Mix Example - THE FUNDAMENTAL UNIT OF LIFE Questions in Gujarati

(N/A) ક્રોમેટિન એ આંતરાવસ્થા (interphase) દરમિયાન કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતા $DNA$ અને પ્રોટીનનું છૂટું,દોરી જેવું સ્વરૂપ છે. જ્યારે કોષ વિભાજન માટે તૈયાર થાય છે,ત્યારે આ ક્રોમેટિન ઘટ્ટ થઈને જાડા,સ્પષ્ટ બંધારણોમાં ફેરવાય છે જેને ક્રોમેટિડ કહેવામાં આવે છે. રંગસૂત્ર એ એક અથવા બે સમાન ક્રોમેટિડ્સ (સિસ્ટર ક્રોમેટિડ્સ) દ્વારા બનેલું બંધારણીય એકમ છે જે સેન્ટ્રોમિયર પર જોડાયેલું હોય છે,જે કોષ વિભાજન માટે આનુવંશિક દ્રવ્યને પેક અને વ્યવસ્થિત કરવાનું કાર્ય કરે છે.

(N/A) જ્યારે કોષમાં આસપાસના માધ્યમ કરતા પાણીનું પ્રમાણ વધારે હોય,ત્યારે પાણી કોષમાંથી બહાર માધ્યમમાં જાય છે. આ પ્રક્રિયાને બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) કહેવામાં આવે છે,જેના કારણે કોષ સંકોચાઈ જાય છે.
$(b)$ જ્યારે કોષમાં આસપાસના માધ્યમ કરતા પાણીનું પ્રમાણ ઓછું હોય,ત્યારે પાણી માધ્યમમાંથી કોષની અંદર પ્રવેશે છે. આ પ્રક્રિયાને અંતઃઆસૃતિ (endosmosis) કહેવામાં આવે છે,જેના કારણે કોષ ફૂલી જાય છે.
$(c)$ જ્યારે કોષમાં પાણીનું પ્રમાણ તેની આસપાસના માધ્યમ જેટલું જ હોય,ત્યારે કોષરસપટલ દ્વારા પાણીનું કોઈ ચોખ્ખું વહન થતું નથી. કોષ સમસાંદ્ર (isotonic) સ્થિતિમાં રહે છે અને તેના કદ કે આકારમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી.

(N/A) કોષકેન્દ્ર: તે કોષની તમામ પ્રવૃત્તિઓ અને વિકાસનું નિયંત્રણ કરે છે.
$(b)$ ગોલ્ગી પ્રસાધન: તે અંતઃકોષરસજાળમાં સંશ્લેષિત થયેલા પદાર્થોના પેકેજિંગ અને વહન માટે જવાબદાર છે.
$(c)$ કોષદીવાલ: તે બંધારણીય આધાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે,જેથી કોષ હાઈપોટોનિક વાતાવરણમાં ફૂટ્યા વગર ટકી શકે છે.
$(d)$ કોષરસ: તે જેલી જેવું દ્રવ્ય છે જ્યાં ઘણી આવશ્યક જૈવરાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે.
$(e)$ કોષકેન્દ્રરસ: તે કોષકેન્દ્રની અંદર રહેલું પ્રવાહી માધ્યમ છે.

(N/A) વનસ્પતિ કોષ સખત કોષદીવાલ,મોટી કેન્દ્રીય રસધાની અને રંજકકણોની હાજરી દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. વનસ્પતિ કોષ અને પ્રાણી કોષ વચ્ચેના તફાવતો નીચેના કોષ્ટકમાં દર્શાવેલ છે:

લક્ષણ	પ્રાણી કોષ વિરુદ્ધ વનસ્પતિ કોષ
$1.$ કોષદીવાલ	પ્રાણી કોષમાં ગેરહાજર; વનસ્પતિ કોષમાં હાજર.
$2.$ રંજકકણો	પ્રાણી કોષમાં ગેરહાજર; વનસ્પતિ કોષમાં હાજર.
$3.$ રસધાની	પ્રાણી કોષમાં નાની અથવા ગેરહાજર; વનસ્પતિ કોષમાં મોટી કેન્દ્રીય રસધાની હાજર.
$4.$ તારાકેન્દ્ર	પ્રાણી કોષમાં હાજર; વનસ્પતિ કોષમાં ગેરહાજર.

(N/A) પ્રાણીકોષ એ સુકોષકેન્દ્રી કોષ છે જેમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે અને તેમાં વિવિધ પટલમય અંગિકાઓ આવેલી હોય છે. તેના મુખ્ય ઘટકો નીચે મુજબ છે:
$1$. કોષરસપટલ: કોષની સૌથી બહારની સીમા.
$2$. કોષકેન્દ્ર: આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવતું કોષનું નિયંત્રણ કેન્દ્ર.
$3$. કોષરસ: કોષમાં ભરાયેલું જેલી જેવું દ્રવ્ય.
$4$. કણાભસૂત્ર: કોષનું શક્તિઘર.
$5$. અંતઃકોષરસજાળ (ખરબચડી અને લીસી): પ્રોટીન અને લિપિડના સંશ્લેષણમાં મદદરૂપ.
$6$. ગોલ્ગી પ્રસાધન: પ્રોટીનના પેકેજિંગ અને રૂપાંતરણ માટે જવાબદાર.
$7$. લાયસોઝોમ: કોષની આત્મઘાતી કોથળીઓ તરીકે ઓળખાય છે.
$8$. રિબોઝોમ: પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન.
$9$. તારાકેન્દ્ર: કોષ વિભાજનમાં મદદરૂપ.

(N/A) સુકોષકેન્દ્રી કોષકેન્દ્ર એ પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકા છે જે કોષનું આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવે છે. તેમાં કોષકેન્દ્રપટલ,કોષકેન્દ્રિકા,રંગસૂત્રદ્રવ્ય અને કોષકેન્દ્ર છિદ્રો આવેલા હોય છે. બીજી તરફ,ન્યુક્લિઓઇડ એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષમાં આવેલો અનિયમિત આકારનો પ્રદેશ છે જે મોટાભાગનું આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવે છે.

કોષકેન્દ્ર	ન્યુક્લિઓઇડ
$(i)$ કોષકેન્દ્રપટલ હાજર હોય છે.	$(i)$ કોષકેન્દ્રપટલ ગેરહાજર હોય છે.
$(ii)$ કોષકેન્દ્રિકા હાજર હોય છે.	$(ii)$ કોષકેન્દ્રિકા ગેરહાજર હોય છે.
$(iii)$ આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલની અંદર બંધ હોય છે.	$(iii)$ આનુવંશિક દ્રવ્ય કોઈ પટલમય રચનામાં હોતું નથી.
$(iv)$ સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળે છે.	$(iv)$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળે છે.

(N/A) રિબોઝોમ્સ, જે તમામ સક્રિય કોષોમાં હાજર હોય છે, તે પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે. અંતઃકોષરસજાળ આ પ્રોટીનને વિવિધ સ્થાનો પર પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. લીસી અંતઃકોષરસજાળ ચરબી અને લિપિડ્સના ઉત્પાદનમાં મદદ કરે છે, જે પ્રોટીન સાથે મળીને કોષરસસ્તર બનાવવામાં મદદ કરે છે, આ પ્રક્રિયાને મેમ્બ્રેન બાયોજેનેસિસ (કોષરસસ્તરનું નિર્માણ) કહેવામાં આવે છે.

લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$	ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$
$SER$ ની સપાટી પર રિબોઝોમ્સના કણો હોતા નથી, તેથી તે લીસી દેખાય છે. તે લિપિડ્સ અને ચરબીના અણુઓના ઉત્પાદનમાં મદદ કરે છે.	$RER$ ની સપાટી પર રિબોઝોમ્સના કણો હોય છે. રિબોઝોમ્સ પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે.

(N/A) શરૂઆતમાં,સૂકી જરદાળુ અંતઃઆસૃતિને કારણે ફૂલે છે (પાણી કોષમાં પ્રવેશે છે). જ્યારે તેને ખાંડના દ્રાવણમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે બહિઃઆસૃતિને કારણે તે સંકોચાઈ જાય છે (પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળી જાય છે).
$(b)$ $RBC$ આસપાસના હાઈપરટોનિક દ્રાવણમાં આસૃતિ દ્વારા પાણી ગુમાવશે,જેના કારણે કોષ સંકોચાઈ જશે.
$(c)$ કોષ તેની અખંડિતતા ગુમાવશે અને મૃત્યુ પામશે,કારણ કે કોષરસસ્તર કોષની અંદર અને બહાર પદાર્થોની અવરજવરને નિયંત્રિત કરવા માટે આવશ્યક છે.
$(d)$ ઉકાળવાથી રિયોના પાનના કોષો મૃત્યુ પામે છે. કોષો મૃત હોવાથી,તેઓ રસસંકોચન (plasmolysis) કરી શકતા નથી,તેથી ખાંડની ચાસણી ઉમેરવાથી કોઈ ફેરફાર જોવા મળશે નહીં.
$(e)$ ગોલ્ગી પ્રસાધન પ્રોટીન અને લિપિડ્સના પેકેજિંગ અને ફેરફાર માટે જવાબદાર છે. જો તેને દૂર કરવામાં આવે,તો કોષમાં તમામ પુટિકા નિર્માણ,પેકેજિંગ અને સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓ બંધ થઈ જશે.

(N/A) વનસ્પતિ કોષને પ્રાણી કોષથી અલગ પાડતા ત્રણ ભાગો નીચે મુજબ છે:
$1$. કોષદીવાલ: તે માત્ર વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતું સખત બાહ્ય આવરણ છે,જે બંધારણીય આધાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
$2$. હરિતકણ: આ રંજકકણો છે જેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે અને પ્રાણી કોષોમાં ગેરહાજર હોય છે.
$3$. મોટી કેન્દ્રીય રસધાની: વનસ્પતિ કોષોમાં સામાન્ય રીતે એક મોટી,કાયમી કેન્દ્રીય રસધાની હોય છે જે કોષના મોટાભાગના કદને રોકે છે,જ્યારે પ્રાણી કોષોમાં કાં તો રસધાની હોતી નથી અથવા ખૂબ જ નાની અને કામચલાઉ હોય છે.

(N/A) પુખ્ત વનસ્પતિ કોષોની આશૂનતા અને સખતપણું જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર અંગિકા $\text{રસધાની}$ $(Vacuole)$ છે। વનસ્પતિ કોષોમાં, મોટી કેન્દ્રીય રસધાની કોષના કદના $90\%$ જેટલો ભાગ રોકે છે। રસધાનીમાં રહેલો કોષરસ કોષદીવાલ પર દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે, જેને આશૂનતા દાબ $(turgor pressure)$ કહેવામાં આવે છે, જે વનસ્પતિને બંધારણીય આધાર અને સખતપણું પ્રદાન કરે છે।

(B) $\text{કોષકેન્દ્ર}$ (Nucleus) ને કોષનું મગજ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે આનુવંશિક દ્રવ્ય $(DNA)$ ધરાવે છે અને કોષની તમામ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અને કોષીય કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે.

(B) કોષરસસ્તર એ લિપિડ્સ અને પ્રોટીનથી બનેલી એક જીવંત રચના છે જે કોષમાં પદાર્થોની અવરજવરનું નિયમન કરે છે.
કોષદીવાલ એ વનસ્પતિ કોષો,ફૂગ અને બેક્ટેરિયામાં જોવા મળતું એક નિર્જીવ,સખત બાહ્ય આવરણ છે,જે મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝનું બનેલું હોય છે અને તે કોષને બંધારણીય આધાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

(N/A) $(i)$ $Amoeba$ (અમીબા) એક એકકોષી સજીવ છે જે પ્રચલન અને ખોરાક ગ્રહણ કરવા માટે ખોટા પગ (pseudopodia) બનાવીને સતત પોતાનો આકાર બદલે છે.
$(ii)$ $Nerve$ $cell$ (ચેતાકોષ) એક નિશ્ચિત અને લાક્ષણિક આકાર ધરાવે છે,જેમાં લાંબા અક્ષતંતુ (axon) અને શિખાતંતુઓ (dendrites) હોય છે,જે સમગ્ર શરીરમાં વિદ્યુત આવેગોના વહન માટે મદદરૂપ થાય છે.

(A) $(i)$ પપૈયામાં રંગકણ (Chromoplasts) હોય છે,જે રંગીન રંજકકણો (લીલા સિવાયના) છે અને ફળોને પીળો,નારંગી કે લાલ રંગ પ્રદાન કરે છે.
$(ii)$ ઘાસમાં હરિતકણ (Chloroplasts) હોય છે,જે લીલા રંગના રંજકકણો છે અને તેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.

(B) તે કોષીય અંગિકા જે પ્રાણી કોષોમાં સામાન્ય રીતે નાના કદની અને વનસ્પતિ કોષોમાં મોટી હોય છે, તેને $\text{રસધાની}$ (Vacuole) કહે છે。
વનસ્પતિ કોષોમાં, $\text{રસધાની}$ મોટી, પટલથી ઘેરાયેલી કોથળીઓ જેવી રચના છે જે કોષના કદના $90\%$ જેટલો ભાગ રોકી શકે છે, જે કોષને આકાર અને મજબૂતી આપે છે。
પ્રાણી કોષોમાં, જો $\text{રસધાની}$ હાજર હોય, તો તે કાં તો ગેરહાજર હોય છે અથવા ખૂબ જ નાના કદની હોય છે。

(B) જ્યારે પણ કોષ વિભાજન પામવાનો હોય,એટલે કે કોષ વિભાજન દરમિયાન,ક્રોમેટિન દ્રવ્ય રંગસૂત્રોમાં સંગઠિત થાય છે. આ ઘનીકરણ આનુવંશિક દ્રવ્યને બાળ કોષોમાં સમાન રીતે વહેંચવાની મંજૂરી આપે છે.

(A) રોબર્ટ હૂકે આદિમ માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ કોર્કનો પાતળો ટુકડો તપાસ્યો. તેમણે અવલોકન કર્યું કે કોર્ક મધપૂડા જેવી રચના જેવું દેખાતું હતું, જેમાં ઘણા નાના ખાનાઓ હતા. તેમણે આ ખાનાઓને '$\text{કોષ}$' $(cells)$ નામ આપ્યું.

(A) કોષનું અવલોકન સૌપ્રથમ રોબર્ટ હૂક દ્વારા $1665$ માં કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે બુચ (cork) ના પાતળા છેદનું પ્રાથમિક સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ અવલોકન કર્યું અને જોયું કે તે ઘણા નાના,ખાના જેવા ભાગોનું બનેલું હતું,જેને તેમણે 'કોષ' (cell) નામ આપ્યું.

(N/A) કોષ એ તમામ સજીવોનો પાયાનો બંધારણીય,કાર્યાત્મક અને જૈવિક એકમ છે.
લેટિન ભાષામાં,'cellula' શબ્દનો અર્થ 'નાનો ઓરડો' (a little room) થાય છે.

(B) સૌથી નાનો જાણીતો કોષ $PPLO$ (Pleuro-Pneumonia Like Organism) છે,જેને $Mycoplasma$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તેનો વ્યાસ આશરે $0.1\, \mu m$ જેટલો હોય છે.
આ સજીવોમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે,જે તેમને પોતાનો આકાર બદલવાની અને ઓક્સિજન વગર જીવવાની ક્ષમતા આપે છે.

(B) સૌથી મોટો જાણીતો એકલ કોષ શાહમૃગનું ઈંડું છે.
તેનું કદ આશરે $170\, mm \times 135\, mm$ જેટલું હોય છે.

(B) ચેતાકોષ (neuron) એ માનવ શરીરનો સૌથી લાંબો કોષ છે. આ કોષો કરોડરજ્જુથી લઈને શરીરના અંગો સુધી વિસ્તરેલા હોય છે અને તેની લંબાઈ $1 \ m$ કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે.

(N/A) એકકોષી પ્રાણીઓના બે ઉદાહરણો $Amoeba$ (અમીબા) અને $Paramecium$ (પેરામીશિયમ) છે. આ સજીવો એક જ કોષના બનેલા હોય છે જે જીવનની તમામ આવશ્યક ક્રિયાઓ જેવી કે શ્વસન,પોષણ અને પ્રજનન કરે છે.

(B) કોષમાં જોવા મળતા બે મુખ્ય પ્રકારના ન્યુક્લિક એસિડ $DNA$ (ડીઓક્સિરાઇબોન્યુક્લિક એસિડ) અને $RNA$ (રાઇબોન્યુક્લિક એસિડ) છે.
$DNA$ આનુવંશિક પદાર્થ તરીકે કાર્ય કરે છે જે વારસાગત માહિતીનો સંગ્રહ કરે છે.
$RNA$ મુખ્યત્વે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને જનીન અભિવ્યક્તિમાં સામેલ છે.

(N/A) $RNA$ એટલે કે Ribonucleic acid (રાઈબોન્યુક્લિક એસિડ).
$DNA$ એટલે કે Deoxyribonucleic acid (ડીઓક્સિરાઈબોન્યુક્લિક એસિડ).

(N/A) પ્રોકેરિયોટિક કોષો એવા કોષો છે જેમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. પ્રોકેરિયોટિક કોષો ધરાવતા સજીવોના ઉદાહરણોમાં બેક્ટેરિયા અને બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી (જેને સાયનોબેક્ટેરિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) નો સમાવેશ થાય છે.

(B) રંગસૂત્રો એ પ્રાણી અને વનસ્પતિ કોષોના કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી દોરી જેવી રચનાઓ છે.
દરેક રંગસૂત્ર પ્રોટીન અને ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ $(DNA)$ ના એક અણુનું બનેલું હોય છે.
આ પ્રોટીન મુખ્યત્વે હિસ્ટોન પ્રોટીન છે,જે $DNA$ ને ઘટ્ટ રચનાઓમાં પેક કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) જનીનો આનુવંશિકતાના કાર્યાત્મક એકમો છે અને તે $DNA$ ના ખંડો છે. આ જનીનો ભૌતિક રીતે રંગસૂત્રો પર આવેલા હોય છે,જે સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતી દોરી જેવી રચનાઓ છે.

(B) વનસ્પતિઓમાં,કોષદીવાલ મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે,જે વનસ્પતિ કોષોને માળખાકીય આધાર અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
ફૂગમાં,કોષદીવાલ કાઈટિનની બનેલી હોય છે,જે એક જટિલ પોલીસેકેરાઈડ છે અને તે સંધિપાદ (arthropods) ના બાહ્ય કંકાલમાં પણ જોવા મળે છે.

(B) રસધાનીઓ એ કોષરસમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકાઓ છે.
વનસ્પતિ કોષોમાં,તે કદમાં મોટી હોય છે અને કોષના કદનો નોંધપાત્ર ભાગ રોકે છે,જે આંતરિક દબાણ જાળવી રાખીને કોષને આસુનતા અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
તેઓ પાણી,પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થો સહિત વિવિધ પદાર્થો માટે સંગ્રહસ્થાન તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.

(B) આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) કોષોમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી. આ પ્રકારના અસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશને,જેમાં માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ હોય છે,તેને ન્યુક્લિઓઇડ (nucleoid) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) બેવડી પટલ ધરાવતી બે કોષીય અંગિકાઓ $Chloroplast$ (હરિતકણ) અને $Mitochondria$ (કણાભસૂત્ર) છે. આ અંગિકાઓ વિશિષ્ટ છે કારણ કે તેઓ પોતાનું $DNA$ અને $ribosomes$ (રિબોઝોમ્સ) ધરાવે છે,જે અંતઃસહજીવનવાદના સિદ્ધાંત (endosymbiotic theory) ને સમર્થન આપે છે.

(B) જે કોષીય અંગિકાઓમાં પટલનો અભાવ હોય છે તેને પટલવિહીન અંગિકાઓ કહેવામાં આવે છે.
રિબોઝોમ્સ આવી અંગિકાઓનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે,કારણ કે તે $RNA$ અને પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે અને કોઈપણ લિપિડ દ્વિસ્તરીય પટલ દ્વારા આવરિત હોતા નથી.
સેન્ટ્રોસોમ્સ એ પ્રાણીકોષમાં જોવા મળતી પટલવિહીન અંગિકાઓનું બીજું ઉદાહરણ છે.

(A) $Lysosome$ (લાયસોઝોમ) એ પ્રાણીકોષમાં જોવા મળતી એકલ પટલમય કોષીય અંગિકા છે. તેમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે કોષની અંદરના નકામા પદાર્થો અને બહારના પદાર્થોના પાચનમાં મદદ કરે છે.

(B) પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના યકૃતના કોષોમાં,લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ ઘણી દવાઓ અને ઝેરી પદાર્થોના નિર્વિષીકરણ (detoxification) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) પુખ્ત સસ્તન પ્રાણીઓના રક્તકણો $(RBCs)$ માં કણાભસૂત્ર અને અંતઃકોષરસજાળ બંનેનો અભાવ હોય છે.
આ અનુકૂલનને કારણે તેઓ વધુ હિમોગ્લોબિન વહન કરી શકે છે,જેનાથી તેમની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા વધે છે.
તેઓ તેમની ઉર્જાની જરૂરિયાતો માટે અજારક શ્વસન પર આધાર રાખે છે.

(A) એન્ડોસાયટોસિસ એ કોષીય પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોષો બાહ્ય પદાર્થો,જેમ કે પોષક તત્વો અથવા પ્રવાહીને કોષરસસ્તરની અંદર ઘેરીને ગ્રહણ કરે છે.
આ પ્રક્રિયામાં કોષરસસ્તર અંદરની તરફ વળીને એક પુટિકા (vesicle) બનાવે છે જે પદાર્થને આવરી લે છે,અને ત્યારબાદ તે કોષરસમાં વહન પામે છે.

(B) આસૃતિ એ પ્રસરણની એક વિશિષ્ટ સ્થિતિ છે.
તેને અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ પાણીની સાંદ્રતા (અથવા વધુ જલક્ષમતા) ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી પાણીની સાંદ્રતા (અથવા ઓછી જલક્ષમતા) ધરાવતા વિસ્તાર તરફ થતા ચોખ્ખા વહન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે જ્યાં સુધી સંતુલન સ્થપાય નહીં.

(N/A) હા, હું સહમત છું કે કોષ એ સજીવનો બંધારણીય એકમ છે.
$1$. બંધારણીય આધાર: જેમ ઈંટો એક ઈમારતનો પાયાનો એકમ છે, તેમ કોષો તમામ સજીવોના પાયાના બંધારણીય એકમો છે.
$2$. કાર્યાત્મક આધાર: તમામ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ, જેવી કે ચયાપચય, શ્વસન અને પ્રજનન, કોષીય સ્તરે થાય છે.
$3$. આયોજન: કોષો ભેગા મળીને પેશીઓ બનાવે છે, જે અંગો, અંગતંત્રો અને અંતે સંપૂર્ણ સજીવનું નિર્માણ કરે છે. તેથી, કોષ એ જીવનનો પાયાનો એકમ છે.

(B) કણાભસૂત્રને 'કોષનું શક્તિઘર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષીય શ્વસનનું સ્થાન છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,તે પોષક તત્વો (ખોરાક) નું ઓક્સિડેશન કરીને ઉર્જા મુક્ત કરે છે.
આ ઉર્જા $Adenosine$ $Triphosphate$ $(ATP)$ ના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત અને મુક્ત થાય છે,જે કોષનું ઉર્જા ચલણ છે.

(B) પ્લાસ્ટિડ્સ,ખાસ કરીને હરિતકણ $(chloroplasts)$,માં ક્લોરોફિલ જેવા રંજકદ્રવ્યો હોય છે જે સૌર ઉર્જાને પકડી શકે છે.
આ પકડાયેલી ઉર્જાનો ઉપયોગ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા અકાર્બનિક કાચા માલને રાસાયણિક ઉર્જામાં ફેરવવા માટે થાય છે,જે ગ્લુકોઝ તરીકે ઓળખાતો ખોરાક છે.
તેઓ કોષ માટે ખોરાક બનાવવાનું કાર્ય કરતા હોવાથી,તેમને 'કોષનું રસોડું' કહેવામાં આવે છે.

(N/A) અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$ ને કોષની વહન નલિકાઓ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે પટલના જાળા તરીકે કાર્ય કરે છે જે કોષરસના વિવિધ ભાગો વચ્ચે અથવા કોષરસ અને કોષકેન્દ્ર વચ્ચે દ્રવ્યો,ખાસ કરીને પ્રોટીન અને લિપિડ્સના વહનમાં મદદ કરે છે.

(N/A) કોષમાં $CO_{2}$ નું અંદર અને બહાર વહન પ્રસરણ (diffusion) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જે ઉચ્ચ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી નીચી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાં પદાર્થનું સ્વયંભૂ વહન છે.
કોષમાં $H_{2}O$ નું અંદર અને બહાર વહન આસૃતિ (osmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું ઉચ્ચ જલક્ષમતાવાળા વિસ્તારમાંથી નીચી જલક્ષમતાવાળા વિસ્તારમાં થતું વહન છે.

(C) સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન કણોનો સંગ્રહ કરતા રંજકકણને $Leucoplast$ (રંગહીન કણ) કહેવામાં આવે છે.
$Leucoplasts$ એ મુખ્યત્વે સંગ્રહ કરતા રંજકકણો છે જેમાં રંજકદ્રવ્યોનો અભાવ હોય છે.
તેઓ જે પોષક તત્વોનો સંગ્રહ કરે છે તેના આધારે,તેમને $Amyloplasts$ (સ્ટાર્ચ માટે),$Elaioplasts$ (તેલ/ચરબી માટે) અને $Aleuroplasts$ (પ્રોટીન માટે) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) વાયરસમાં પોતાની ચયાપચયની મશીનરી (metabolic machinery) જેવી કે રિબોઝોમ્સ,ઉત્સેચકો અને ઉર્જા ઉત્પન્ન કરતી પ્રણાલીઓનો અભાવ હોય છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને પ્રતિકૃતિ (replication) માટે જરૂરી છે. આ આવશ્યક ઘટકોના અભાવને કારણે,તેને ગુણન કરવા માટે જીવંત યજમાન કોષની ચયાપચયની મશીનરીનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.

(N/A) રંગસૂત્રો એ પ્રાણી અને વનસ્પતિ કોષોના કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી દોરી જેવી રચનાઓ છે. દરેક રંગસૂત્ર પ્રોટીન અને ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ $(DNA)$ ના એક અણુનું બનેલું હોય છે. રંગસૂત્રોનું મુખ્ય કાર્ય જનીનોના સ્વરૂપમાં આનુવંશિક માહિતીને એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં લઈ જવાનું છે. તેઓ કોષ વિભાજન,આનુવંશિકતા,ભિન્નતા અને ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,કારણ કે તેઓ સુનિશ્ચિત કરે છે કે $DNA$ નું સચોટ રીતે સ્વયંજનન થાય અને તે બાળ કોષોમાં વહેંચાય.

(A) જૂના અને ઘસાઈ ગયેલા કોષોના નિકાલ સાથે સંકળાયેલ કોષીય અંગિકા $Lysosome$ (લાયસોઝોમ) છે.
$Lysosomes$ માં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
જ્યારે કોષ ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા જૂનો થઈ જાય છે, ત્યારે $lysosomes$ ફાટી શકે છે અને તેના ઉત્સેચકો પોતાના જ કોષનું પાચન કરી નાખે છે, તેથી જ તેમને કોષની '$suicide \text{ bags}$' (આત્મઘાતી કોથળીઓ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) જ્યારે જીવંત વનસ્પતિ કોષને અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે.
પાણીના આ ઘટાડાને કારણે કોષરસ (protoplast) સંકોચાય છે અને કોષદીવાલથી દૂર જાય છે.
આ ચોક્કસ ઘટનાને રસસંકોચન (Plasmolysis) કહેવામાં આવે છે.

(B) $\text{અંતઃકોષરસજાળ}$ $(ER)$ એ આંતરકોષીય વહન માટે જવાબદાર કોષીય અંગિકા છે. તે પટલમય નલિકાઓ અને પુટિકાઓનું એક જાળું બનાવે છે જે કોષરસના વિવિધ ભાગો વચ્ચે પદાર્થો, ખાસ કરીને પ્રોટીન અને લિપિડ્સના વહન માટે એક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) $DNA$ નો કાર્યાત્મક એકમ જે આનુવંશિક માહિતીનું વહન કરે છે તેને $Gene$ (જનીન) કહેવામાં આવે છે. જનીનો એ $DNA$ શૃંખલાના ચોક્કસ ભાગો છે જે કાર્યાત્મક અણુઓ,સામાન્ય રીતે પ્રોટીન માટે સંકેત આપે છે,જે સજીવના લક્ષણો અને લાક્ષણિકતાઓ નક્કી કરે છે.