંતુઓ એટ્રિયોવેન્ટ્રિક્યુલર નોડ $(AVN)$ માંથી ઉદ્ભવે છે અને આંતરક્ષેપક પટલ (interventricular septum) માંથી પસાર થાય છે.
તેઓ કર્ણકોમાંથી ક્ષેપકો સુધી વિદ્યુત આવેગોનું વહન કરવા માટે જવાબદાર છે,જે ક્ષેપકની દીવાલોના સંકલિત સંકોચનની ખાતરી કરે છે.
તેથી,તે ખાસ કરીને ક્ષેપક વિસ્તારમાં સ્થિત સ્નાયુતંતુઓ છે.

(D) સાઇનસ વેનોસસ એ એક મોટી,પાતળી દીવાલવાળી કોથળી છે જે દેડકા જેવા નિમ્ન કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓમાં શરીરના વિઓક્સિજનેટેડ (deoxygenated) રુધિરને મેળવતા ખંડ તરીકે કાર્ય કરે છે. તે શરીરની શિરાઓમાંથી રુધિર એકત્રિત કરે છે અને હૃદયના જમણા કર્ણકમાં ખુલે છે. તેથી,વિકલ્પ $D$ સાચું વિધાન છે.

(A) સસલા જેવા સસ્તન પ્રાણીઓમાં,ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર ફુપ્ફુસીય શિરાઓ દ્વારા ડાબા કર્ણકમાં આવે છે. કર્ણક સંકોચન (auricular systole) દરમિયાન,ડાબું કર્ણક સંકોચાય છે,જેનાથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર દ્વિદલ વાલ્વ (bicuspid valve) દ્વારા ડાબા ક્ષેપકમાં ધકેલાય છે. તેથી,ડાબા કર્ણકમાંથી ડાબા ક્ષેપકમાં ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરનું વહન કર્ણક સંકોચન દરમિયાન થાય છે.

(A) હૃદયમાં વિદ્યુત આવેગ $S-A$ નોડ (સાઈનો-એટ્રિયલ નોડ) પર ઉદ્ભવે છે,જે કુદરતી પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$S-A$ નોડમાંથી,આવેગ $A-V$ નોડ (એટ્રિયો-વેન્ટ્રિક્યુલર નોડ) માં પ્રસારિત થાય છે.
ત્યારબાદ,આ આવેગ બંડલ ઓફ હિસ દ્વારા પસાર થાય છે અને અંતે વેન્ટ્રિક્યુલર સંકોચનને ઉત્તેજિત કરવા માટે પુરકિંજે તંત્ર દ્વારા ફેલાય છે.
આ ક્રમ છે: $S-A$ નોડ $\to$ $A-V$ નોડ $\to$ બંડલ ઓફ હિસ $\to$ પુરકિંજે તંત્ર.

(B) સાચો જવાબ $(b)$ છે. હાથીનું હૃદય,તમામ સસ્તન પ્રાણીઓની જેમ,સ્નાયુજન્ય (Myogenic) હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે હૃદયના ધબકારા હૃદયના સ્નાયુઓના વિશિષ્ટ કોષોના સમૂહ દ્વારા શરૂ થાય છે,જેને સાઇનો-એટ્રિયલ નોડ ($SA$ node) અથવા પેસમેકર કહેવામાં આવે છે. હૃદયના સ્નાયુઓના સંકોચનને શરૂ કરવા માટે તેને કોઈ બાહ્ય ચેતા ઉત્તેજનાની જરૂર હોતી નથી.

(D) . વિલિયમ હાર્વે ($1578-1657$ $AD$) એ માનવ શરીરવિજ્ઞાનના ઘણા પાસાઓ સમજાવ્યા હતા,જેમાંથી એક રુધિરાભિસરણ (રુધિરનું પરિભ્રમણ) હતું. તેમને 'રુધિરાભિસરણના પિતા' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(A) $SA$ (સાઈનો-એટ્રિયલ) નોડને હૃદયના કુદરતી પેસમેકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે ક્રિયાત્મક પોટેન્શિયલ ઉત્પન્ન કરીને હૃદયના લયબદ્ધ સંકોચનની શરૂઆત કરે છે.
જો $SA$ નોડમાં ખામી સર્જાય અથવા તે યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરે,તો હૃદયની વિદ્યુત વહન પ્રણાલી ખોરવાય છે,જેના પરિણામે હૃદયના ધબકારા અનિયમિત અથવા ધીમા (બ્રેડીકાર્ડિયા) થઈ જાય છે.
આવા કિસ્સાઓમાં,હૃદયના સામાન્ય ધબકારા જાળવી રાખવા માટે જરૂરી વિદ્યુત આવેગો પૂરા પાડવા માટે કૃત્રિમ પેસમેકરનું શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવે છે.

(A) $Lubb$ એ હૃદયનો પ્રથમ અવાજ છે,જે નીચા પીચનો હોય છે અને વેન્ટ્રિક્યુલર સિસ્ટોલની શરૂઆતમાં બાયકસપિડ અને ટ્રાયકસપિડ $(AV)$ વાલ્વ બંધ થવાને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે.
$Dupp$ એ હૃદયનો બીજો અવાજ છે,જે ઊંચા પીચનો હોય છે અને વેન્ટ્રિક્યુલર ડાયસ્ટોલની શરૂઆતમાં સેમિલ્યુનર વાલ્વ બંધ થવાને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $A$ એ એકમાત્ર યોગ્ય રીતે જોડાયેલી જોડી છે.

(D) પુરકિંજે તંતુઓ એ હૃદયની અંદરની ક્ષેપકની દીવાલોમાં આવેલા વિશિષ્ટ વહન કરતા તંતુઓ છે.
તેઓ રૂપાંતરિત હૃદયના સ્નાયુ કોષોના બનેલા હોય છે જે સામાન્ય કાર્ડિયોમાયોસાઇટ્સ કરતા કદમાં મોટા હોય છે.
આ તંતુઓ $AV$ ગાંઠથી ક્ષેપકના માયોકાર્ડિયમ સુધી વિદ્યુત આવેગોના ઝડપી વહન માટે જવાબદાર છે,જે ક્ષેપકોના સંકલિત સંકોચનની ખાતરી કરે છે.
તેથી,તેઓ રૂપાંતરિત સ્નાયુ કોષો છે.

(A) $Sinuatrial$ $node$ $(SAN)$ ને હૃદયના કુદરતી પેસમેકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે લયબદ્ધ સંકોચન આવેગ ઉત્પન્ન કરે છે જે હૃદયના ધબકારા શરૂ કરે છે. જ્યારે કુદરતી પેસમેકર સામાન્ય રીતે કાર્ય કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે,ત્યારે હૃદયની લય જાળવી રાખવા માટે કૃત્રિમ પેસમેકર બેસાડવામાં આવે છે. આ ઉપકરણ સામાન્ય રીતે $Sinuatrial$ $node$ ના સ્થાને બેસાડવામાં આવે છે જેથી હૃદયના સ્નાયુઓને અસરકારક રીતે ઉત્તેજિત કરી શકાય અને સામાન્ય કાર્ડિયાક કાર્ય પુનઃસ્થાપિત કરી શકાય.

(B) $SA$ નોડ (સાઇનોએટ્રિયલ નોડ) હૃદયના જમણા કર્ણકમાં આવેલું હોય છે અને તે હૃદયના ધબકારા શરૂ કરવા માટે જવાબદાર છે. તે હૃદયના ધબકારાનો લય નક્કી કરતું હોવાથી,તેને હૃદયનું કુદરતી પેસમેકર કહેવામાં આવે છે.
- મેલિયસ એ મધ્ય કાનનું હાડકું છે,જ્યારે એન્વિલ એ ઇન્કસ હાડકાનું સામાન્ય નામ છે; તે બંને અલગ છે.
- લ્યુકોસાઇટ્સ એ શ્વેત કણો (સામાન્ય શ્રેણી) છે,જ્યારે લિમ્ફોસાઇટ્સ એ શ્વેત કણોનો એક ચોક્કસ પ્રકાર છે.
- હિમોફિલિયા એ આનુવંશિક રક્તસ્ત્રાવની વિકૃતિ છે,જ્યારે બ્લડ કેન્સરને લ્યુકેમિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) ક્ષેપકોની દીવાલ કર્ણકોની સરખામણીમાં જાડી હોય છે કારણ કે તેમણે હૃદયમાંથી રુધિરને બહાર પંપ કરવાનું હોય છે.
બધા ખંડોમાં,ડાબા ક્ષેપકની દીવાલ સૌથી જાડી હોય છે કારણ કે તે મહાધમની દ્વારા સમગ્ર શરીરમાં ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પહોંચાડવા માટે જવાબદાર છે,જેના માટે ઉચ્ચ દબાણ ઉત્પન્ન કરવાની જરૂર હોય છે.

(D) કાર્ડિયાક આઉટપુટ એટલે એક મિનિટમાં હૃદય દ્વારા પમ્પ કરવામાં આવતા રુધિરનું કદ.
તે સ્ટ્રોક વોલ્યુમ અને હૃદયના ધબકારાના ગુણાકાર દ્વારા ગણવામાં આવે છે.
ગાણિતિક રીતે, $\text{Cardiac Output} = \text{Stroke Volume} \times \text{Heart Rate}$.
તેથી, હૃદયના ધબકારા અને સ્ટ્રોક વોલ્યુમ બંને કાર્ડિયાક આઉટપુટ નક્કી કરે છે.

(A) $SA$ નોડ (સાઈનોએટ્રિયલ નોડ) ને હૃદયના 'પેસમેકર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે હૃદયના સ્નાયુઓના લયબદ્ધ સંકોચનની શરૂઆત કરે છે.
તે હૃદયના ધબકારાને નિયંત્રિત કરે છે અને સમગ્ર હૃદય માટે ગતિ નક્કી કરે છે,તેથી તેને 'હૃદયનું હૃદય' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) માનવ હૃદય એક બે દીવાલવાળી પટલમય કોથળી દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે જેને $Pericardium$ (હૃદયાવરણ) કહેવામાં આવે છે.
આ કોથળી બે સ્તરોની બનેલી હોય છે: બહારનું તંતુમય સ્તર અને અંદરનું સીરસ સ્તર.
આ બે સ્તરો વચ્ચેની જગ્યાને પેરિકાર્ડિયલ પોલાણ કહેવામાં આવે છે,જેમાં પેરિકાર્ડિયલ પ્રવાહી ભરેલું હોય છે.
આ પ્રવાહી હૃદયના સંકોચન અને શિથિલન દરમિયાન હૃદયની દીવાલો અને આસપાસના પેશીઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને ઘટાડે છે.

(B) થ્રોમ્બોસિસ (રક્તવાહિનીમાં લોહીની ગાંઠ બનવી) સૌથી વધુ $Left$ $anterior$ $descending$ $(LAD)$ ધમનીમાં જોવા મળે છે.
આ ધમની ડાબી કોરોનરી ધમનીની એક શાખા છે અને તે ડાબા ક્ષેપકનો મોટો ભાગ પૂરો પાડે છે,જે હૃદયનો મુખ્ય પમ્પિંગ ચેમ્બર છે.
તેની શરીરરચનાત્મક સ્થિતિ અને ઉચ્ચ રક્ત પ્રવાહને કારણે,તે એથરોસ્ક્લેરોટિક પ્લેક ફાટવા અને ત્યારબાદ થ્રોમ્બસ બનવા માટેનું સૌથી સામાન્ય સ્થળ છે,જે માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન (હાર્ટ એટેક) તરફ દોરી જાય છે.

(C) નાડીના ધબકારા એ હૃદયના સંકોચનને કારણે ધમનીમાં થતું લયબદ્ધ વિસ્તરણ અને સંકોચન છે.
તે ત્વચાની નજીક અને હાડકાની ઉપર આવેલી સપાટીય ધમનીઓમાં સૌથી સરળતાથી અનુભવી શકાય છે,જેમ કે કાંડા $(Wrist)$ માં આવેલી રેડિયલ ધમની.
અન્ય સામાન્ય સ્થાનોમાં ગળામાં આવેલી કેરોટિડ ધમની અથવા કપાળના ભાગમાં આવેલી ટેમ્પોરલ ધમનીનો સમાવેશ થાય છે.

(C) સિસ્ટોલ એટલે હૃદયના ખંડોનું સંકોચન થવાની અવસ્થા. ક્ષેપકના સિસ્ટોલ દરમિયાન,ક્ષેપકના સ્નાયુઓ સંકોચાય છે,જેનાથી ક્ષેપકની અંદરનું દબાણ વધે છે. આ દબાણને કારણે અર્ધચંદ્રાકાર વાલ્વ ખુલે છે,જેનાથી રુધિર ક્ષેપકમાંથી બહાર નીકળીને મહાધમની અને ફુપ્ફુસીય ધમનીમાં પંપ થાય છે. તેથી,રુધિર ક્ષેપકમાંથી બહાર નીકળે છે.

(C) મગજ ઓક્સિજનની અછત પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે. જો મગજને લોહીનો પુરવઠો બંધ કરવામાં આવે, તો ચેતાકોષોને મળતો ઓક્સિજન અને ગ્લુકોઝનો પુરવઠો અટકી જાય છે. મગજમાં રહેલા મર્યાદિત ઉર્જા ભંડાર ઝડપથી વપરાઈ જવાને કારણે, મગજમાં રુધિર પ્રવાહ બંધ થયાના $5$ થી $10$ સેકન્ડની અંદર વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે બેભાન થઈ જાય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $10$ સેકન્ડ એ બેભાન થવાની શરૂઆત માટે શારીરિક સંદર્ભોમાં ટાંકવામાં આવેલ પ્રમાણભૂત મર્યાદા છે.

(C) માનવ શરીરમાં કુલ રુધિરનો જથ્થો વિવિધ અંગો અને રુધિરવાહિનીઓમાં વહેંચાયેલો હોય છે.
કોઈપણ સમયે હૃદયમાં કુલ રુધિરના જથ્થાના આશરે $9\%$ જેટલો ભાગ હાજર હોય છે.

(C) $\text{બરોળ}$ (Spleen) એ પૃષ્ઠવંશી રુધિરાભિસરણ તંત્રનું એક વિશિષ્ટ અંગ છે જે માત્ર દૈહિક પરિભ્રમણ દ્વારા પ્લીહા ધમની (splenic artery) મારફતે રુધિર મેળવે છે, જે ઓક્સિજનયુક્ત હોય છે.
ફેફસાં (જે હૃદયમાંથી ફુપ્ફુસીય ધમની દ્વારા ઓક્સિજનવિહીન રુધિર મેળવે છે) અથવા યકૃત (જે યકૃત નિવાહિકા શિરા દ્વારા રુધિરનો મોટો ભાગ મેળવે છે) થી વિપરીત, બરોળને માત્ર ઓક્સિજનયુક્ત ધમનીય રુધિર જ મળે છે.

(A) આરામની સ્થિતિમાં માનવ શરીરમાં વિવિધ અંગોને મળતા રુધિરના પ્રવાહનું પ્રમાણ આશરે નીચે મુજબ છે:
$1$. હૃદયના સ્નાયુઓને લગભગ $5\%$ રુધિર મળે છે.
$2$. મગજને લગભગ $15\%$ રુધિર મળે છે.
$3$. યકૃત અને પાચનતંત્રને લગભગ $25\%$ રુધિર મળે છે.
$4$. મૂત્રપિંડને લગભગ $25\%$ રુધિર મળે છે.
$5$. કંકાલ સ્નાયુઓ અને હાડકાઓને લગભગ $15\%$ રુધિર મળે છે.
$6$. અન્ય અંગોને બાકીનું $15\%$ રુધિર મળે છે.
તેથી,વિકલ્પ $A$ સૌથી સચોટ શારીરિક વિતરણ દર્શાવે છે.

(B) યકૃત એ યુરિયા ચક્રનું મુખ્ય સ્થાન છે,જ્યાં એમિનો એસિડના વિએમિનેશન (deamination) દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ એમોનિયાનું યુરિયામાં રૂપાંતર થાય છે.
યકૃત યુરિયાનું સંશ્લેષણ કરતું હોવાથી,યકૃત શિરા દ્વારા યકૃતમાંથી બહાર નીકળતા રુધિરમાં યુરિયાનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય છે.
તેની સામે,મૂત્રપિંડ શિરા એ મૂત્રપિંડમાંથી રુધિરને દૂર લઈ જાય છે,જે રુધિરમાંથી યુરિયાને ગાળીને અલગ કરે છે,પરિણામે તેમાં યુરિયાનું પ્રમાણ સૌથી ઓછું હોય છે.

(A) હૃદયના ધબકારાની શરૂઆત હૃદયના સ્નાયુઓના વિશિષ્ટ જૂથો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે જેને નોડલ પેશી અથવા ઓટોરિધમિક કોષો કહેવામાં આવે છે.
આ નોડલ પેશી $S.A.$ નોડ,$A.V.$ નોડ,બંડલ ઓફ $His$ અને પર્કિન્જે તંતુઓની બનેલી હોય છે.
તેથી,પર્કિન્જે તંતુઓ એ નોડલ પેશીનો એક મુખ્ય ઘટક છે જે હૃદયમાં વિદ્યુત આવેગોના વહન માટે જવાબદાર છે.

(B) $4$-ખંડયુક્ત હૃદયમાં,હૃદય બે કર્ણકો અને બે ક્ષેપકોમાં વિભાજિત હોય છે.
આ સંપૂર્ણ વિભાજન એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ઓક્સિજનયુક્ત (ધમની) રુધિર અને ઓક્સિજનવિહીન (શિરાયુક્ત) રુધિરનું મિશ્રણ ન થાય.
તેની સરખામણીમાં,$2$-ખંડયુક્ત હૃદય (માછલીઓમાં જોવા મળે છે) માં એકલ પરિભ્રમણ હોય છે જ્યાં રુધિર એકવાર હૃદયમાંથી પસાર થાય છે,અને $3$-ખંડયુક્ત હૃદય (ઉભયજીવીઓ અને મોટાભાગના સરીસૃપોમાં જોવા મળે છે) માં એક જ ક્ષેપકમાં ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિરનું મિશ્રણ થાય છે.

(C) ક્ષેપકીય સિસ્ટોલ (સંકોચન) દરમિયાન,ક્ષેપકોમાં દબાણ વધે છે. આ સંકોચન જમણા ક્ષેપકમાંથી અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) રુધિરને ફુપ્ફુસીય ધમનીમાં ધકેલે છે,જે તેને ઓક્સિજનયુક્ત થવા માટે ફેફસાંમાં લઈ જાય છે. તે જ સમયે,ડાબા ક્ષેપકમાંથી શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) રુધિરને દૈહિક મહાધમનીમાં ધકેલવામાં આવે છે.

(C) સસ્તન પ્રાણીઓના હૃદયમાં,જમણા કર્ણક અને જમણા ક્ષેપક એક વાલ્વ દ્વારા અલગ પડે છે જે ત્રણ પડ અથવા કસ્પ (cusps) ધરાવે છે.
આ વાલ્વને $Tricuspid$ વાલ્વ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય ક્ષેપકના સંકોચન (ventricular systole) દરમિયાન રુધિરને જમણા ક્ષેપકમાંથી પાછું જમણા કર્ણકમાં જતું અટકાવવાનું છે.

(D) પ્રાણીના હૃદયના ધબકારાનો દર તેના શરીરના કદ સાથે વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે. હાથી અને વ્હેલ જેવા મોટા પ્રાણીઓનો ચયાપચયનો દર ધીમો હોય છે અને ઉર્જા બચાવવા માટે તેમનો હૃદયનો દર ઓછો હોય છે. તેનાથી વિપરીત,ઉંદર જેવા નાના પ્રાણીઓનું શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવા માટે તેમનો ચયાપચયનો દર ખૂબ જ ઊંચો હોય છે,જેના કારણે તેમના હૃદયના ધબકારા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી ઉંદરના હૃદયના ધબકારા સૌથી વધુ હોય છે.

(B) યુસ્ટેશિયન વાલ્વ એ એન્ડોકાર્ડિયમનો એક ગણો છે જે હૃદયના જમણા કર્ણકમાં ઇન્ફિરિયર વેના કાવા (અધઃ મહાશિરા) ના પ્રવેશદ્વાર પર સ્થિત હોય છે.
ભ્રૂણીય અવસ્થામાં, તે ઇન્ફિરિયર વેના કાવાથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને ફોરામેન ઓવેલ તરફ વાળે છે, જેથી તે કાર્યરત ન હોય તેવા ભ્રૂણીય ફેફસાંને બાયપાસ કરી શકે.
જન્મ પછી, જેમ રુધિરાભિસરણની પદ્ધતિ બદલાય છે અને ફોરામેન ઓવેલ બંધ થાય છે, તેમ યુસ્ટેશિયન વાલ્વ તેનું કાર્યાત્મક મહત્વ ગુમાવે છે અને એક અવશેષી અંગ બની જાય છે.
તેને $Sinus venosus$ (સાયનસ વેનોસસ) નો અવશેષ માનવામાં આવે છે, જે ભ્રૂણીય રચના છે અને સસ્તન પ્રાણીઓના હૃદયમાં જમણા કર્ણકના ભાગો બનાવે છે.

(D) પેસમેકર,ખાસ કરીને $SA$ ગાંઠ,હૃદયના લયબદ્ધ સંકોચનની શરૂઆત કરવા અને તેનું નિયમન કરવા માટે જવાબદાર છે. તે વિદ્યુત આવેગો ઉત્પન્ન કરે છે જે સમગ્ર હૃદયમાં ફેલાય છે,જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે હૃદયના સ્નાયુઓ સંકલિત અને ક્રમિક રીતે સંકોચન પામે. જો પેસમેકર ગેરહાજર હોય અથવા કાર્યરત ન હોય,તો હૃદય આ લયબદ્ધ આવેગો શરૂ કરવાની તેની ક્ષમતા ગુમાવે છે,અને પરિણામે,હૃદયના સ્નાયુઓ સંકલિત રીતે સંકોચન પામશે નહીં.

(C) મગજ તેની ઉચ્ચ ચયાપચયની જરૂરિયાતોને જાળવી રાખવા માટે કાર્ડિયાક આઉટપુટનો નોંધપાત્ર હિસ્સો મેળવે છે.
સરેરાશ,એક સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિમાં મગજને પ્રતિ મિનિટ આશરે $750 \, ml$ રુધિર મળે છે.
આ કુલ કાર્ડિયાક આઉટપુટના લગભગ $15\%$ જેટલું છે.

(C) જ્યારે હૃદયના ધબકારામાં અનિયમિતતા જોવા મળે છે,ત્યારે કૃત્રિમ પેસમેકરને શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા રોપીને સામાન્ય હૃદયના લયને પુનઃસ્થાપિત અને જાળવી શકાય છે. આ ઉપકરણ હૃદયના સ્નાયુઓને નિયમિત દરે સંકોચન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરવા માટે નાના વિદ્યુત આવેગો મોકલે છે.

(D) સિસ્ટોલ એટલે હૃદયના ખંડોનું સંકોચન.
તેમાં કર્ણક સિસ્ટોલનો સમાવેશ થાય છે,જે કર્ણકોનું સંકોચન છે જે રુધિરને ક્ષેપકોમાં ધકેલે છે.
તેમાં ક્ષેપક સિસ્ટોલનો પણ સમાવેશ થાય છે,જે ક્ષેપકોનું સંકોચન છે જે રુધિરને મહાધમની અને ફુપ્ફુસીય ધમનીમાં બહાર કાઢે છે.

(C) હૃદયના સ્નાયુઓ (Cardiac muscles) એ માત્ર હૃદયમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ સ્નાયુઓ છે.
તેઓ પ્રકૃતિમાં $\text{અનૈચ્છિક}$ (Involuntary) હોય છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ સભાન નિયંત્રણ વિના કાર્ય કરે છે.
તેઓ કંકાલ સ્નાયુઓની જેમ એક્ટિન અને માયોસિન તંતુઓની ગોઠવણીને કારણે $\text{રેખિત}$ (Striated) દેખાવ ધરાવે છે.
તેથી, હૃદયના સ્નાયુઓને $\text{અનૈચ્છિક}$ $\text{રેખિત}$ સ્નાયુઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) હૃદય માયોજેનિક છે,જેનો અર્થ છે કે તેનું સંકોચન વિશિષ્ટ નોડલ પેશી દ્વારા શરૂ થાય છે.
આ નોડલ પેશી વિશિષ્ટ હૃદયના સ્નાયુ તંતુઓની બનેલી હોય છે જેને $SA$ નોડ,$AV$ નોડ,બંડલ ઓફ $His$ અને $Purkinje$ તંતુઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Purkinje$ તંતુઓ એ વિશિષ્ટ હૃદયના સ્નાયુ તંતુઓ છે જે સંકોચનનું સંકલન કરવા માટે વેન્ટ્રિકલ્સ દ્વારા વિદ્યુત આવેગનું વહન કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) પેપિલરી સ્નાયુઓ સસ્તન પ્રાણીઓના હૃદયના ક્ષેપકોમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ સ્નાયુઓ છે. તે કોર્ડી ટેન્ડિની (chordae tendineae) દ્વારા કર્ણક-ક્ષેપક વાલ્વ (દ્વિદલ અને ત્રિદલ વાલ્વ) ના પડદા સાથે જોડાયેલા હોય છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય ક્ષેપકના સંકોચન દરમિયાન આ વાલ્વને કર્ણકોમાં ઉલટાતા અથવા પ્રોલેપ્સ થતા અટકાવવાનું છે,જેથી રુધિરનો પ્રવાહ એકદિશીય રહે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $(d)$ છે.

(C) બાયકસપિડ વાલ્વ,જેને માઇટ્રલ વાલ્વ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ક્લિનિકલ પ્રેક્ટિસમાં સૌથી વધુ ક્ષતિગ્રસ્ત થતો હૃદયનો વાલ્વ છે. આ મુખ્યત્વે હૃદયની ડાબી બાજુએ તેના સ્થાનને કારણે છે,જ્યાં તે હૃદયની જમણી બાજુના વાલ્વની તુલનામાં વધુ દબાણનો સામનો કરે છે. સંધિવા (Rheumatic heart disease) અને માઇટ્રલ વાલ્વ પ્રોલેપ્સ જેવી સ્થિતિઓ આ વાલ્વને નુકસાન થવાના સામાન્ય કારણો છે.

(D) દૈહિક મહાધમની એ મુખ્ય ધમની છે જે હૃદયમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને શરીરના બાકીના ભાગોમાં લઈ જાય છે.
તે હૃદયના $\text{ડાબા } \text{ક્ષેપક}$ માંથી ઉદ્ભવે છે.
જ્યારે ડાબું ક્ષેપક સંકોચાય છે, ત્યારે ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર મહાધમની વાલ્વ દ્વારા દૈહિક મહાધમનીમાં પંપ થાય છે, જ્યાંથી તે શરીરના તમામ પેશીઓમાં વિતરિત થાય છે.

(B) માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં, $Pulmonary$ artery (ફુપ્ફુસીય ધમની) એકમાત્ર એવી ધમની છે જે હૃદયના જમણા ક્ષેપકમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને ઓક્સિજનયુક્ત થવા માટે ફેફસાં સુધી લઈ જાય છે.
દૈહિક રુધિરાભિસરણની અન્ય તમામ ધમનીઓ ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરનું વહન કરે છે.
તેનાથી વિપરીત, $Pulmonary$ vein (ફુપ્ફુસીય શિરા) ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને હૃદયના ડાબા કર્ણકમાં લાવે છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) હૃદયના ધબકારા માયોજેનિક (સ્નાયુજન્ય) હોય છે. વહનનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. આવેગની શરૂઆત $SA$ (સાઈનો-એટ્રિયલ) ગાંઠમાં થાય છે,જે પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. $SA$ ગાંઠમાંથી આવેગ $AV$ (એટ્રિયો-વેન્ટ્રિક્યુલર) ગાંઠમાં જાય છે.
$3$. $AV$ ગાંઠમાંથી તે $His$ ના જૂથ (એટ્રિયોવેન્ટ્રિક્યુલર બંડલ) દ્વારા પસાર થાય છે.
$4$. અંતે,તે પરકિન્જે તંતુઓ દ્વારા ક્ષેપકના સ્નાયુઓમાં ફેલાય છે,જેનાથી સંકોચન થાય છે.
આમ,સાચો ક્રમ: $SA$ ગાંઠ $\rightarrow$ $AV$ ગાંઠ $\rightarrow$ $His$ નું જૂથ $\rightarrow$ પરકિન્જે તંતુઓ છે.

(A) એન્જીઓલોજી એ તબીબી વિજ્ઞાનની એક શાખા છે જે રુધિરાભિસરણ તંત્ર અને લસિકા તંત્રના રોગોનો અભ્યાસ કરે છે. $William \ Harvey$ ને એન્જીઓલોજીના પિતા માનવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ પ્રથમ વ્યક્તિ હતા જેમણે હૃદય દ્વારા શરીરમાં રુધિરના પમ્પિંગ અને રુધિરાભિસરણ તંત્રની સચોટ સમજૂતી આપી હતી.

(A) હૃદય માયોજેનિક છે,જેનો અર્થ છે કે તેનું લયબદ્ધ સંકોચન વિશિષ્ટ નોડલ પેશી દ્વારા શરૂ થાય છે. $SA$ (સાઇનોએટ્રિયલ) ગાંઠને હૃદયના પેસમેકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે મહત્તમ સંખ્યામાં ક્રિયા પોટેન્શિયલ ($70-75$ પ્રતિ મિનિટ) ઉત્પન્ન કરે છે અને તે હૃદયની લયબદ્ધ સંકોચનશીલ પ્રવૃત્તિને આશરે $72$ ધબકાર પ્રતિ મિનિટના દરે શરૂ કરવા અને જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર છે.

(D) હૃદ ધમનીઓ (Coronary arteries) એ ધમનીઓની એક જોડી છે જે મહાધમની (Aorta) ના પાયામાંથી નીકળે છે.
તેઓ હૃદયના સ્નાયુઓ (Myocardium) ને ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પૂરું પાડવા માટે જવાબદાર છે.
હૃદયના સ્નાયુઓના સતત સંકોચન અને શિથિલન માટે આ રુધિર પુરવઠો અત્યંત આવશ્યક છે.

(D) માનવ હૃદય એ હૃદસ્નાયુઓનું બનેલું માયોજેનિક અંગ છે. તે ચાર ખંડો ધરાવે છે: બે કર્ણક (જમણું અને ડાબું) અને બે ક્ષેપક (જમણું અને ડાબું). શિરા કોટર (Sinus venosus) એ માછલીઓ અને ઉભયજીવીઓ જેવા નીચલા કક્ષાના પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના હૃદયમાં જોવા મળતી રચના છે,જે પેસમેકર તરીકે કાર્ય કરે છે. માનવ હૃદયમાં,ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન શિરા કોટર જમણા કર્ણકની દીવાલમાં ભળી જાય છે અને સાઇનો-એટ્રિયલ $(SA)$ ગાંઠ બનાવે છે. તેથી,માનવ હૃદયમાં અલગ શિરા કોટર હોતું નથી.

(C) હૃદય એક બે દીવાલવાળી પટલીય કોથળી દ્વારા ઘેરાયેલું હોય છે જેને $Pericardium$ (પરિહૃદાવરણ) કહેવામાં આવે છે.
આ રચના બહારના તંતુમય સ્તર અને અંદરના સીરસ સ્તરની બનેલી હોય છે.
$Pericardium$ હૃદયનું રક્ષણ કરે છે,તેને છાતીના પોલાણમાં જકડી રાખે છે અને હૃદયમાં રુધિર વધુ પડતું ભરાઈ જતું અટકાવે છે.