Microbes in Sewage Treatment Questions in Gujarati

(A) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટમાં,સક્રિય સ્લઝને મોટા ટાંકાઓમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે જેને એનારોબિક સ્લઝ ડાયજેસ્ટર્સ કહેવામાં આવે છે. આ ટાંકાઓમાં,અન્ય પ્રકારના બૅક્ટેરિયા,જે અજારક રીતે વૃદ્ધિ પામે છે,તે સ્લઝમાં રહેલા બૅક્ટેરિયા અને ફૂગનું પાચન કરે છે. આ પાચન દરમિયાન,બૅક્ટેરિયા મિથેન,હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓનું મિશ્રણ ઉત્પન્ન કરે છે,જે બાયોગેસ બનાવે છે.

(D) સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયા દરમિયાન,ખાસ કરીને અજારક સ્લજ પાચકો (anaerobic sludge digesters) માં,બેક્ટેરિયા વાયુઓનું મિશ્રણ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ બેક્ટેરિયા સ્લજમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે.
આ અજારક પાચન પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા વાયુઓમાં $CH_4$ (મિથેન),$H_2S$ (હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ),અને $CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) નો સમાવેશ થાય છે.
આ વાયુઓ બાયોગેસ બનાવે છે,જેનો ઉપયોગ ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે થઈ શકે છે.

(D) વિધાન $(S)$ ખોટું છે કારણ કે ફ્લોક્સ એ જારક બેક્ટેરિયા અને ફૂગના તંતુઓનું જોડાણ છે જે જાળી જેવી રચના બનાવે છે,અને તેઓ કાર્બનિક દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે,અકાર્બનિક દ્રવ્યોનો નહીં.
કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ $(STPs)$ નો ઉપયોગ ગંદા પાણીને જળાશયોમાં છોડતા પહેલા તેની જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ ઘટાડવા માટે થાય છે,જેથી પાણીનું પ્રદૂષણ અટકાવી શકાય.
તેથી,$S$ ખોટું છે અને $R$ સાચું છે.

(A) સુએઝની પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા સુએઝમાંથી મોટા અને નાના કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$1$. ગાળણ: તરતા કચરાને દૂર કરવા માટે ક્રમિક ગાળણનો ઉપયોગ થાય છે.
$2$. અવસાદન: અવસાદન દ્વારા કાંકરી (માટી અને નાના પથ્થરો) દૂર કરવામાં આવે છે.
બંને વિધાનો સાચા છે,અને કારણ $R$ એ વિધાન $S$ માં દર્શાવેલ પ્રક્રિયાની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(D) સુએજ ટ્રીટમેન્ટ (ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ) ની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$1$. ગાળણ દ્વારા તરતો કચરો દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. અવસાદન દ્વારા ગોળાશ્મો અને નાની કાંકરીઓ દૂર કરવામાં આવે છે.
$3$. જે ઘન પદાર્થ નીચે બેસી જાય છે તેને પ્રાથમિક સ્લઝ કહેવામાં આવે છે,જ્યારે ઉપર રહેલા પ્રવાહીને નિષ્કર્ષ (Effluent) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ અસંગત છે કારણ કે પ્રાથમિક સ્લઝ એ નીચે બેસી ગયેલો ઘન પદાર્થ છે,પ્રવાહી નિષ્કર્ષ નથી.

(D) સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં,પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે,જેના પરિણામે 'પ્રાથમિક સ્લઝ' મળે છે.
'ફ્લોક્સ' એ ફૂગના તંતુઓ સાથે સંકળાયેલા બૅક્ટેરિયાના સમૂહ છે,જે દ્વિતીયક (જૈવિક) પ્રક્રિયા દરમિયાન બને છે.
તેથી,'પ્રાથમિક સ્લઝ – ફ્લોક્સ' એ અસંગત જોડ છે કારણ કે પ્રાથમિક સ્લઝમાં પ્રાથમિક પ્રક્રિયા દરમિયાન નીચે બેસી ગયેલા ઘન કચરાનો સમાવેશ થાય છે,જ્યારે ફ્લોક્સ એ દ્વિતીયક જૈવિક પ્રક્રિયાની લાક્ષણિકતા છે.

(C) સીવેજમાંથી ભૌતિક કણ-દ્રવ્યોને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે ભૌતિક પદ્ધતિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
$1$. ગાળણ (Filtration) નો ઉપયોગ મોટા તરતા કચરાને દૂર કરવા માટે થાય છે.
$2$. અવસાદન (Sedimentation) નો ઉપયોગ કાંકરી (માટી અને નાના પથ્થરો) અને અન્ય ઘન કણો જે નીચે બેસી જાય છે તેને દૂર કરવા માટે થાય છે.
આ તબક્કાઓને સામૂહિક રીતે પ્રાથમિક સારવાર (Primary treatment) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) સીવેજના પ્રાથમિક ઉપચારમાં,તરતા કચરાને ક્રમિક ગાળણ (sequential filtration) દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ,માટી અને નાની કાંકરીઓ (grit) ને અવસાદન (sedimentation) દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાઓ ભૌતિક છે અને તેમાં કોઈ જૈવિક કે રાસાયણિક કારકોનો સમાવેશ થતો નથી.

(A) ફ્લોક્સ એ ફૂગના તંતુઓ સાથે સંકળાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ છે જે જાળી જેવી રચના બનાવે છે. આ રચના સીવેજ (ગંદા પાણી) ની દ્વિતીયક પ્રક્રિયા દરમિયાન બને છે,જેને જૈવિક પ્રક્રિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વાયુમિશ્રણ ટાંકી (aeration tank) માં,જારક સૂક્ષ્મજીવો જોરશોરથી વૃદ્ધિ પામીને ફ્લોક્સ બનાવે છે,જે સીવેજમાં રહેલા મોટાભાગના કાર્બનિક દ્રવ્યોનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ ઘટે છે.

(C) ફ્લોકસ એ બૅક્ટેરિયાના સમૂહ છે જે ફૂગના તંતુઓ (કવકજાળ) સાથે જોડાઈને જાળી જેવી રચના બનાવે છે. સુએજ ટ્રીટમેન્ટ દરમિયાન,આ ફ્લોકસ વાયુમિશ્રણ ટાંકી (aeration tank) માં વૃદ્ધિ પામે છે અને સુએજમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો મોટો ભાગ ખાઈ જાય છે,જેનાથી બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ માં ઘટાડો થાય છે.

(D) સુએજ શુદ્ધિકરણમાં વિવિધ તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે. તરતો કચરો ક્રમિક ગાળણ દ્વારા દૂર થાય છે અને ગોળાશ્મો (માટી અને કાંકરી) અવસાદન દ્વારા દૂર થાય છે.
$2$. દ્વિતીયક અથવા જૈવિક પ્રક્રિયામાં જારક સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ દ્વારા ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટેરિયાના જથ્થા) બને છે.
$3$. સુએજ શુદ્ધિકરણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગંદા પાણીના $BOD$ ને ઘટાડવાનો છે. $BOD$ એટલે એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનનું પ્રમાણ. શુદ્ધિકરણ દરમિયાન,સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક દ્રવ્યોનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી પાણીને જળાશયોમાં મુક્ત કરતા પહેલા તેના $BOD$ માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.
$4$. તેથી,શુદ્ધિકરણ દરમિયાન $BOD$ વધે છે તે વિધાન અસત્ય છે.

(B) વિધાન $P$ ખોટું છે કારણ કે પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન (ખાસ કરીને સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં) મુખ્યત્વે જૈવિક પ્રક્રિયા છે,રાસાયણિક નહીં. બૅક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મ જીવો દ્વિતીયક સારવાર દરમિયાન કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરે છે.
વિધાન $Q$ સાચું છે કારણ કે સૂક્ષ્મ જીવો,ખાસ કરીને જારક અને અજારક બૅક્ટેરિયા,જળાશયો અને સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોના વિઘટન માટે જવાબદાર છે.
તેથી,વિધાન $P$ ખોટું છે અને વિધાન $Q$ સાચું છે.

(D) સાચું વિધાન $D$ છે.
$A$ ખોટું છે કારણ કે બાયોગૅસ અજારકજીવી બૅક્ટેરિયા (મિથેનોજન્સ) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
$B$ ખોટું છે કારણ કે મિથેનોબૅક્ટેરિયમ અજારકજીવી છે,જારકજીવી નથી.
$C$ ખોટું છે કારણ કે બાયોગૅસ એ વાયુઓનું મિશ્રણ છે (મુખ્યત્વે મિથેન,$CO_2$ અને $H_2$),તે શુદ્ધ મિથેન નથી.
$D$ સાચું છે કારણ કે દ્વિતીયક સારવાર દરમિયાન,સેટલિંગ ટેન્કમાં રહેલા ક્રિયાશીલ સ્લઝમાં જારકજીવી બૅક્ટેરિયા મોટી સંખ્યામાં હોય છે જે કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પાચન કરે છે.

(B) સીવેજ (ગંદા પાણી) માં કાર્બનિક દ્રવ્યો અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે. આ પર્યાવરણ વિવિધ સૂક્ષ્મ સજીવો જેવા કે બેક્ટેરિયા,વાયરસ,પ્રજીવો અને ફૂગના વિકાસ માટે ખૂબ જ અનુકૂળ છે. આમાંથી ઘણા સૂક્ષ્મ સજીવો રોગજન્ય હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ મનુષ્યો અને પ્રાણીઓમાં કોલેરા,ટાઈફોઈડ અને મરડા જેવા રોગો ફેલાવવા માટે સક્ષમ છે. તેથી,સીવેજનું પાણી જળજન્ય રોગોનો મુખ્ય સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે.

(C) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટમાં ગંદા પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા માટે સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ થાય છે.
મુખ્યત્વે,દ્વિતીયક પ્રક્રિયા (જૈવિક પ્રક્રિયા) દરમિયાન વિષમપોષી બૅક્ટેરિયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ બૅક્ટેરિયા ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે અને 'ફ્લોક્સ' (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બૅક્ટેરિયાના સમૂહ) બનાવે છે,જે ગંદા પાણીમાં રહેલા મોટાભાગના કાર્બનિક દ્રવ્યોનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી સીવેજના બાયોલોજિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ માં ઘટાડો થાય છે.

(A) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટના પ્રથમ તબક્કાને પ્રાથમિક સારવાર (Primary Treatment) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં બે મુખ્ય પગલાં દ્વારા ગંદા પાણીમાંથી મોટા અને નાના કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે:
$1$. ક્રમિક ગાળણ (Sequential filtration): આના દ્વારા તરતા કચરાને દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. અવસાદન (Sedimentation): આ પ્રક્રિયામાં કાંકરી અને માટી જેવા ભારે કણો નીચે બેસી જાય છે.
આ પદાર્થોને સામૂહિક રીતે ભૌતિક કણ-દ્રવ્યો (Physical particulate matter) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
દ્વિતીયક સારવારમાં બૅક્ટેરિયા અને ફૂગનો ઉપયોગ કરીને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ કરવામાં આવે છે.

(C) પ્રાથમિક સુએજ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં,સુએજને ગાળણ અને નિક્ષેપન (sedimentation) દ્વારા પસાર કરવામાં આવે છે.
નિક્ષેપન દરમિયાન,બધા જ ઘન પદાર્થો નીચે બેસી જાય છે જેને પ્રાથમિક સ્લજ કહે છે.
પ્રાથમિક સ્લજની ઉપર રહેલા મુક્ત પ્રવાહીને ઇફ્લુઅન્ટ (Effluent) અથવા બહિઃસ્ત્રાવી પાણી કહેવામાં આવે છે.
તેથી,'બહિઃસ્ત્રાવી પાણી' અને 'ઇફ્લુઅન્ટ' બંને આ સંદર્ભમાં એક જ પ્રવાહી ઘટક માટે વપરાય છે.

(B) સુએજ (ગંદા પાણી) ના દ્વિતીયક ઉપચારમાં,પ્રાથમિક ઇફ્લુઅન્ટને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકા (aeration tanks) માં પસાર કરવામાં આવે છે.
યાંત્રિક હલનચલન દ્વારા આ ઇફ્લુઅન્ટમાં સતત હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આ જોરદાર વાયુમિશ્રણ જારકજીવી સૂક્ષ્મજીવોની ઝડપી વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે સંકળાયેલા બૅક્ટેરિયાના જથ્થા) બનાવે છે.
આ જારકજીવી બૅક્ટેરિયા ઇફ્લુઅન્ટમાં રહેલા મોટાભાગના કાર્બનિક દ્રવ્યોનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.

(C) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક સ્લજને મોટા ટાંકાઓમાં મોકલવામાં આવે છે જેને અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટર કહેવામાં આવે છે.
આ ટાંકાઓની અંદર,અજારક બૅક્ટેરિયા સ્લજમાં હાજર બૅક્ટેરિયા અને ફૂગનું પાચન કરે છે.
આ પાચન દરમિયાન,આ બૅક્ટેરિયા મિથેન,હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓનું મિશ્રણ ઉત્પન્ન કરે છે,જે બાયોગેસ બનાવે છે.

(D) વિધાન $(A)$ ખોટું છે કારણ કે સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોનું ઘટાડો મુખ્યત્વે જૈવિક પ્રક્રિયા છે,રાસાયણિક પ્રક્રિયા નથી. દ્વિતીયક સારવાર (જૈવિક સારવાર) દરમિયાન બેક્ટેરિયા અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક દ્રવ્યોનો વપરાશ કરે છે.
કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે સૂક્ષ્મજીવો,ખાસ કરીને જારક અને અજારક બેક્ટેરિયા,સુએજમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા માટે જવાબદાર છે,જેનાથી બાયોલોજિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ ઘટે છે.

(B) વિધાન $(A)$ સાચું છે કારણ કે વધતી જતી માનવવસ્તી મોટા પ્રમાણમાં સુએજ (ગંદુ પાણી) ઉત્પન્ન કરે છે,તેથી જળ પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે વધુ $STPs$ ની જરૂર છે.
કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે સુએજના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન,અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટર્સનો ઉપયોગ થાય છે જ્યાં અજારક બેક્ટેરિયા કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરે છે અને મિથેન,હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓ ઉત્પન્ન કરે છે,જે બાયોગેસ બનાવે છે.
જોકે,$STPs$ માં બાયોગેસનું ઉત્પાદન એ સારવાર પ્રક્રિયાની એક ફાયદાકારક આડપેદાશ છે,તે મુખ્ય કારણ નથી કે શા માટે આપણે વધુ $STPs$ ની જરૂર છે (મુખ્ય કારણ પર્યાવરણને બચાવવા માટે વધતા કચરાના જથ્થાની સારવાર કરવાની જરૂરિયાત છે). તેથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(A) વિધાન $(A)$ સાચું છે કારણ કે $STPs$ (સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ) દ્વિતીયક પ્રક્રિયા દરમિયાન કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પાચન કરવા માટે વિષમપોષી સૂક્ષ્મ જીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) નો ઉપયોગ કરે છે.
કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે $STPs$ નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગંદા પાણીને જળાશયોમાં છોડતા પહેલા તેના $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) ને ઘટાડવાનો છે,જેથી પાણીનું પ્રદૂષણ અટકાવી શકાય.
આમ,સૂક્ષ્મ જીવોનો ઉપયોગ એ મુખ્ય પદ્ધતિ છે જેના દ્વારા $STPs$ પાણીનું પ્રદૂષણ અટકાવવાનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે,તેથી $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(B) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટમાં પ્રાથમિક સારવારની પ્રક્રિયામાં મુખ્યત્વે બે તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ગાળણ (Filtration): આ પ્રક્રિયા દ્વારા તરતો કચરો દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. અવસાદન (Sedimentation): આ પ્રક્રિયા દ્વારા માટી અને નાની કાંકરીઓ ટાંકીના તળિયે બેસી જાય છે.
તેથી,અવસાદનનો ઉપયોગ સીવેજમાંથી માટી અને કાંકરીઓ દૂર કરવા માટે થાય છે.

(A) ફ્લોક્સ એ બૅક્ટેરિયા અને ફૂગના તંતુઓનું જોડાણ છે જે જાળી જેવી રચના બનાવે છે.
આ ફ્લોક્સ સુએજ (ગંદા પાણી) ના દ્વિતીયક ઉપચાર (જૈવિક ઉપચાર) દરમિયાન બને છે.
તેઓ સુએજમાં રહેલા મોટાભાગના કાર્બનિક દ્રવ્યોનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી નિષ્ક્રિય પાણી (effluent) નો $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) ઘટે છે.

(C) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં નીચેના તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. પ્રાથમિક સારવાર: આમાં ગાળણ (ક્રમિક ગાળણ) અને અવસાદન (કાંકરા દૂર કરવા) દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. દ્વિતીયક સારવાર (જૈવિક સારવાર): પ્રાથમિક નિસ્યંદિત પાણીને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકાઓમાં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં તેને યાંત્રિક રીતે સતત હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પમ્પ કરવામાં આવે છે. આનાથી ઉપયોગી જારકજીવી સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ થાય છે જે 'ફ્લોક્સ' (flocs) બનાવે છે.
$3$. જારક સારવાર પછી,નિસ્યંદિત પાણીને સેટલિંગ ટાંકીમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં બૅક્ટેરિયલ 'ફ્લોક્સ' નીચે બેસી જાય છે. આ અવક્ષેપને સક્રિય સ્લજ (activated sludge) કહેવામાં આવે છે.
$4$. સક્રિય સ્લજનો થોડો ભાગ ફરીથી વાયુમિશ્રણ ટાંકીમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે,અને બાકીનો મુખ્ય ભાગ અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટર્સમાં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં અજારક બૅક્ટેરિયા સ્લજમાં રહેલા બૅક્ટેરિયા અને ફૂગનું પાચન કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ ગાળણ $\to$ અવસાદન $\to$ જારકજીવી બૅક્ટેરિયા $\to$ અજારકજીવી બૅક્ટેરિયા છે.

(B) : પ્રાથમિક અથવા ભૌતિક પ્રક્રિયા એ ગાળણ અને નિક્ષેપન (sedimentation) જેવી બે પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સુએજમાંથી નાના અને મોટા,તરતા અને નિલંબિત કણોને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
સુએજ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયા દરમિયાન,કાર્બનિક દ્રવ્યોના વિઘટન માટે અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ ડાયજેસ્ટરમાં થતી સૂક્ષ્મજીવી પ્રવૃત્તિ તે ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવો અને હાજર રહેલા કાર્બનિક પદાર્થો પર આધાર રાખે છે.
મિથેનોજેન્સ એ અજારક બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ છે જે સેલ્યુલોઝયુક્ત પદાર્થો પર કાર્ય કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ ની સાથે મોટી માત્રામાં મિથેન $(CH_4)$ ઉત્પન્ન કરે છે.
વધુમાં,સ્લજમાં હાજર અન્ય અજારક બેક્ટેરિયા હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ $(H_2S)$ અને એમોનિયા $(NH_3)$ જેવા વાયુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટરમાં ઉત્પન્ન થતા વાયુઓના મિશ્રણમાં સામાન્ય રીતે મિથેન,હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો સમાવેશ થાય છે.

(B) : ગટરના પાણીને સુક્ષ્મજીવોની મદદથી સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ દ્વારા શુદ્ધ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાના ત્રણ તબક્કા છે - પ્રાથમિક,દ્વિતીયક અને તૃતીયક. પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં ગાળણ અને નિક્ષેપન દ્વારા તરતા અને નિલંબિત ઘન પદાર્થો દૂર કરવામાં આવે છે. પ્રથમ,તરતા પદાર્થોને ક્રમિક ગાળણ દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે. ગાળણને મોટા ખુલ્લા સેટલિંગ ટાંકીમાં રાખવામાં આવે છે જ્યાં કાંકરી નીચે બેસી જાય છે. આ અવક્ષેપને પ્રાથમિક સ્લજ કહેવામાં આવે છે,જ્યારે ઉપરના પ્રવાહીને એફ્લુઅન્ટ કહેવામાં આવે છે. દ્વિતીયક પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક એફ્લુઅન્ટને એરેશન ટાંકીમાં લઈ જવામાં આવે છે. એરેશન ટાંકીમાં મોટી સંખ્યામાં જારક વિષમપોષી સૂક્ષ્મજીવો વૃદ્ધિ પામે છે અને ફ્લોક્સ બનાવે છે. આ સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરે છે,જેનાથી કચરાનો $BOD$ ઘટે છે. સેટલિંગ ટાંકીના અવક્ષેપને સક્રિય સ્લજ કહેવામાં આવે છે. બાકીના ભાગને અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટર નામની મોટી ટાંકીમાં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં અજારક સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પાચન કરે છે અને મિથેન,$H_2S$ અને $CO_2$ જેવા વાયુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.

(D) ગૌણ સુએજ ટ્રીટમેન્ટ,જેને જૈવિક ટ્રીટમેન્ટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેમાં મુખ્યત્વે સુએજમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવા માટે જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક એફ્લુઅન્ટને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકાઓમાં (aeration tanks) મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ) સ્વરૂપે થાય છે.
આ સૂક્ષ્મજીવો એફ્લુઅન્ટમાં રહેલા મોટાભાગના કાર્બનિક પદાર્થોનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી બાયોલોજિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.
તેથી,તે અનિવાર્યપણે એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે.

(D) : ગંદા પાણીને સુક્ષ્મજીવોની મદદથી સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ દ્વારા શુદ્ધ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાના ત્રણ તબક્કા છે - પ્રાથમિક,દ્વિતીયક અને તૃતીયક. પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને અવક્ષેપન દ્વારા ઘન કચરો દૂર કરવામાં આવે છે. પ્રથમ,તરતા પદાર્થોને ક્રમિક ગાળણ દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે. ગળાયેલું પાણી મોટી ખુલ્લી ટાંકીઓમાં રાખવામાં આવે છે જ્યાં કાંકરી નીચે બેસી જાય છે. આ અવક્ષેપને પ્રાથમિક સ્લજ કહેવામાં આવે છે. દ્વિતીયક સારવારમાં,પ્રાથમિક એફ્લુઅન્ટને વાયુમિશ્રણ ટાંકીમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં મોટી સંખ્યામાં જારક વિષમપોષી સૂક્ષ્મજીવો વૃદ્ધિ પામે છે અને 'ફ્લોક્સ' (flocs) બનાવે છે. આ સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરે છે. જ્યારે કચરાનો $BOD$ મૂળ સીવેજના $10-15\%$ સુધી ઘટી જાય છે,ત્યારે તેને સેટલિંગ ટાંકીમાં મોકલવામાં આવે છે. સેટલિંગ ટાંકીના અવક્ષેપને 'સક્રિય સ્લજ' (activated sludge) કહેવામાં આવે છે. બાકીના ભાગને અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટરમાં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં અજારક સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પાચન કરે છે અને મિથેન,$H_2S$ અને $CO_2$ ધરાવતો ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે.

(A) : બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક કચરાનું વિઘટન કરતા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વપરાતા ઓક્સિજનનો જથ્થો છે.
તે પાણીમાં રહેલા ચોક્કસ પ્રકારના કાર્બનિક પ્રદૂષકોના પ્રમાણનું માપદંડ છે.
તેથી,તેનો ઉપયોગ ગંદા પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના જથ્થાનો અંદાજ કાઢવા માટે કરવામાં આવે છે.

(A) સક્રિય સ્લજ એ ગંદા પાણીના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા અવક્ષેપિત બેક્ટેરિયલ ફ્લોક્સને સંદર્ભિત કરે છે.
એરેશન ટેન્કમાં,જારક સૂક્ષ્મજીવો ઝડપથી વૃદ્ધિ પામીને ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે સંકળાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ) બનાવે છે.
આ ફ્લોક્સ ગંદા પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોના મોટા ભાગનો વપરાશ કરે છે.
એકવાર ગંદા પાણીની $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય,પછી આ પાણીને સેટલિંગ ટેન્કમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં બેક્ટેરિયલ ફ્લોક્સને નીચે બેસવા દેવામાં આવે છે.
આ અવક્ષેપને 'સક્રિય સ્લજ' કહેવામાં આવે છે.

(A) ગંદા પાણીની પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને નિક્ષેપન દ્વારા ગંદા પાણીમાંથી મોટા અને નાના કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$1$. ગાળણ: તરતા કચરાને ક્રમિક ગાળણ દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. નિક્ષેપન: કાંકરી (માટી અને નાના પથ્થરો) ને નિક્ષેપન દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
તળિયે બેસી જતા તમામ ઘન પદાર્થો પ્રાથમિક સ્લજ બનાવે છે અને ઉપરનું પ્રવાહી નિસ્પંદિત (effluent) બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં કોઈ જૈવિક કે રાસાયણિક સારવારનો સમાવેશ થતો નથી.

(A) સુએજ (ગંદા પાણી) ના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન,પ્રાથમિક નિષ્કર્ષને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકીઓમાં પસાર કરવામાં આવે છે જ્યાં તેને યાંત્રિક રીતે સતત હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પમ્પ કરવામાં આવે છે. આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની જોરદાર વૃદ્ધિ થઈને ફ્લોક્સ (Flocs) બને છે. ફ્લોક્સ એ બેક્ટેરિયાના સમૂહ છે જે ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાઈને જાળી જેવી રચના બનાવે છે. આ સૂક્ષ્મજીવો નિષ્કર્ષમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના મોટા ભાગનો વપરાશ કરે છે.

(B) વિધાન $X$ સાચું છે: સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં બે મુખ્ય તબક્કાઓ હોય છે: પ્રાથમિક સારવાર (કણોનું ભૌતિક રીતે દૂર કરવું) અને દ્વિતીયક સારવાર (જૈવિક સારવાર).
વિધાન $Y$ સાચું છે: દ્વિતીયક સારવારના તબક્કામાં સૂક્ષ્મજીવો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જ્યાં જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવો સુએજમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે.
તેથી,વિધાન $X$ અને $Y$ બંને સાચા છે.

(D) વિધાન $(A)$ સાચું છે કારણ કે $STP$ ને ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ગંદા પાણીમાંથી દૂષિત પદાર્થો દૂર કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે.
કારણ $(R)$ ખોટું છે કારણ કે $STP$ પ્રક્રિયાના અંતે (ખાસ કરીને દ્વિતીયક સારવાર પછી),પાણીને ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે સંકળાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ) દૂર કરવા માટે શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. જે પાણી જળાશયોમાં છોડવામાં આવે છે તે મોટાભાગે આ ફ્લોક્સથી મુક્ત હોય છે. તેથી,પ્રક્રિયાના અંતે પાણીમાં ફ્લોક્સ હોતા નથી; તેના બદલે,અવક્ષેપન (sedimentation) તબક્કા દરમિયાન ફ્લોક્સ દૂર કરવામાં આવે છે.

(C) સુએજ કચરામાં મુખ્યત્વે કાર્બનિક પદાર્થો હોય છે,જેમ કે માનવ મળ,ખોરાકનો કચરો અને અન્ય જૈવિક પદાર્થો.
આ પદાર્થો સજીવોમાંથી મેળવવામાં આવતા હોવાથી,તેનું બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકે છે.
તેથી,સુએજ કચરાને જૈવ-વિઘટનીય તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) $BOD$ (Biochemical Oxygen Demand) એટલે કે પાણીના ચોક્કસ જથ્થામાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા માટે જારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ.
$1$. $BOD$ એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પ્રદૂષકોના પ્રમાણના સીધા પ્રમાણમાં હોય છે.
$2$. તળાવના પાણીમાં સામાન્ય રીતે સડતા છોડ,પ્રાણીઓના કચરા અને સૂક્ષ્મજીવો જેવા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર હોય છે,જેના કારણે તેનો $BOD$ વધારે હોય છે.
$3$. બિસ્લેરી પાણી,સોડા અને મિનરલ વોટરને એવી રીતે પ્રક્રિયા કરીને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે કે તેમાં કાર્બનિક પ્રદૂષકો નહિવત હોય,પરિણામે તેનો $BOD$ ખૂબ જ ઓછો હોય છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી તળાવના પાણીનો $BOD$ સૌથી વધુ છે.

(C) બૅક્ટેરિયા કાર્બન ચક્રમાં મુખ્યત્વે વિઘટનની પ્રક્રિયા દ્વારા મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થો (મૃત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ) ને $CO_2$ જેવા સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડે છે.
આ પ્રક્રિયા કાર્બનને વાતાવરણ અથવા જમીનમાં પાછું મુક્ત કરે છે,જેથી તે ઉત્પાદકો દ્વારા ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
તેથી,કાર્બનિક સંયોજનોનું પાચન અથવા વિઘટન એ કાર્બન ચક્રમાં તેમનું સૌથી મહત્વનું યોગદાન છે.

(D) $1$. બાયોગેસ પ્રાણીઓના ઉત્સર્ગદ્રવ્યોમાંથી અજારક બેક્ટરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જારક બેક્ટરિયા દ્વારા નહીં.
$2$. મિથેનોબેક્ટેરિયમ એ અજારક બેક્ટરિયા છે,જારક નથી,જે ઢોરના આમાશય (rumen) માં જોવા મળે છે.
$3$. બાયોગેસ એ વાયુઓનું મિશ્રણ છે (મુખ્યત્વે મિથેન,$CO_2$ અને $H_2$),તે શુદ્ધ મિથેન નથી.
$4$. સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં,પ્રાથમિક નિસ્યંદિત પાણીને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકા (aeration tanks) માં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં તેને યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને હવા પંપ કરવામાં આવે છે. આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ થાય છે જે ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટરિયાના સમૂહ) બનાવે છે. આ ફ્લોક્સ નિસ્યંદિત પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો મોટો ભાગ વાપરી નાખે છે,જેનાથી $BOD$ માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે. આ મિશ્રણને પછી સેટલિંગ ટાંકામાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં બેક્ટેરિયલ ફ્લોક્સ નીચે બેસી જાય છે. આ અવસાદનને એક્ટિવેટેડ સ્લજ કહેવામાં આવે છે.

(B) ગટરના કચરાની પ્રક્રિયા દરમિયાન,ખાસ કરીને અજારક સ્લજ પાચકો (anaerobic sludge digesters) માં,અજારક બેક્ટેરિયા (મિથેનોજેન્સ) સ્લજમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થો પર પ્રક્રિયા કરે છે.
આ બેક્ટેરિયા વાયુઓનું મિશ્રણ ઉત્પન્ન કરે છે,જેને બાયોગેસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ બાયોગેસના મુખ્ય ઘટકો $CH_4$ (મિથેન),$H_2S$ (હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ) અને $CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ મિથેન,હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છે.

(B) સુએજ (ગંદા પાણી) ની દ્વિતીયક સારવાર દરમિયાન,સક્રિય સ્લજ (activated sludge) ના અવક્ષેપને મોટા ટાંકાઓમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે જેને એનએરોબિક સ્લજ ડાયજેસ્ટર્સ કહેવામાં આવે છે.
આ ટાંકાઓમાં,અન્ય પ્રકારના બેક્ટેરિયા જે અજારક (anaerobic) પરિસ્થિતિમાં વૃદ્ધિ પામે છે,તેઓ સ્લજમાં રહેલા બેક્ટેરિયા અને ફૂગનું પાચન કરે છે.
આ પાચન દરમિયાન,બેક્ટેરિયા મિથેન $(CH_4)$,હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ $(H_2S)$ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ જેવા વાયુઓનું મિશ્રણ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ વાયુઓ બાયોગેસ બનાવે છે અને તેનો ઉપયોગ ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે થઈ શકે છે.

(C) સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં પ્રાથમિક ટ્રીટમેન્ટમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા સુએઝમાંથી કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
આ તબક્કાઓ ક્રમિક ગાળણ દ્વારા તરતા કચરાને અને અવસાદન દ્વારા કાંકરી (માટી અને નાના પથ્થરો) ને દૂર કરે છે.
તળિયે બેસી જતા તમામ ઘન પદાર્થોને પ્રાથમિક સ્લઝ કહેવામાં આવે છે અને ઉપર રહેલા પ્રવાહીને એફ્લુઅન્ટ કહેવામાં આવે છે.

(A) બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એ એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ દર્શાવે છે.
જ્યારે નદીમાં મોટા પ્રમાણમાં ગંદુ પાણી (કાર્બનિક કચરો) છોડવામાં આવે છે,ત્યારે આ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા માટે વિઘટનકર્તા બેક્ટેરિયાની સંખ્યામાં વધારો થાય છે.
આ બેક્ટેરિયા વિઘટનની પ્રક્રિયા માટે પાણીમાં રહેલા ઓગળેલા ઓક્સિજનનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરે છે.
પરિણામે,સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઓક્સિજનની માંગ વધવાને કારણે નદીના પાણીનો $BOD$ નોંધપાત્ર રીતે વધે છે.

(C) સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયામાં,દ્વિતીયક સારવારને જૈવિક સારવાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,પ્રાથમિક સેટલિંગ ટાંકીમાંથી મળતા પ્રવાહીને મોટી વાયુમિશ્રણ (aeration) ટાંકીઓમાં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બૅક્ટરિયાના સમૂહ) તરીકે જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે.
વૃદ્ધિ દરમિયાન,આ સૂક્ષ્મજીવો પ્રવાહીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો મોટો ભાગ વાપરી નાખે છે.
જ્યારે સુએઝ અથવા ગંદા પાણીનો $BOD$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે,ત્યારે આ પ્રવાહીને સેટલિંગ ટાંકીમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં બૅક્ટેરિયલ 'ફ્લોક્સ'ને નીચે બેસવા દેવામાં આવે છે.
આ અવક્ષેપને 'ઍક્ટિવેટેડ સ્લઝ' કહેવામાં આવે છે.
ઍક્ટિવેટેડ સ્લઝનો એક નાનો ભાગ ઇનોક્યુલમ (બીજ) તરીકે વાપરવા માટે ફરીથી વાયુમિશ્રણ ટાંકીમાં પંપ કરવામાં આવે છે. આને બૅક્ટરિયાનું રિસાઇક્લિંગ કહેવામાં આવે છે.

(C) દ્વિતીય સુએઝ પ્રક્રિયા,જેને જૈવિક પ્રક્રિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેમાં સુએઝમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા માટે જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ થાય છે.
પ્રાથમિક પ્રક્રિયા એ ગાળણ અને અવસાદન જેવી ભૌતિક પ્રક્રિયા છે.
દ્વિતીય પ્રક્રિયા એ નિષ્કર્ષના જૈવિક ઓક્સિજન વપરાશ $(BOD)$ ને ઘટાડવા માટે સૂક્ષ્મજીવોની ચયાપચયની પ્રવૃત્તિઓ પર આધાર રાખે છે.
તેથી,તે મુખ્યત્વે એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે.

(A) મોટા શહેરોમાં ઘરગથ્થુ સુએઝમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે.
$1$. $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું માપદંડ છે.
$2$. ઘરગથ્થુ સુએઝમાં મોટા પ્રમાણમાં જૈવ-વિઘટનીય કાર્બનિક પદાર્થો હોય છે,જે જારક અને અજારક બૅક્ટરિયા જેવા સૂક્ષ્મજીવો માટે ખોરાક તરીકે કામ કરે છે.
$3$. જેમ જેમ આ સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે,તેમ તેઓ દ્રાવ્ય ઓક્સિજનનો વપરાશ કરે છે,જેના પરિણામે $BOD$ નું મૂલ્ય ઊંચું રહે છે.
$4$. તેથી,ઘરગથ્થુ સુએઝ તેના ઊંચા કાર્બનિક ભાર અને સંબંધિત સૂક્ષ્મજીવીય પ્રવૃત્તિને કારણે ઊંચું $BOD$ ધરાવે છે.

(B) સુએજના દ્વિતીયક ઉપચારમાં,સક્રિય સ્લજ ફ્લોક્સ એ બેક્ટેરિયાના સમૂહ છે જે ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાઈને જાળી જેવી રચના બનાવે છે.
આ ફ્લોક્સને કાર્બનિક પદાર્થોના જૈવિક વિઘટન માટે સતત ઓક્સિજનના પુરવઠાની જરૂર હોય છે.
જો ઓક્સિજનની પ્રાપ્યતા ઘટાડવામાં આવે,તો ઓક્સિજન ફ્લોક્સના અંદરના ભાગમાં પ્રસરણ પામી શકતો નથી.
પરિણામે,ફ્લોક્સનું કેન્દ્ર એનોક્સિક (ઓક્સિજન વગરનું) બની જાય છે.
આનાથી કેન્દ્રમાં રહેલા વાયવ્ય (aerobic) બેક્ટેરિયા મૃત્યુ પામે છે,જે અંતે ફ્લોક્સની રચનાત્મક અખંડિતતાને નુકસાન પહોંચાડે છે અને તે તૂટી જાય છે.

(N/A) સુએજ એ મ્યુનિસિપલ કચરો છે જે ગટરો અને ડ્રેઇન દ્વારા વહી જાય છે. તેમાં પ્રવાહી અને ઘન બંને પ્રકારનો કચરો હોય છે,જે કાર્બનિક પદાર્થો અને સૂક્ષ્મજીવોથી ભરપૂર હોય છે.
આમાંના ઘણા સૂક્ષ્મજીવો રોગકારક હોય છે અને કોલેરા,ટાઇફોઇડ અને મરડા જેવા અનેક જળજન્ય રોગોનું કારણ બની શકે છે.
સુએજનું પાણી પીવાના પાણીના સ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત કરવાનું મુખ્ય કારણ છે.
તેથી,પર્યાવરણીય અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત જોખમોને રોકવા માટે સુએજના પાણીનો યોગ્ય રીતે સંગ્રહ,શુદ્ધિકરણ અને નિકાલ કરવો અત્યંત આવશ્યક છે.

(B)

પ્રાથમિક સુએજ ટ્રીટમેન્ટ	દ્વિતીયક સુએજ ટ્રીટમેન્ટ
$1$. આ એક ભૌતિક/યાંત્રિક પ્રક્રિયા છે જેમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા મોટા અને નાના કણોને દૂર કરવામાં આવે છે.	$1$. આ એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે જેમાં કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. તે પ્રમાણમાં સસ્તી અને ઓછી જટિલ છે.	$2$. તે વધુ ખર્ચાળ અને જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં વાયુમિશ્રણ (aeration) અને સૂક્ષ્મજીવોના વ્યવસ્થાપનની જરૂર પડે છે.