Mix Example - THE FUNDAMENTAL UNIT OF LIFE Questions in Gujarati

(B) લાયસોઝોમને 'પાચક કોથળીઓ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં રફ એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ $(RER)$ દ્વારા સંશ્લેષિત શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો (જલવિભાજક ઉત્સેચકો) હોય છે. આ ઉત્સેચકો કોષીય પાચનની પ્રક્રિયા દ્વારા ઘસાઈ ગયેલી કોષીય અંગિકાઓ,બહારના પદાર્થો અને ખોરાકના કણો સહિત તમામ પ્રકારના કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવામાં સક્ષમ છે.

(B) આ પ્રક્રિયાને $Osmosis$ (આસૃતિ) કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે દ્રાક્ષને ખીર જેવા પ્રવાહી માધ્યમમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે દ્રાક્ષની અંદર પાણીનું પ્રમાણ તેની આસપાસના માધ્યમ કરતા ઓછું હોય છે.
આ સાંદ્રતાના તફાવતને કારણે,પાણીના અણુઓ અર્ધ-પ્રવેશશીલ કોષરસસ્તર દ્વારા બહારના માધ્યમમાંથી દ્રાક્ષની અંદર પ્રવેશ કરે છે.
અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફના વહનને $Osmosis$ (આસૃતિ) કહેવામાં આવે છે.

(A) વિભાજન પામતા કોષમાં,$DNA$ રંગસૂત્રો (Chromosomes) તરીકે ઓળખાતી ઘટ્ટ,દોરી જેવી રચનાઓમાં સંગઠિત હોય છે.
$(b)$ વિભાજન ન પામતા કોષમાં,$DNA$ રંગસૂત્રદ્રવ્ય (Chromatin material) તરીકે ઓળખાતી દોરી જેવી રચનાઓના છૂટા અને ગૂંચવાયેલા જાળા સ્વરૂપે હાજર હોય છે.

(A) ગોલ્ગી પ્રસાધનની શોધ કેમિલો ગોલ્ગી (Camillo Golgi) દ્વારા $1898$ માં કરવામાં આવી હતી.
રચના: તે પટલ-યુક્ત પુટિકાઓની બનેલી તંત્ર છે,જે એકબીજાને સમાંતર થપ્પીઓમાં ગોઠવાયેલી હોય છે,જેને સિસ્ટર્ની (cisternae) કહેવામાં આવે છે. આ પટલો ઘણીવાર અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$ ના પટલો સાથે જોડાયેલા હોય છે.
કાર્યો: ગોલ્ગી પ્રસાધનનું મુખ્ય કાર્ય કોષમાં સંશ્લેષિત થયેલા પદાર્થોનું પેકેજિંગ અને કોષની અંદર કે બહાર વિવિધ લક્ષ્યો સુધી પહોંચાડવાનું છે. તે લાયસોઝોમ્સના નિર્માણમાં અને સાદી શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરાના સંશ્લેષણમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.

(N/A) કોષના ઘટકોને કોષીય અંગિકાઓ કહેવામાં આવે છે. દરેક અંગિકા ચોક્કસ કાર્ય કરે છે જેમ કે પ્રોટીન સંશ્લેષણ,કચરાનો નિકાલ અથવા ઉર્જા ઉત્પાદન.
$(b)$ કોષનું ઉર્જા ચલણ એડિનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ $(ATP)$ છે. તે કોષીય શ્વસન દરમિયાન કણાભસૂત્રમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે ઉર્જા પૂરી પાડે છે.

(N/A) $(i)$ કણાભસૂત્ર બેવડા પટલમય આવરણ ધરાવે છે.
$(ii)$ બાહ્ય પટલ છિદ્રિષ્ઠ હોય છે અને વિવિધ અણુઓને પસાર થવા દે છે.
$(iii)$ અંતઃપટલ અંદરની તરફ ગળીમય રચનાઓ બનાવે છે જેને ક્રિસ્ટી $(cristae)$ કહે છે.
$(iv)$ આ ગળીઓ $ATP$ ઉત્પન્ન કરતી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.

(N/A)

$SER$ (લીસી અંતઃકોષરસજાળ)	$RER$ (ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ)
$1$. તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ ગેરહાજર હોય છે.	$1$. તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ હાજર હોય છે.
$2$. તે મુખ્યત્વે લિપિડના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે.	$2$. તે મુખ્યત્વે પ્રોટીનના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે.

(N/A) $Mitochondria$ (કણાભસૂત્ર): $ATP$ ઉત્પન્ન કરતી પ્રક્રિયાઓનું સ્થાન.
$Chloroplasts$ (હરિતકણ): પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાનું સ્થાન.

(N/A) કોષો વિવિધ આકાર અને કદ ધરાવે છે,જે ઘણીવાર સજીવમાં તેમના વિશિષ્ટ કાર્યો સાથે સંબંધિત હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$1$. મેદ કોષો (Fat cells) સામાન્ય રીતે ગોળાકાર અથવા અંડાકાર હોય છે,જે તેમને ચરબીના ટીપાંનો સંગ્રહ કરવામાં મદદ કરે છે.
$2$. અસ્થિ કોષો (Bone cells) શાખાયુક્ત અથવા તારા જેવા આકારના હોય છે,જે તેમને અન્ય કોષો સાથે જોડાવા અને અસ્થિ પેશીમાં માળખાકીય નેટવર્ક બનાવવાની મંજૂરી આપે છે.
આકારમાં આ તફાવત દર્શાવે છે કે કોષની રચના શરીરની અંદર વિશિષ્ટ કાર્યો કરવા માટે અનુકૂલિત થયેલી હોય છે.

(N/A)

કોષકેન્દ્ર (Nucleus)	કોષકેન્દ્રક (Nucleoid)
$1.$ કોષકેન્દ્રપટલ હાજર હોય છે.	$1.$ કોષકેન્દ્રપટલ ગેરહાજર હોય છે.
$2.$ રંગસૂત્રજાળ અને એક કરતા વધારે રંગસૂત્રો હાજર હોય છે.	$2.$ માત્ર એક જ વર્તુળાકાર રંગસૂત્ર હાજર હોય છે.

(N/A) ફૂગના કોષોમાં મજબૂત કોષદીવાલ હોવાને કારણે તેઓ ખૂબ જ મંદ (અલ્પપરાસરી) બાહ્ય માધ્યમમાં પણ ફાટ્યા વગર ટકી શકે છે. જ્યારે ફૂગના કોષોને આવા મંદ માધ્યમમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી કોષમાં પ્રવેશ કરે છે,જેનાથી કોષ ફૂલે છે. જેમ કોષ ફૂલે છે,તેમ તે કોષદીવાલ પર દબાણ (turgor pressure) ઉત્પન્ન કરે છે. કોષદીવાલ મજબૂત હોવાથી તે સામે એટલું જ સમાન અને વિરુદ્ધ દિશામાં દબાણ આપે છે,જે કોષને ફાટતા અટકાવે છે.

(N/A) કોષની શોધ કરનાર વૈજ્ઞાનિક $Robert \ Hooke$ છે,જેમણે $1665$ માં કોષની શોધ કરી હતી.
એકકોષી (unicellular) સજીવોના બે ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ $Amoeba$ (અમીબા)
$(ii)$ $Paramecium$ (પેરામીશિયમ)

(N/A) $(i)$ લાયસોઝોમ્સમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે, જેને જલવિભાજક ઉત્સેચકો $(hydrolytic enzymes)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$(ii)$ આ ઉત્સેચકો તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરવા માટે સક્ષમ છે. આમ, તેઓ બહારથી આવતા પદાર્થો તેમજ કોષની જૂની અને ઘસાઈ ગયેલી અંગિકાઓનું પાચન કરીને કોષને સાફ રાખવામાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ આ ઉત્સેચકોના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.

(N/A)

વનસ્પતિ કોષમાં રસધાનીઓ	પ્રાણી કોષમાં રસધાનીઓ
$1$. રસધાનીઓ ખૂબ મોટી અને સંખ્યામાં ઓછી હોય છે.	$1$. રસધાનીઓ કદમાં નાની અને સંખ્યામાં વધુ હોય છે.
$2$. રસધાનીઓ કોષરસથી ભરેલી હોય છે અને કોષને આસુનતા (turgidity) અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.	$2$. રસધાનીઓમાં ખોરાકના કણો હોઈ શકે છે જેને અન્નધાની કહેવાય છે. અમીબા જેવા કેટલાક સજીવોમાં,રસધાનીઓ વધારાનું પાણી અને નકામો કચરો કોષમાંથી બહાર કાઢવા માટે વિશિષ્ટ બને છે.

(A) કણાભસૂત્રને 'વિચિત્ર અંગિકાઓ' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ પોતાનું $DNA$ અને રીબોઝોમ ધરાવે છે.
આ વિશિષ્ટ લક્ષણને કારણે તેઓ તેમના પોતાના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ સ્વતંત્ર રીતે કરી શકે છે.
આ ક્ષમતાને લીધે,તેમને અર્ધ-સ્વાયત્ત (semi-autonomous) અંગિકાઓ માનવામાં આવે છે.

(N/A) $DNA$ એટલે ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ $(Deoxyribonucleic acid)$. તે એક જટિલ અણુ છે જે તમામ સજીવોના વિકાસ, કાર્ય, વૃદ્ધિ અને પ્રજનન માટે જરૂરી આનુવંશિક માહિતી ધરાવે છે. કોષ જ્યારે વિભાજન પામતો ન હોય ત્યારે $DNA$ કોષકેન્દ્રમાં ક્રોમેટિન દ્રવ્યના ભાગ રૂપે જોવા મળે છે. જ્યારે કોષ વિભાજનની તૈયારી કરે છે, ત્યારે આ ક્રોમેટિન દ્રવ્ય સંકોચાઈને રંગસૂત્રો $(Chromosomes)$ તરીકે ઓળખાતી રચનાઓમાં ગોઠવાય છે.
$(b)$ $DNA$ ના કાર્યાત્મક ખંડોને જનીન $(Genes)$ કહેવામાં આવે છે. જનીનો આનુવંશિકતાના પાયાના એકમો છે અને તે માતા-પિતા પાસેથી સંતાનોમાં લક્ષણોના વહન માટે જવાબદાર છે.

(N/A) $(i)$ કોષનું ઉર્જા ચલણ $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) છે.
$(ii)$ જે કોષીય અંગિકા આ ઉર્જા મુક્ત કરે છે તે કણાભસૂત્ર (Mitochondria) છે,જેને ઘણીવાર 'કોષનું શક્તિઘર' (powerhouse of the cell) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) કોષવાદ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ બધા જ સજીવો કોષો અને કોષોની નીપજોના બનેલા છે.
$(ii)$ બધા જ કોષો અગાઉ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષોમાંથી ઉદ્ભવે છે.
કોષવાદ સૌપ્રથમ મેથિયાસ સ્લાઈડન $(1838)$ અને થિયોડોર શ્વાન $(1839)$ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
ત્યારબાદ,રુડોલ્ફ વિરચો $(1855)$ એ આ સિદ્ધાંતને વિસ્તૃત કરતા જણાવ્યું કે બધા જ કોષો અગાઉ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષોમાંથી જ બને છે (Omnis cellula-e cellula).

(N/A) જનીનો એ $DNA$ ના એવા ખંડો છે જે રંગસૂત્રો પર ચોક્કસ સ્થાન ધરાવે છે.
આ આનુવંશિકતાના પાયાના એકમો છે જે રંગસૂત્રો દ્વારા એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં વહન પામે છે.
તેઓ પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે જરૂરી આનુવંશિક માહિતી ધરાવે છે,જે કોષની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓનું નિયંત્રણ કરે છે,કોષના વિશિષ્ટ કાર્યો નક્કી કરે છે અને લક્ષણોની અભિવ્યક્તિનું નિયમન કરે છે.

(N/A)

કોષરસસ્તર	કોષદીવાલ
$(1)$ તે લિપિડ્સ અને પ્રોટીનનું બનેલું છે.	$(1)$ તે સેલ્યુલોઝનું બનેલું છે.
$(2)$ તે જીવંત રચના છે.	$(2)$ તે મૃત રચના છે.
$(3)$ તે વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંને કોષોમાં હાજર હોય છે.	$(3)$ તે ફક્ત વનસ્પતિ કોષોમાં જ જોવા મળે છે.

(N/A) જો કોષમાં ગોલ્ગી પ્રસાધન ન હોય,તો $ER$ (અંતઃકોષરસજાળ) પાસે સંશ્લેષિત થયેલા પદાર્થોનું પેકેજિંગ,રૂપાંતરણ,સંગ્રહ કે કોષની અંદર અને બહાર વિવિધ લક્ષ્યો સુધી વહન થઈ શકશે નહીં. વધુમાં,લાયસોઝોમનું નિર્માણ પણ થશે નહીં,કારણ કે તે ગોલ્ગી પ્રસાધન દ્વારા જ ઉત્પન્ન થાય છે.
$(b)$ લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ એ પૃષ્ઠવંશીઓના યકૃતના કોષોમાં ઘણા ઝેર અને દવાઓનું વિષહરણ કરવા માટે જવાબદાર કોષીય અંગિકા છે.

(B) ક્રોમોપ્લાસ્ટ એ રંગીન રંજકકણો છે જે કેરોટીનોઇડ્સ જેવા રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે,જે વનસ્પતિના ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ આપે છે.
લ્યુકોપ્લાસ્ટ એ સફેદ અથવા રંગહીન રંજકકણો છે જે મુખ્યત્વે સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન જેવા પોષક તત્વોના સંગ્રહમાં સામેલ છે.
લીલા રંગનું રંજકદ્રવ્ય ધરાવતા ક્રોમોપ્લાસ્ટનું ઉદાહરણ હરિતકણ (chloroplast) છે,જેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે.

(N/A) પ્લાસ્ટિડના બે પ્રકારો $Chloroplasts$ (હરિતકણ) અને $Leucoplasts$ (શ્વેતકણ) છે.
$1$. $Chloroplasts$: તેમાં ક્લોરોફિલ જેવા રંજકદ્રવ્યો હોય છે અને તે વનસ્પતિઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે.
$2$. $Leucoplasts$: આ રંગહીન પ્લાસ્ટિડ છે જે મુખ્યત્વે સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન કણો જેવા પોષક તત્વોના સંગ્રહનું કાર્ય કરે છે.

(N/A) $M$ - હરિતકણ (Chloroplast)
$N$ - કોષકેન્દ્ર (Nucleus)
$O$ - કોષરસ (Cytoplasm)
$P$ - આંતરકોષીય અવકાશ (Intercellular space)

(N/A) ન્યુક્લિઓઇડ (Nucleoid): આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી. આ અસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ,જેમાં માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ હોય છે,તેને ન્યુક્લિઓઇડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$(b)$ કણાભસૂત્ર (Mitochondria): આને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષ માટે જરૂરી મોટાભાગની એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ $(ATP)$ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરે છે,જે રાસાયણિક ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે વપરાય છે.

(N/A) $(i)$ લાઈસોઝોમમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરવા માટે સક્ષમ હોય છે.
$(ii)$ જ્યારે કોષીય ચયાપચયમાં ખલેલ પહોંચે છે,એટલે કે જ્યારે કોષને નુકસાન થાય છે,ત્યારે લાઈસોઝોમ ફાટી શકે છે અને તેના ઉત્સેચકો પોતાના જ કોષનું પાચન કરી નાખે છે.

(N/A) એકકોષી સજીવો: જે સજીવો માત્ર એક જ કોષના બનેલા હોય છે.
ઉદાહરણ: $Chlamydomonas$,$Amoeba$,$Bacteria$,$Paramecium$ (કોઈપણ બે).
$(b)$ બહુકોષી સજીવો: જે સજીવોમાં ઘણા કોષો એક શરીરની અંદર સમૂહમાં રહીને વિવિધ કાર્યો કરે છે અને શરીરના વિવિધ અંગો બનાવે છે.
ઉદાહરણ: ફૂગ,વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ (કોઈપણ બે).

(N/A) $(i)$ $RER$: રફ એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ (ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ)
$(ii)$ $SER$: સ્મૂથ એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ (લીસી અંતઃકોષરસજાળ)
$(iii)$ $DNA$: ડીઓક્સિરાઈબો ન્યુક્લિક એસિડ
$(iv)$ $RNA$: રાઈબો ન્યુક્લિક એસિડ
$(v)$ $ATP$: એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ
$(vi)$ $SPM$: સિલેક્ટિવલી પરમીએબલ મેમ્બ્રેન (પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ)

(A)

$(i)$ કોષનો પ્રકાર	લાક્ષણિકતા
વનસ્પતિ કોષ	મોટી કેન્દ્રીય રસધાનીની હાજરી જે કોષના મોટાભાગના કદને રોકે છે,જેનાથી કોષકેન્દ્ર પરિઘ તરફ ધકેલાય છે.
$(ii)$ કોષનો પ્રકાર	લાક્ષણિકતા
વનસ્પતિ કોષ	દ્રઢ કોષદીવાલ માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે અને કોષને અધોસાંદ્ર (મંદ) માધ્યમમાં આસૃતિના દબાણને કારણે ફાટતા અટકાવે છે.
$(iii)$ કોષનો પ્રકાર	લાક્ષણિકતા
આદિકોષકેન્દ્રી કોષ	કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલો હોતો નથી અને તેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવામાં આવે છે; પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.

(N/A) $(i)$ કણાભસૂત્રમાં ખોરાકનું ઓક્સિડેશન થાય છે અને તે $ATP$ ના સ્વરૂપમાં ઉર્જા મુક્ત કરે છે. આ ઉર્જા જીવન માટે જરૂરી વિવિધ રાસાયણિક પ્રવૃત્તિઓ માટે ઉપયોગી છે. તેથી,કણાભસૂત્રને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ રંજકકણો પાસે પોતાનું $DNA$ અને રિબોઝોમ્સ હોય છે. તેથી,તેઓ પોતાનું પ્રોટીન જાતે બનાવી શકે છે.
$(iii)$ અતિસાંદ્ર દ્રાવણમાં કોષની સાપેક્ષમાં પાણીનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. જ્યારે વનસ્પતિ કોષને આવા દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) ની પ્રક્રિયાને કારણે કોષમાંથી પાણી બહાર નીકળી જાય છે,જેના પરિણામે કોષ સંકોચાઈ જાય છે.

(N/A) $(i)$ કોષ એ સૌથી નાનો એકમ છે જે તમામ સજીવોના શરીરનું નિર્માણ કરે છે અને જીવન ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી પાયાની જૈવિક પ્રક્રિયાઓ કરે છે. તેથી,કોષને જીવનનો રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમ કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ કોષરસસ્તરને પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે માત્ર અમુક ચોક્કસ પદાર્થોને જ કોષમાં પ્રવેશવા કે બહાર નીકળવાની મંજૂરી આપે છે,જ્યારે અન્ય પદાર્થોના વહનને અટકાવે છે.
$(iii)$ પાણીમાં ઓગળેલા દ્રવ્ય (દ્રાવ્ય) ની સાંદ્રતા પાણીના કોષરસસ્તર દ્વારા વહનનો નિર્ણય કરે છે,જેને આસૃતિ (osmosis) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ પ્રોટીન સંશ્લેષણનું સ્થાન છે.
$(ii)$ ગોલ્ગી પ્રસાધન પ્રોટીન અને ઉત્સેચકોના સંગ્રહ,ફેરફાર અને પેકેજિંગમાં મદદ કરે છે. તે સાદી શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરા બનાવવામાં અને લાયસોઝોમ્સના નિર્માણમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.
$(iii)$ લાયસોઝોમ્સ કોષના કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થા તરીકે કાર્ય કરે છે. તે વિદેશી પદાર્થો અને જૂની કોષીય અંગિકાઓનું પાચન કરે છે.
$(iv)$ કણાભસૂત્રને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષીય શ્વસન દ્વારા $ATP$ સ્વરૂપે ઉર્જા મુક્ત કરે છે.
$(v)$ રંજકકણો વનસ્પતિમાં પ્રકાશસંશ્લેષણનું સ્થાન છે અને ક્લોરોફિલ જેવા રંજકદ્રવ્યોનો સંગ્રહ કરે છે.
$(vi)$ રસધાની પોષકતત્વો અને પાણીનો સંગ્રહ કરે છે. કેટલાક સજીવોમાં,તે ખોરાકના પાચનમાં અને વધારાના પાણી અને કચરાના નિકાલમાં મદદ કરે છે.

(N/A) પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ થશે નહીં કારણ કે રીબોઝોમ્સ પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે.
$(b)$ પદાર્થોનું પેકેજિંગ અને વહન,જટિલ શર્કરાનું સંશ્લેષણ અને લાયસોઝોમનું નિર્માણ પ્રતિકૂળ રીતે અસરગ્રસ્ત થશે.
$(c)$ કોષ તેની અખંડિતતા ગુમાવશે અને કોષના આંતરિક ઘટકો બહાર નીકળી જશે,જેના પરિણામે કોષનું મૃત્યુ થશે.

(N/A) ભૂમિકા: લાયસોઝોમ્સ કોષના કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થા તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ કોષમાં પ્રવેશતા વિદેશી પદાર્થો,જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા ખોરાકનું પાચન કરવામાં મદદ કરે છે અને જૂની કે નાશ પામેલી કોષીય અંગિકાઓનું પાચન કરીને તેમને દૂર કરે છે.
આત્મઘાતી કોથળીઓ: તેમને 'આત્મઘાતી કોથળીઓ' કહેવામાં આવે છે કારણ કે જ્યારે કોષ ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે અથવા તેની ચયાપચયની પ્રક્રિયામાં ખલેલ પહોંચે છે,ત્યારે લાયસોઝોમ્સ ફાટી શકે છે અને તેમાં રહેલા પાચક ઉત્સેચકો તેમના પોતાના જ કોષનું પાચન કરી નાખે છે.
કાર્યપદ્ધતિ: લાયસોઝોમ્સમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો (જલવિભાજક ઉત્સેચકો) હોય છે જેનું સંશ્લેષણ રફ એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ $(RER)$ દ્વારા થાય છે. આ ઉત્સેચકો તમામ પ્રકારના કાર્બનિક પદાર્થોને તોડવા માટે સક્ષમ છે,જેનાથી લાયસોઝોમ બિનજરૂરી કોષીય કચરા અથવા વિદેશી કણોનું પાચન કરી શકે છે.

(N/A) પ્રસરણ એટલે પદાર્થનું તેના વધુ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તાર તરફ થતું સ્વયંભૂ વહન. આસૃતિ એટલે પાણીના અણુઓનું અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ થતું વહન.
$(i)$ એકકોષી મીઠા પાણીના સજીવો,જેમ કે અમીબા,આસૃતિ દ્વારા પાણી મેળવે છે.
$(ii)$ વનસ્પતિના મૂળ જમીનમાંથી પાણીનું શોષણ આસૃતિ દ્વારા કરે છે.

(N/A) તે અંગિકા $\text{રસધાની}$ $(Vacuole)$ છે. તેમાં રહેલા બે પદાર્થો $\text{એમિનો એસિડ}$ અને $\text{શર્કરા}$ (અથવા $\text{પ્રોટીન}$, $\text{કાર્બનિક એસિડ}$) છે.
$(b)$ $(i)$ $\text{અમીબા}$માં, અન્નધાની (food vacuole) સજીવ દ્વારા પકડાયેલ ખોરાકના કણોનો સંગ્રહ કરે છે.
$(ii)$ અન્ય ઘણા એકકોષી સજીવોમાં, વિશિષ્ટ રસધાનીઓ (જેમ કે આકુંચક રસધાની) કોષમાંથી વધારાનું પાણી અને કેટલાક નકામા પદાર્થોનો નિકાલ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) $(i)$ સમાનતાઓ:
$(a)$ બંને બેવડી પટલીય અંગિકાઓ છે.
$(b)$ બંને પાસે પોતાનું જનીનિક દ્રવ્ય $(DNA)$ અને રિબોઝોમ્સ હોય છે (અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ).
$(ii)$ તફાવત:
કણાભસૂત્ર કોષીય શ્વસન અને ઉર્જા $(ATP)$ ઉત્પાદનનું સ્થાન છે,જ્યારે રંજકકણ (મુખ્યત્વે હરિતકણ) પ્રકાશસંશ્લેષણ અને ખોરાક ઉત્પાદનનું સ્થાન છે.

(N/A) તફાવતો:

વનસ્પતિ કોષ	પ્રાણી કોષ
$(i)$ કોષદીવાલની હાજરી.	$(i)$ કોષદીવાલનો અભાવ.
$(ii)$ મોટી કેન્દ્રીય રસધાની હાજર હોય છે.	$(ii)$ રસધાનીઓ નાની હોય છે અથવા ગેરહાજર હોય છે.
$(iii)$ રંજકકણો (Plastids) હાજર હોય છે.	$(iii)$ રંજકકણો ગેરહાજર હોય છે.

સમાનતાઓ:
$(i)$ બંનેમાં કોષરસસ્તર હોય છે.
$(ii)$ બંનેમાં કોષકેન્દ્ર હોય છે.
$(iii)$ બંનેમાં કોષરસ અને વિવિધ કોષીય અંગિકાઓ હોય છે.
$(b)$ જ્યારે પ્રાણી કોષને નિસ્યંદિત પાણીમાં (અધિસાંદ્ર દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાં પ્રવેશ કરે છે. પરિણામે,કોષ ફૂલી જશે અને અંતે ફાટી જશે કારણ કે પ્રાણી કોષોમાં આંતરિક દબાણને સહન કરવા માટે મજબૂત કોષદીવાલ હોતી નથી.

(N/A)

બેક્ટેરિયલ કોષનો કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર	પ્રાણી કોષનો કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર
$(i)$ અસ્પષ્ટ હોય છે અને તેમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે.	$(i)$ સુસ્પષ્ટ હોય છે અને પટલથી ઘેરાયેલું હોય છે.
$(ii)$ તેમાં એક જ રંગસૂત્ર હોય છે.	$(ii)$ તેમાં એક કરતા વધારે રંગસૂત્રો હોય છે.

$(b)$ જીવંત કોષના કોષકેન્દ્રીય વિસ્તારમાં આવેલી $DNA$ (ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ) ની રચના જનીનો ધરાવે છે,જે રંગસૂત્રોમાં આયોજિત હોય છે.

(N/A)

મુદ્દો	પ્રોકેરિયોટિક કોષ	યુકેરિયોટિક કોષ
$(i)$ કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર	કોષકેન્દ્રપટલના અભાવને કારણે અસ્પષ્ટ હોય છે; જેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવાય છે.	સુસ્પષ્ટ અને કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોય છે.
$(ii)$ કોષીય અંગિકાઓ	પટલમય કોષીય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.	પટલમય કોષીય અંગિકાઓ હાજર હોય છે.
$(iii)$ ક્લોરોફિલ	તે પટલમય પુટિકાઓ (કોથળી જેવી રચના) સાથે સંકળાયેલું હોય છે,રંજકકણો (પ્લાસ્ટિડ્સ) સાથે નહીં.	તે રંજકકણો (હરિતકણ) સાથે સંકળાયેલું હોય છે.

(N/A) $(i)$ કોષ આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી ગુમાવશે; તેથી,કોષ સંકોચાઈ જશે. આ પરિસ્થિતિ અધિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં જોવા મળે છે.
$(ii)$ કોષ આસૃતિ દ્વારા પાણી મેળવશે; તેથી,કોષ ફૂલી જશે. આ પરિસ્થિતિ અધઃસાંદ્ર (hypotonic) દ્રાવણમાં જોવા મળે છે.
$(iii)$ સમાન સાંદ્રતાના કિસ્સામાં,પાણીની ચોખ્ખી ગતિ (net movement) થશે નહીં; તેથી,કોષનું કદ સમાન રહેશે. આ પરિસ્થિતિ સમસાંદ્ર (isotonic) દ્રાવણમાં જોવા મળે છે.
$(b)$ કોષરસસ્તર લિપિડ્સ અને પ્રોટીનનું બનેલું છે.
કોષદીવાલ સેલ્યુલોઝની બનેલી છે.

(N/A) કોષરસસ્તર મુખ્યત્વે લિપિડ્સ અને પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે,જ્યારે કોષદીવાલ મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે.
કાર્યો:
- કોષરસસ્તર: તે કોષમાં પ્રવેશતા અને બહાર નીકળતા પદાર્થોનું નિયમન કરે છે (પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ) અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
- કોષદીવાલ: તે વનસ્પતિ કોષને બંધારણીય આધાર,આકાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

કોષદીવાલ	કોષરસસ્તર
$1$. તે નિર્જીવ છે.	$1$. તે સજીવ છે.
$2$. તે પ્રવેશશીલ છે.	$2$. તે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ છે.
$3$. તે માત્ર વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળે છે.	$3$. તે વનસ્પતિ અને પ્રાણી કોષો બંનેમાં જોવા મળે છે.
$4$. તે સખત છે.	$4$. તે લવચીક છે.

(N/A) $(i)$

ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$	લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$
$1.$ તે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર નીચે ખરબચડી દેખાય છે.	$1.$ તે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર નીચે લીસી દેખાય છે.
$2.$ તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ જોડાયેલા હોય છે.	$2.$ તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ હોતા નથી.
$3.$ તે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને વહનમાં મદદ કરે છે.	$3.$ તે લિપિડ સંશ્લેષણ અને ઝેરી દ્રવ્યોના નિકાલમાં મદદ કરે છે.

$(ii)$ અંતઃકોષરસજાળ દ્વારા નિર્મિત પ્રોટીન અને લિપિડ્સ કોષરસસ્તરના બંધારણમાં મદદરૂપ થાય છે, જેને કોષરસસ્તરનું નિર્માણ (Membrane biogenesis) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષની આકૃતિ ચિત્રમાં દર્શાવેલ છે.
$(ii)$ બેક્ટેરિયામાં,કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ નબળી રીતે વિકસિત અથવા અવ્યાખ્યાયિત હોય છે કારણ કે તેમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે. આવા અવ્યાખ્યાયિત કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશને,જેમાં માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ હોય છે,તેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવામાં આવે છે. જે સજીવોમાં આવા અવ્યાખ્યાયિત કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ ધરાવતા કોષો હોય છે,તેમને આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotes) કહેવામાં આવે છે (pro = આદિ/પ્રાથમિક,karyote = કોષકેન્દ્ર).

(N/A)

પ્રોકેરિયોટિક કોષ	યુકેરિયોટિક કોષ
$1$. કદ સામાન્ય રીતે નાનું હોય છે $(0.5-10 \mu m)$.	$1$. કદ સામાન્ય રીતે મોટું હોય છે $(1-100 \mu m)$.
$2$. કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલો હોતો નથી.	$2$. કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલો હોય છે.
$3$. પટલમય અંગિકાઓ જેવી કે કણાભસૂત્ર,લાયસોઝોમ્સ અને અંતઃકોષરસજાળનો અભાવ હોય છે.	$3$. બધી પટલમય અંગિકાઓ હાજર હોય છે.
$4$. કોષકેન્દ્રિકાનો અભાવ હોય છે.	$4$. કોષકેન્દ્રિકા હાજર હોય છે.
$5$. કોષ વિભાજન ભાજન અથવા કલિકાસર્જન દ્વારા થાય છે (સમભાજનનો અભાવ).	$5$. કોષ વિભાજન સમભાજન અથવા અર્ધીકરણ દ્વારા થાય છે.
$6$. તેઓ હંમેશા એક જ રંગસૂત્ર ધરાવે છે.	$6$. તેઓ એક કરતા વધારે રંગસૂત્રો ધરાવે છે.
$7$. $DNA$ વર્તુળાકાર હોય છે અને કોષરસમાં મુક્ત રીતે તરતું હોય છે (સાચું કોષકેન્દ્ર હોતું નથી).	$7$. $DNA$ રેખીય હોય છે અને કોષકેન્દ્રની અંદર સમાવિષ્ટ હોય છે.
$8$. $DNA$ નગ્ન હોય છે (હિસ્ટોન પ્રોટીન સાથે જોડાયેલ હોતું નથી). ઉદા. $PPLO$,બેક્ટેરિયા અને નીલ-હરિત લીલ.	$8$. $DNA$ રંગસૂત્રો બનાવવા માટે પ્રોટીન (હિસ્ટોન) સાથે જોડાયેલ હોય છે. ઉદા. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ.

(N/A) $(i)$ રસધાનીઓ ઘન અથવા પ્રવાહી પદાર્થો માટે સંગ્રહકોથળીઓ છે.
$(ii)$ વનસ્પતિ કોષોમાં,રસધાનીઓ કોષરસથી ભરેલી હોય છે અને કોષને આસુનતા (turgidity) અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
$(iii)$ વનસ્પતિ કોષના જીવન માટે મહત્વપૂર્ણ એવા ઘણા પદાર્થો,જેમ કે એમિનો એસિડ,શર્કરા,વિવિધ કાર્બનિક એસિડ અને કેટલાક પ્રોટીન રસધાનીઓમાં સંગ્રહિત થાય છે.
$(b)$ જો કોષમાંથી ગોલ્ગી પ્રસાધન દૂર કરવામાં આવે તો નીચે મુજબની અસરો થશે:
$(i)$ કોષની અંદર અને બહાર વિવિધ લક્ષ્યો સુધી પ્રોટીનના પેકેજિંગ અને મોકલવાની પ્રક્રિયા ખોરવાઈ જશે.
$(ii)$ કોષની નીપજોનો સંગ્રહ કે તેમાં ફેરફાર થઈ શકશે નહીં.
$(iii)$ સાદી શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરાનું નિર્માણ થઈ શકશે નહીં.
$(iv)$ લાયસોઝોમના નિર્માણ પર અસર થશે. આનાથી કોષમાં ઘસાયેલી અને મૃત અંગિકાઓનો ભરાવો થઈ શકે છે,જે કોષના મૃત્યુ તરફ દોરી શકે છે.
$(c)$ કણાભસૂત્રની અંતઃપટલ ઊંડી ગડીઓ ધરાવે છે,જેને ક્રિસ્ટી કહેવાય છે,જે $ATP$ ઉત્પન્ન કરતી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે.

અંતઃઆસૃતિ અને બહિઃઆસૃતિ દર્શાવવા માટેની પ્રવૃત્તિ:
સૂકી દ્રાક્ષને સાદા પાણીમાં મૂકો અને થોડા સમય માટે રહેવા દો. ત્યારબાદ,આ ફૂલેલી દ્રાક્ષને સાંદ્ર ક્ષારના દ્રાવણમાં મૂકો.
અવલોકન:
$(i)$ જ્યારે સૂકી દ્રાક્ષને સાદા પાણીમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે પાણીના આસૃતિ દ્વારા દ્રાક્ષમાં પ્રવેશને કારણે તે ફૂલી જાય છે. સાદું પાણી દ્રાક્ષ માટે અધોસાંદ્ર (hypotonic) માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(ii)$ જ્યારે ફૂલેલી દ્રાક્ષને સાંદ્ર ક્ષારના દ્રાવણમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ફરીથી સંકોચાઈ જાય છે. સાંદ્ર દ્રાવણ ફૂલેલી દ્રાક્ષ માટે અતિસાંદ્ર (hypertonic) માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે. આથી બહિઃઆસૃતિ થાય છે અને દ્રાક્ષ પાણી ગુમાવે છે.

(B) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં કણાભસૂત્ર,લાઈસોઝોમ્સ અને અંતઃકોષરસજાળ જેવી પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતી એકમાત્ર કોષીય અંગિકા રીબોઝોમ્સ છે,જે પટલવિહીન હોય છે અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.

(A) ગોલ્ગી પ્રસાધન એ પટલથી ઘેરાયેલી પુટિકાઓની બનેલી એક તંત્ર રચના છે,જે એકબીજાને સમાંતર થપ્પીઓમાં ગોઠવાયેલી હોય છે,જેને સિસ્ટર્ની કહેવામાં આવે છે. આ સિસ્ટર્ની ચપટી,કોથળી જેવી રચનાઓ છે જે પ્રોટીન અને લિપિડ્સના પેકેજિંગ અને રૂપાંતરણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) આ છિદ્રોને વાયુરંધ્ર (Stomata) કહેવામાં આવે છે.
$(i)$ તે વાતાવરણ અને વનસ્પતિ વચ્ચે $CO_2$ અને $O_2$ જેવા વાયુઓના વિનિમયમાં મદદ કરે છે.
$(ii)$ તે બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે,જે વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી પાણીનું પાણીની વરાળ સ્વરૂપે બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે.