Mix Example-Environmental Issues Questions in Gujarati

(D) બેંગ્લોરના પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ બનાવતા ઉત્પાદક અહમદખાનને સમજાયું કે પ્લાસ્ટિકનો કચરો એક મોટી સમસ્યા છે.
તેમણે રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર બનાવ્યો જેને 'પોલીબ્લેન્ડ' કહેવામાં આવે છે.
આર.વી. કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ અને બેંગ્લોર સિટી કોર્પોરેશનના સહયોગથી,તેમણે સાબિત કર્યું કે પોલીબ્લેન્ડ અને ડામરના મિશ્રણનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે કરી શકાય છે.
આ પદ્ધતિ રસ્તાઓની પાણીને અપાકર્ષવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે અને પ્લાસ્ટિકના કચરાના નિકાલમાં મદદ કરે છે.

(B) બેંગલુરુના પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ બનાવતા અહમદખાને રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર બનાવ્યો,જેને 'પોલીબ્લેન્ડ' કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ પોલીબ્લેન્ડને બિટુમેન (ડાંબર) સાથે ભેળવીને રસ્તા બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે,ત્યારે તે બિટુમેનના પાણીને દૂર રાખવાના ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે અને રસ્તાનું આયુષ્ય $3$ ગણું વધારે છે. આ પ્રક્રિયા પ્લાસ્ટિકના કચરાના અસરકારક વ્યવસ્થાપનમાં પણ મદદ કરે છે.

(D) પોલીબ્લેન્ડ એ રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે.
તેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે બિટુમેન સાથે કરવામાં આવે છે.
જ્યારે આ મિશ્રણનો ઉપયોગ રસ્તાના નિર્માણ માટે કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે બિટુમેનના પાણીને દૂર રાખવાના ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે અને પ્લાસ્ટિકના કચરાના નિકાલમાં મદદ કરે છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયામાં બિટુમેન અને પ્લાસ્ટિક કચરો બંનેનો ઉપયોગ થાય છે.

(A) બેંગલુરુના પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ બનાવનાર અહમદખાને રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો એક ઝીણો પાવડર બનાવ્યો,જેને 'પોલીબ્લેન્ડ' કહેવામાં આવે છે.
તેમણે આ મિશ્રણને ડામર સાથે ભેળવીને રસ્તા બનાવવા માટે આર.વી. કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ અને બેંગલુરુ સિટી કોર્પોરેશન સાથે સહયોગ કર્યો.
આ પહેલ પહેલાં,કચરો વીણવાવાળાને પ્લાસ્ટિકના કચરા માટે $0.40$ રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામ મળતા હતા.
અહમદખાનના પ્રોજેક્ટ દ્વારા પ્લાસ્ટિકના કચરાની માંગમાં વધારો થવાને કારણે,કચરો વીણવાવાળાને $6$ રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામ મળવા લાગ્યા.
તેથી,$P = 0.40$ અને $Q = 6$.

(D) બેંગ્લોરના પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ બનાવતા ઉત્પાદક અહમદખાને 'પોલીબ્લેન્ડ' વિકસાવ્યું,જે રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે.
આ મિશ્રણને ડામર (બીટુમેન) સાથે ભેળવવામાં આવે છે જેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે થાય છે.
આર.વી. કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ અને બેંગ્લોર સિટી કોર્પોરેશનના સહયોગથી,અહમદખાને સાબિત કર્યું કે જ્યારે પોલીબ્લેન્ડ અને ડામરના મિશ્રણનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ડામરના પાણીને દૂર રાખવાના ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે અને રસ્તાના આયુષ્યમાં ત્રણ ગણો વધારો કરવામાં મદદ કરે છે.
વર્ષ $2002$ સુધીમાં,બેંગ્લોરમાં આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને $40$ કિલોમીટરથી વધુ રસ્તાઓનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે.

(D) સંકલિત કાર્બનિક ખેતી એ એક ચક્રીય અને કચરો પેદા ન કરતી (Zero-waste) પ્રક્રિયા છે,જેમાં એક પ્રક્રિયામાંથી મળતો કચરો બીજી પ્રક્રિયા માટે પોષકદ્રવ્યો તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ પદ્ધતિ સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવાની અને પર્યાવરણ પર ન્યૂનતમ અસર સાથે કૃષિ ઉત્પાદન વધારવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

(B) સોનીપત,હરિયાણાના ખેડૂત રમેશચંદ્ર ડાગર સંકલિત કાર્બનિક ખેતીના પ્રણેતા છે.
તેમણે એક ચક્રીય,શૂન્ય-કચરો (zero-waste) પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક અમલમાં મૂકી છે,જેમાં એક પ્રક્રિયામાંથી મળતો કચરો અન્ય પ્રક્રિયા માટે પોષક તત્વો તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
તેમની સંકલિત કાર્બનિક ખેતી પદ્ધતિમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
$I-$ મધમાખી-પાલન
$II-$ ડેરી વ્યવસ્થાપન
$III-$ જળ-સંગ્રહણ
$IV-$ સેન્દ્રીય ખાતર બનાવટ
તેમણે જમીનની ફળદ્રુપતા અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા જાળવવા માટે રાસાયણિક ખાતરો $(V)$ અને રાસાયણિક જંતુનાશકો $(VI)$ નો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે ટાળ્યો હતો.
તેથી,સાચી પ્રક્રિયાઓ $I, II, III$ અને $IV$ છે.

(D) હરિયાણાના સોનીપતના એક ખેડૂત રમેશચંદ્ર ડાગરે મધમાખી ઉછેર,ડેરી વ્યવસ્થાપન,જળ સંગ્રહ,ખાતર બનાવવું અને ખેતી જેવી વિવિધ કૃષિ પદ્ધતિઓને એક સાંકળ પ્રક્રિયામાં જોડી હતી. આ અભિગમને સંકલિત જૈવિક ખેતી (Integrated Organic Farming) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે અન્ય ખેડૂતોને આ ટકાઉ પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં મદદ કરવા અને માહિતી શેર કરવા માટે 'હરિયાણા કિસાન કલ્યાણ કલબ'ની રચના કરી હતી. હાલમાં આ કલબમાં $5000$ જેટલા ખેડૂતો સભ્ય તરીકે જોડાયેલા છે.

(C) ગ્રીન હાઉસ એ કાચ જેવી પારદર્શક સામગ્રીથી બનેલી દીવાલો અને છત ધરાવતું માળખું છે, જેમાં નિયંત્રિત આબોહવાની સ્થિતિની જરૂર હોય તેવા છોડ ઉગાડવામાં આવે છે.
ઠંડા પ્રદેશોમાં અથવા $\text{શિયાળા}$ની ઋતુ દરમિયાન, ગ્રીન હાઉસ સૂર્યના કિરણો (ગરમી) ને અંદર જકડી રાખે છે, જેનાથી બહારનું તાપમાન છોડના વિકાસ માટે ખૂબ ઓછું હોય ત્યારે પણ અંદરનું વાતાવરણ ગરમ રહે છે અને છોડનો વિકાસ સારી રીતે થાય છે.

(A) પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ માટેના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,પૃથ્વી પર પહોંચતા સૌરવિકિરણોમાંથી,લગભગ $1/4$ ભાગનું વાદળો અને વાયુઓ દ્વારા પરાવર્તન થાય છે અને બીજો $1/4$ ભાગ તેમના દ્વારા શોષાય છે. આમ,$P = 1/4$ અને $Q = 1/4$ થાય છે.

(A) વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાન મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં $CO_2$ જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના વધારાને કારણે થાય છે.
$I-$ અશ્મિભૂત ઈંધણનો ઉપયોગ ઘટાડવાથી $CO_2$ નું ઉત્સર્જન ઘટે છે,જે વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
$II-$ ઊર્જાના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવાથી કુલ ઊર્જાની માંગ ઘટે છે,જેનાથી ઈંધણનો વપરાશ અને ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થાય છે.
$III-$ જંગલોની વનકટાઈ કરવાથી $CO_2$ નું પ્રમાણ વધે છે કારણ કે વૃક્ષો કાર્બન સિંક તરીકે કાર્ય કરે છે; તેથી,આ વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનને નિયંત્રિત કરતું નથી.
$IV-$ વૃક્ષારોપણ કરવાથી વાતાવરણમાંથી $CO_2$ શોષાય છે,જે વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
$V-$ માનવ વસ્તીની વૃદ્ધિમાં વધારો કરવાથી સંસાધનોનો વપરાશ અને ઉત્સર્જન વધે છે,જે વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનને વધારે છે.
તેથી,વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરતા પગલાં $I, II,$ અને $IV$ છે.

(A) રણ-સ્થળીકરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા ફળદ્રુપ જમીન રણમાં ફેરવાય છે,જે સામાન્ય રીતે દુષ્કાળ,વનકટાઈ અથવા અયોગ્ય ખેતી પદ્ધતિઓને કારણે થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે,તે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે રણ-સ્થળીકરણ આજકાલ એક મુખ્ય સમસ્યા છે,જે મુખ્યત્વે $A$ (નબળી સિંચાઈ પદ્ધતિઓ) ને કારણે થાય છે. નબળી સિંચાઈ પદ્ધતિઓ જમીનમાં પાણી ભરાઈ રહેવા (waterlogging) અને જમીનની ક્ષારતા (soil salinity) તરફ દોરી જાય છે,જે જમીનને નુકસાન પહોંચાડે છે અને અંતે તેને રણમાં ફેરવી નાખે છે.

(D) રણ-સ્થળીકરણ એ શુષ્ક,અર્ધ-શુષ્ક અને સૂકા ઉપ-ભેજવાળા વિસ્તારોમાં જમીનનું અધોગતિ છે,જે મુખ્યત્વે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ અને આબોહવાકીય ફેરફારોને કારણે થાય છે.
રણ-સ્થળીકરણમાં ફાળો આપતી માનવીય પ્રવૃત્તિઓમાં નીચે મુજબનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. વધારે પડતી ખેતી: આ જમીનના પોષક તત્વોને ખતમ કરે છે,જેનાથી જમીન બંજર બની જાય છે.
$2$. અનિયંત્રિત ચરાણ: આ વનસ્પતિના આવરણને દૂર કરે છે,જેનાથી જમીનનું ધોવાણ થાય છે.
$3$. વનનાબૂદી: આ જમીનનું કુદરતી રક્ષણાત્મક આવરણ નષ્ટ કરે છે.
$4$. નબળી સિંચાઈ પદ્ધતિઓ: આ જલપ્લાવન (waterlogging) અને જમીનની ક્ષારતામાં વધારો કરે છે,જે જમીનને ખેતી માટે અયોગ્ય બનાવે છે.
તેથી,ઉપરની તમામ પ્રવૃત્તિઓ રણ-સ્થળીકરણ માટે જવાબદાર છે.

(C) ધોરણ $12$ જીવવિજ્ઞાનની $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક (પ્રકરણ: પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ) મુજબ,વીસમી સદીની શરૂઆતમાં ભારતમાં જમીનના કુલ ક્ષેત્રફળના લગભગ $30 \%$ ભાગમાં જંગલો હતા.
વીસમી સદીના અંત સુધીમાં,આ જંગલ વિસ્તાર ઘટીને $21.54 \%$ થઈ ગયો હતો.
તેથી,$P$ અને $Q$ માટેના સાચા મૂલ્યો અનુક્રમે $30 \%$ અને $21.54 \%$ છે.

(B) ઝૂમ ખેતી,જેને 'સ્લેશ એન્ડ બર્ન' (કાપો અને બાળો) ખેતી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક પરંપરાગત ખેતી પદ્ધતિ છે જેમાં જંગલના એક ભાગને વૃક્ષો કાપીને અને વનસ્પતિના અવશેષોને બાળીને સાફ કરવામાં આવે છે. રાખનો ઉપયોગ ખાતર તરીકે થાય છે અને ત્યારબાદ જમીનનો ઉપયોગ ખેતી માટે કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ ભારતના $North-eastern$ (ઉત્તર-પૂર્વીય) રાજ્યોમાં વ્યાપકપણે પ્રચલિત છે.

(A) અમૃતાદેવી બિશનોઈ વન્યજીવ સંરક્ષણ પુરસ્કાર ખાસ કરીને ભારત સરકાર દ્વારા ગ્રામીણ વિસ્તારોના એવા વ્યક્તિઓ અથવા સમુદાયો માટે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે, જેમણે વન્યજીવોના રક્ષણ માટે અદભૂત સાહસ અને સમર્પણ દર્શાવ્યું હોય. આ પુરસ્કાર અમૃતાદેવી બિશનોઈની યાદમાં આપવામાં આવે છે, જેમણે રાજસ્થાનના ખેજરલી ગામમાં ખેજરીના વૃક્ષોના રક્ષણ માટે અન્ય $363$ લોકો સાથે પોતાનું બલિદાન આપ્યું હતું.

(B) ભારત સરકારે $1980$ ના દાયકામાં સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન (Joint Forest Management - $JFM$) ની કલ્પના રજૂ કરી હતી.
આ પહેલ સ્થાનિક સમુદાયોને જંગલોના વ્યવસ્થાપન અને રક્ષણમાં સામેલ કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી.
આ વ્યવસ્થા હેઠળ,સ્થાનિક સમુદાયો જંગલના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન માટેની તેમની સેવાઓના બદલામાં જંગલની પેદાશોનો લાભ મેળવે છે.

(A) ચિપકો આંદોલન એ ભારતના ગ્રામીણ ગામવાસીઓ,ખાસ કરીને મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલું એક અહિંસક સામાજિક અને પર્યાવરણીય આંદોલન હતું.
તેની શરૂઆત $1970$ ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઉત્તરાખંડના ગઢવાલ હિમાલય વિસ્તારમાં થઈ હતી.
આ આંદોલનમાં લોકોએ વ્યાપારી લાકડા કાપનારાઓ દ્વારા વૃક્ષોને કપાતા અટકાવવા માટે તેમને બાથ ભરી લીધી હતી,જેનાથી જંગલની ઇકોસિસ્ટમનું રક્ષણ થયું હતું.

(C) શેવાળના ફૂલ (Algal bloom) પોષક તત્વોના સંવર્ધન (સુપોષણ) ને કારણે પ્લેન્કટોનિક શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિને લીધે થાય છે.
આ ફૂલ જળાશયોને વિશિષ્ટ રંગ આપે છે અને પાણીની ગુણવત્તામાં ઘટાડો કરે છે.
તે માછલીઓના મૃત્યુનું કારણ પણ બને છે અને મનુષ્યો તેમજ પ્રાણીઓ માટે ઝેરી હોઈ શકે છે.
તેથી,એવું વિધાન કે શેવાળના ફૂલ પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો કરે છે અને મત્સ્યઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપે છે,તે ખોટું છે.

(C) ક્રમિક પોષક સ્તરો પર ઝેરી પદાર્થોની સાંદ્રતામાં થતા વધારાને જૈવિક વિશાલન (Biomagnification) કહેવામાં આવે છે.
પાણીમાં પોષક તત્વોની મોટી માત્રા શેવાળના ઉભરા (Algal bloom) ની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે ઓક્સિજનમાં ઘટાડો કરે છે અને માછલીઓના મૃત્યુદરમાં વધારો કરે છે.
સુપોષકતાકરણ (Eutrophication) એ પાણીમાં પોષક તત્વોના સંવર્ધન દ્વારા સરોવરનું કુદરતી વૃદ્ધત્વ છે.

(C) ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન નંબર $1926$ મહારાષ્ટ્ર વન વિભાગ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ પહેલ ખાસ કરીને વૃક્ષારોપણ,વન સંરક્ષણ અંગે માહિતી અને સહાય પૂરી પાડવા અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણ વિશે લોકોમાં જનજાગૃતિ લાવવા માટે બનાવવામાં આવી છે.

(C) વિધાન $I$ સાચું છે કારણ કે શેવાળના ફૂલો (Algal blooms) પ્લેન્કટોનિક શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિને કારણે થાય છે,જે જળાશયોને વિશિષ્ટ રંગ આપે છે.
વિધાન $II$ ખોટું છે કારણ કે ફૂલ બનાવતા શેવાળ માત્ર માછલીઓ માટે જ નહીં,પરંતુ મનુષ્યો અને અન્ય પ્રાણીઓ માટે પણ ઝેરી હોય છે,કારણ કે તેઓ પાણીમાં શક્તિશાળી ઝેર મુક્ત કરે છે,જેનાથી પાણીની ગુણવત્તા બગડે છે.

(B) મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા 'હેલો ફોરેસ્ટ' નામની $24$ કલાકની ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન નંબર $1926$ શરૂ કરવામાં આવી છે,જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વૃક્ષારોપણ,વન સંરક્ષણ અને પર્યાવરણીય જાળવણી અંગે જનજાગૃતિ ફેલાવવાનો છે.

(C) $NEERI$ (નેશનલ એન્વાયરમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ ડેટા મુજબ,હવાના ગુણવત્તા મોનિટરિંગ અહેવાલો સૂચવે છે કે કોલકાતામાં હવામાં $SO_2$ (સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ) નું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે અને નવી દિલ્હીમાં $SPM$ (સસ્પેન્ડેડ પાર્ટિક્યુલેટ મેટર) નું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે.
તેથી,સાચો ક્રમ સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને સસ્પેન્ડેડ પાર્ટિક્યુલેટ મેટર છે.