Textbook - How do Organisms Reproduce? Questions in Gujarati

(N/A) $DNA$ (ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ) એ કોષના કોષકેન્દ્રમાં આવેલા રંગસૂત્રોમાં જોવા મળતું આનુવંશિક દ્રવ્ય છે.
$DNA$ પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે જરૂરી માહિતી ધરાવે છે અને દરેક ચોક્કસ પ્રકારનું પ્રોટીન શરીરની ચોક્કસ રચના માટે જવાબદાર હોય છે.
આમ,$DNA$ અણુ વ્યક્તિના શરીરની રચના નક્કી કરે છે.
પ્રજનન દરમિયાન,$DNA$ ની નકલ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે આનુવંશિક માહિતી માતા-પિતામાંથી સંતતિમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે,જે જાતિની સાતત્યતા જાળવી રાખે છે અને ખાતરી કરે છે કે સંતતિ તેમના માતા-પિતા જેવી દેખાય છે.

(N/A) વિવિધતાઓ વ્યક્તિગત સજીવ કરતા જાતિ માટે વધુ ફાયદાકારક છે કારણ કે ઘણીવાર પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ એટલી ઝડપથી બદલાય છે કે જાતિનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું મુશ્કેલ બની જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,જો પાણીનું તાપમાન અચાનક વધી જાય,તો તે પાણીમાં રહેતા મોટાભાગના બેક્ટેરિયા મૃત્યુ પામશે. માત્ર ગરમી સામે પ્રતિકાર કરી શકતા થોડાક જ પ્રકારના બેક્ટેરિયા જીવિત રહી શકશે. જો આ વિવિધતા ધરાવતા સજીવો ન હોત,તો સમગ્ર બેક્ટેરિયાની જાતિ નાશ પામી હોત. આમ,આ વિવિધતાઓ જાતિના અસ્તિત્વને સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે. જો કે,બધી વિવિધતાઓ વ્યક્તિગત સજીવ માટે ફાયદાકારક હોતી નથી,કારણ કે કેટલીક વિવિધતાઓ તટસ્થ અથવા હાનિકારક પણ હોઈ શકે છે.

(N/A) દ્વિભાજનમાં,એક પિતૃ કોષ બે સમાન બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે. તેના ઉદાહરણોમાં અમીબા અને બેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે. આ આકૃતિ $(i)$ માં દર્શાવેલ છે.
બહુભાજનમાં,એક પિતૃ કોષ એકસાથે ઘણા બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે. તેનું ઉદાહરણ પ્લાઝમોડિયમ છે. આ આકૃતિ $(ii)$ માં દર્શાવેલ છે.

(D) બીજાણુ નિર્માણ દ્વારા પ્રજનન કરવાથી સજીવને ઘણા ફાયદા થાય છે:
$1$. વધુ પ્રજનન ક્ષમતા: એક જ બીજાણુધાનીમાં મોટી સંખ્યામાં બીજાણુઓ ઉત્પન્ન થાય છે,જે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની શક્યતા વધારે છે.
$2$. કાર્યક્ષમ ફેલાવો: બીજાણુઓ વજનમાં હલકા હોવાથી હવા દ્વારા દૂરના સ્થળોએ સરળતાથી પહોંચી શકે છે,જે સજીવને નવા વિસ્તારોમાં વસવાટ કરવામાં મદદ કરે છે અને પિતૃના નિવાસસ્થાનમાં સંસાધનો માટેની સ્પર્ધા ઘટાડે છે.
$3$. પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં અસ્તિત્વ: બીજાણુઓ જાડી અને મજબૂત દીવાલ દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે જે તેમને નિર્જલીકરણ (dehydration) અને નુકસાનથી બચાવે છે,જેથી પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં પણ સજીવ જીવંત રહી શકે છે અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિ આવતા તે ફરીથી વિકાસ પામે છે.

(N/A) $Hydra$ અને $Planaria$ જેવા સરળ સજીવો પુનઃજનનની પ્રક્રિયા દ્વારા નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરવામાં સક્ષમ છે.
પુનઃજનનની પ્રક્રિયામાં શરીરના ભાગોમાંથી નવા સજીવોનું નિર્માણ થાય છે.
સરળ સજીવો પ્રજનનની આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકે છે કારણ કે તેમનું આખું શરીર સમાન પ્રકારના કોષોનું બનેલું હોય છે,જેમાં શરીરના કોઈપણ ભાગમાંથી વૃદ્ધિ અને વિકાસ દ્વારા નવો સજીવ બની શકે છે.
જોકે,જટિલ સજીવોમાં અંગ-તંત્ર સ્તરનું આયોજન હોય છે.
તેમના શરીરની તમામ અંગ-પ્રણાલીઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલા એકમ તરીકે કામ કરે છે.
તેઓ ત્વચા,સ્નાયુઓ,રક્ત જેવા ખોવાયેલા શરીરના ભાગોને પુનઃજીવિત કરી શકે છે,પરંતુ તેઓ પુનઃજનન દ્વારા નવા સજીવોને જન્મ આપી શકતા નથી કારણ કે તેમના વિશિષ્ટ કોષો શરીરના ટુકડામાંથી આખા સજીવનું નિર્માણ કરવા માટે સક્ષમ હોતા નથી.

(N/A) વાનસ્પતિક પ્રજનન નીચેના કારણોસર કરવામાં આવે છે:
$1$. તે પ્રજનનની વધુ ઝડપી અને સરળ પદ્ધતિ છે.
$2$. તે એવા વિસ્તારોમાં છોડને ઉગાડવામાં મદદ કરે છે જ્યાં બીજનું અંકુરણ નિષ્ફળ જાય છે.
$3$. તે એવા છોડના પ્રસાર માટે ઉપયોગી છે જે સક્ષમ બીજ ઉત્પન્ન કરતા નથી અથવા ખૂબ ઓછા બીજ ઉત્પન્ન કરે છે.
$4$. તે ટૂંકા ગાળામાં મોટી સંખ્યામાં છોડ ઉત્પન્ન કરવાની કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ છે.
$5$. ઉદાહરણ તરીકે,બટાકાનું કંદ (Tuber) અને આદુનું પ્રકાંડ (Rhizome).

(B) $DNA$ (ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ) ની પ્રતિકૃતિ બનાવવી એ પ્રજનનનો એક આવશ્યક ભાગ છે કારણ કે તે પિતૃઓમાંથી સંતતિમાં આનુવંશિક માહિતીનું વહન સુનિશ્ચિત કરે છે.
તે વ્યક્તિની શારીરિક રચના અને કાર્યાત્મક લાક્ષણિકતાઓ નક્કી કરે છે.
પ્રજનન દરમિયાન,કોષો કેટલીક રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા તેમના $DNA$ ની નકલ બનાવે છે,જેના પરિણામે $DNA$ ની બે નકલો તૈયાર થાય છે.
$DNA$ ની નકલ બનાવવાની પ્રક્રિયા હંમેશા વધારાના કોષીય બંધારણના નિર્માણ સાથે થાય છે.
અંતે,કોષ વિભાજન પામીને બે સંતતિ કોષો બનાવે છે,જેમાં દરેકને $DNA$ ની એક નકલ અને કાર્ય કરવા માટે જરૂરી કોષીય મશીનરી પ્રાપ્ત થાય છે.

(N/A) પરાગનયન એ પુષ્પના પરાગાશયમાંથી પરાગરજનું સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર સ્થળાંતર થવાની પ્રક્રિયા છે. તે પવન,પાણી,પક્ષીઓ અથવા કીટકો જેવા બાહ્ય પરિબળોની મદદથી થતી પ્રક્રિયા છે.
બીજી તરફ,ફલન એ નર જન્યુ અને માદા જન્યુના જોડાણની જૈવિક પ્રક્રિયા છે. તે અંડકની અંદર થાય છે અને તેના પરિણામે દ્વિતીયક ફલિતાંડ (zygote) નું નિર્માણ થાય છે.

(B) શુક્રાશય અને પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિના સ્ત્રાવના મુખ્ય બે કાર્યો છે:
$1$. તેઓ એક પ્રવાહી માધ્યમ પૂરું પાડે છે જે શુક્રકોષોના સરળ વહનમાં મદદ કરે છે.
$2$. તેઓ શુક્રકોષોને ફ્રુક્ટોઝ,કેલ્શિયમ અને વિવિધ ઉત્સેચકોના સ્વરૂપમાં આવશ્યક પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે,જે તેમના અસ્તિત્વ અને ગતિશીલતામાં મદદ કરે છે.

(N/A) યુવાવસ્થા દરમિયાન,ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા હોર્મોન્સના સ્ત્રાવને કારણે છોકરીઓમાં ઘણા શારીરિક અને દેહધાર્મિક ફેરફારો જોવા મળે છે:
$1$. સ્તનનો વિકાસ: સ્તનના કદમાં વધારો થાય છે અને સ્તનના અગ્ર ભાગે આવેલા નિપલની ત્વચા ઘેરી બને છે.
$2$. વાળનો વિકાસ: જનનાંગોના વિસ્તારમાં અને શરીરના અન્ય ભાગો જેવા કે બગલ,ચહેરો,હાથ અને પગ પર વાળ ઉગવાની શરૂઆત થાય છે.
$3$. પ્રજનન તંત્રની પરિપક્વતા: ગર્ભાશય અને અંડાશયના કદમાં વધારો થાય છે.
$4$. માસિક ચક્ર: માસિક ધર્મની શરૂઆત થાય છે.
$5$. ત્વચામાં ફેરફાર: ત્વચાની ગ્રંથિઓમાંથી તેલનો સ્ત્રાવ વધે છે,જેના પરિણામે ખીલ થવાની સમસ્યા જોવા મળે છે.

(N/A) ગર્ભ માતાના શરીરમાં લગભગ નવ મહિના સુધી વિકાસ પામે છે. ગર્ભાશયની અંદર,ગર્ભની આસપાસના બાહ્ય પેશીઓમાં આંગળી જેવા પ્રવર્ધો વિકસે છે જેને જરાયુ અંકુર (villi) કહેવાય છે. આ જરાયુ અંકુર ગર્ભાશયની પેશીઓ અને માતાના રુધિરથી ઘેરાયેલા હોય છે. તેઓ ઓક્સિજન અને પોષક તત્વોના વિનિમય માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત,જરાયુ (placenta) નામની એક વિશિષ્ટ પેશી હોય છે,જે ગર્ભાશયની દીવાલમાં સ્થાપિત થયેલી હોય છે. ગર્ભ માતાના રુધિરમાંથી જરાયુ દ્વારા ઓક્સિજન અને પોષક તત્વો મેળવે છે. ગર્ભ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થો પણ જરાયુ દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.

(B) ના. કોપર-$T$ નો ઉપયોગ કરવાથી જાતીય સંક્રમિત રોગો (STDs) સામે રક્ષણ મળતું નથી,કારણ કે તે શારીરિક પ્રવાહીના આદાન-પ્રદાનને રોકવા માટે ભૌતિક અવરોધ તરીકે કામ કરતું નથી.
તે એક ગર્ભાશયની અંદરનું સાધન $(IUD)$ છે જે મુખ્યત્વે ગર્ભાશયમાં ગર્ભના સ્થાપનને અટકાવીને અને શુક્રાણુઓની ગતિશીલતાને અવરોધીને કાર્ય કરે છે.
જાતીય સંક્રમિત રોગોને રોકવા માટે કોન્ડોમ જેવી અવરોધક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવો આવશ્યક છે.

(A) અલિંગી પ્રજનન એ પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જ પિતૃ સજીવ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે।
ઈસ્ટ $(Saccharomyces cerevisiae)$ માં, અલિંગી પ્રજનન કલિકાસર્જન (budding) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે।
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન, પિતૃ કોષમાંથી એક નાની કલિકા બહાર આવે છે, જે અંતે અલગ થઈને નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે।
તેની સામે, અમીબા દ્વિભાજન દ્વારા, પ્લાઝમોડિયમ બહુભાજન દ્વારા અને લેશમેનિયા દ્વિભાજન દ્વારા પ્રજનન કરે છે।

(B) મનુષ્યોમાં માદા પ્રજનન તંત્ર અંડપિંડ, અંડવાહિની, ગર્ભાશય, ગ્રીવા અને યોનિમાર્ગનું બનેલું છે.
શુક્રવાહિની $(Vas \text{ } deferens)$ એ નર પ્રજનન તંત્રનો ભાગ છે, જે શુક્રકોષોને અધિવૃષણમાંથી સ્ખલન નલિકા સુધી પહોંચાડે છે.
તેથી, શુક્રવાહિની એ માદા પ્રજનન તંત્રનો ભાગ નથી.

(C) પરાગાશય એ પુંકેસરનો (પુષ્પનું નર પ્રજનન અંગ) એક ભાગ છે જે પરાગરજ ઉત્પન્ન કરે છે અને તેમાં સંગ્રહિત કરે છે. પરાગરજ એ નર જન્યુજનક છે જે ફલન માટે જરૂરી નર જન્યુઓનું વહન કરે છે.

(B) લિંગી પ્રજનનના ફાયદા:
$1$. લિંગી પ્રજનનમાં,બે પિતૃઓના $DNA$ ના સંયોજનને કારણે વધુ ભિન્નતાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આ આનુવંશિક વિવિધતા બદલાતા પર્યાવરણમાં જાતિનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ખાતરી આપે છે.
$2$. નવો ઉત્પન્ન થયેલ સજીવ બંને પિતૃઓના લક્ષણો વારસામાં મેળવે છે,જેનાથી લક્ષણોનું અનોખું સંયોજન જોવા મળે છે.
$3$. અલિંગી પ્રજનનની તુલનામાં લિંગી પ્રજનનમાં ભિન્નતાઓ વધુ અનુકૂલનક્ષમ હોય છે. અલિંગી પ્રજનનમાં,$DNA$ એ અસ્તિત્વમાં રહેલા કોષીય માળખાની અંદર જ કાર્ય કરવું પડે છે,જે નોંધપાત્ર ઉત્ક્રાંતિ ફેરફારોની શક્યતાને મર્યાદિત કરે છે.

(N/A) વૃષણ એ નર પ્રજનન અંગો છે જે ઉદરીય ગુહાની બહાર એક કોથળી જેવી રચનામાં આવેલા હોય છે, જેને $\text{વૃષણકોથળી } (scrotum)$ કહેવામાં આવે છે.
વૃષણના કાર્યો:
$1$. $\text{શુક્રકોષોનું ઉત્પાદન}$: વૃષણ નર જનનકોષો એટલે કે $\text{શુક્રકોષો}$ ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. અંતઃસ્ત્રાવનું ઉત્પાદન: વૃષણ $\text{ટેસ્ટોસ્ટેરોન}$ નામના નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ અંતઃસ્ત્રાવ તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરાઓમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે, જેમ કે અવાજમાં ફેરફાર, ચહેરા પર વાળ ઉગવા અને સ્નાયુબદ્ધ શરીરનો વિકાસ.

(B) ઋતુસ્ત્રાવ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં દર મહિને યોનિમાર્ગ દ્વારા રુધિર અને શ્લેષ્મ બહાર આવે છે.
આ પ્રક્રિયા એટલા માટે થાય છે કારણ કે દર મહિને અંડપિંડમાંથી એક અંડકોષ મુક્ત થાય છે અને તે જ સમયે ગર્ભાશય (womb) ફલિત અંડકોષને સ્વીકારવા માટે પોતાની જાતને તૈયાર કરે છે.
ગર્ભાશયનું અંદરનું અસ્તર જાડું બને છે અને ગર્ભને પોષણ આપવા માટે તેને રુધિરનો પુરવઠો મળે છે.
જો અંડકોષનું ફલન ન થાય,તો ગર્ભાશયના જાડા અસ્તરની જરૂર રહેતી નથી,તેથી તે તૂટી જાય છે અને યોનિમાર્ગ દ્વારા રુધિર અને શ્લેષ્મ સ્વરૂપે બહાર આવે છે.

(N/A) પુષ્પના આયામ છેદમાં નીચેના મુખ્ય ભાગો હોય છે:
$1$. વજ્રપત્ર (Sepal): સૌથી બહારના લીલા,પર્ણ જેવા ભાગો જે કલિકા અવસ્થામાં પુષ્પનું રક્ષણ કરે છે.
$2$. દલપત્ર (Petal): તેજસ્વી રંગના ભાગો જે પરાગનયન માટે કીટકોને આકર્ષે છે.
$3$. પુંકેસર (Stamen): પુષ્પનો નર પ્રજનન ભાગ,જે પરાગાશય અને તંતુનો બનેલો હોય છે.
$4$. સ્ત્રીકેસર (Carpel/Pistil): પુષ્પનો માદા પ્રજનન ભાગ,જે પરાગાસન,પરાગવાહિની અને બીજાશયનો બનેલો હોય છે.

(N/A) ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓને મુખ્યત્વે નીચેના પ્રકારોમાં વહેંચી શકાય છે:
$1$. $\text{કુદરતી પદ્ધતિઓ}$: આ પદ્ધતિમાં શુક્રકોષ અને અંડકોષના મિલનને ટાળવામાં આવે છે। ઉદાહરણ તરીકે, સામયિક સંયમ પદ્ધતિમાં માસિક ચક્રના $10$ થી $17$ દિવસ દરમિયાન જાતીય સંબંધ બાંધવાનું ટાળવામાં આવે છે, કારણ કે આ સમયગાળા દરમિયાન અંડપાત થવાની સંભાવના હોય છે, જેથી ફલનની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે.
$2$. $\text{અવરોધક પદ્ધતિઓ}$: આ પદ્ધતિમાં અવરોધોની મદદથી શુક્રકોષ અને અંડકોષના મિલનને અટકાવવામાં આવે છે। ઉદાહરણ તરીકે કોન્ડોમ, જે પાતળા રબરના બનેલા હોય છે અને પુરુષોમાં શિશ્ન અથવા સ્ત્રીઓમાં યોનિમાર્ગને ઢાંકવા માટે વપરાય છે.
$3$. $\text{મુખવાટે લેવાતી ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ}$: આ પદ્ધતિમાં ગોળીઓ અથવા દવાઓ મોં દ્વારા લેવામાં આવે છે। તેમાં હોર્મોન્સના નાના ડોઝ હોય છે જે અંડકોષના મુક્ત થવાની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે, જેથી ફલન થઈ શકતું નથી.
$4$. $\text{ગર્ભાશયમાં મૂકવાના સાધનો } (IUDs)$: ગર્ભાવસ્થાને રોકવા માટે $Copper-T$ અથવા લૂપ જેવા સાધનો ગર્ભાશયમાં મૂકવામાં આવે છે.
$5$. $\text{શસ્ત્રક્રિયા પદ્ધતિઓ}$: આ કાયમી પદ્ધતિઓ છે જે જનનકોષોના વહનને રોકવા માટે વપરાય છે। $\text{વેસેક્ટોમી}$ (નસબંધી) માં પુરુષોમાં શુક્રવાહિનીને બ્લોક કરવામાં આવે છે જેથી શુક્રકોષોનું વહન અટકે। તેવી જ રીતે, સ્ત્રીઓમાં $\text{ટ્યુબેક્ટોમી}$ દ્વારા અંડવાહિનીઓને બ્લોક કરવામાં આવે છે જેથી અંડકોષ ગર્ભાશય સુધી પહોંચી શકતો નથી.

(N/A) એકકોષી સજીવોમાં,પ્રજનન સમગ્ર કોષના વિભાજન દ્વારા થાય છે. એકકોષી સજીવોમાં પ્રજનનની પદ્ધતિઓમાં ભાજન,કલિકાસર્જન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
બહુકોષી સજીવોમાં,વિશિષ્ટ પ્રજનન અંગો હાજર હોય છે. તેથી,તેઓ વાનસ્પતિક પ્રજનન,બીજાણુ નિર્માણ અને લિંગી પ્રજનન જેવી જટિલ પ્રજનન પદ્ધતિઓ દ્વારા પ્રજનન કરી શકે છે.
મનુષ્યો અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ જેવા જટિલ બહુકોષી સજીવોમાં,લિંગી પ્રજનન એ પ્રજનનની મુખ્ય પદ્ધતિ છે.

(N/A) સજીવો પોતાની જાતિના સાતત્યને જાળવી રાખવા માટે પ્રજનન કરે છે.
પ્રજનન નવી સંતતિ ઉત્પન્ન કરીને જાતિની વસ્તીને સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે,જે તેમના પિતૃઓ જેવી જ દેખાય છે.
આ જ કારણ છે કે બિલાડી માત્ર બિલાડીને જ જન્મ આપે છે અને કૂતરા માત્ર કૂતરાને જ જન્મ આપે છે.
ક્રમિક પેઢીઓ દ્વારા જાતિના લક્ષણો જાળવી રાખીને,પ્રજનન એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વસ્તી સ્થિર રહે અને તેના પર્યાવરણમાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખે.

(D) ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ નીચેના કારણોસર અપનાવવામાં આવે છે:
$(i)$ ફલન અટકાવીને અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થાને રોકવા માટે.
$(ii)$ જન્મ દરને મર્યાદિત કરીને વસ્તી વૃદ્ધિના દરને નિયંત્રિત કરવા માટે.
$(iii)$ $HIV$,સિફિલિસ અને ગોનોરિયા જેવા જાતીય સંક્રમિત રોગો $(STDs)$ ના ફેલાવાને અટકાવવા માટે.