Mix Example-Environmental Issues Questions in Gujarati

(A) ટકાઉ વિકાસ પર વિશ્વ શિખર સંમેલન $(WSSD)$ $2002$ માં દક્ષિણ આફ્રિકાના જોહાનિસબર્ગમાં યોજાયું હતું.
આ સંમેલનમાં $190$ દેશોએ $2010$ સુધીમાં વૈશ્વિક,પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક સ્તરે જૈવવિવિધતાના નુકસાનના વર્તમાન દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો હાંસલ કરવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.

(B) ભારત સરકારે આપણા પર્યાવરણ (હવા,પાણી અને જમીન) ની ગુણવત્તાનું રક્ષણ કરવા અને તેમાં સુધારો કરવા તેમજ પર્યાવરણીય પ્રદૂષણના નિયંત્રણ માટે $1986$ માં પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ પસાર કર્યો હતો.

(B) સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ $(CPCB)$ ના અહેવાલ અને $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ અંગેના અભ્યાસ મુજબ,વિશ્વના $41$ સૌથી વધુ પ્રદૂષિત શહેરોમાં દિલ્હી $4$થા ક્રમે હતું.
તેથી,$X = 41$ અને $Y = 4$ છે.

(A) $Pb$ (સીસું) ઉદ્દીપકીય ઝેર (catalytic poison) તરીકે કાર્ય કરે છે. વાહનોમાં વપરાતા કેટાલિટિક કન્વર્ટર જેવી ઘણી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાં,સીસા $(Pb)$ ની હાજરી ઉદ્દીપકની સક્રિય સપાટીઓ (જેમ કે પ્લેટિનમ અથવા પેલેડિયમ) સાથે જોડાઈ જાય છે. આ પ્રતિક્રિયા આપતા પદાર્થોને ઉદ્દીપક સાથે જોડાતા અટકાવે છે,જેનાથી ઉદ્દીપક નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે અને તેની કાર્યક્ષમતા ઘટી જાય છે. તેથી,$Pb$ ઉદ્દીપકોને નિષ્ક્રિય કરે છે.

(B) ભારત સ્ટેજ $IV$ $(BS-IV)$ ઉત્સર્જન ધોરણો ભારતના $13$ મુખ્ય શહેરોમાં એપ્રિલ $2010$ થી અમલમાં આવ્યા હતા. જોકે,સમગ્ર દેશમાં તમામ વાહનો માટે $BS-IV$ ધોરણોનો અમલ એપ્રિલ $2017$ સુધીમાં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો હતો. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) તળાવના પાણીમાં પોષક તત્વોના ઉમેરા દ્વારા થતી તેની પ્રાકૃતિક જીર્ણતાને $Eutrophication$ (સુપોષકતાકરણ) કહેવામાં આવે છે.
જેમ જેમ તળાવ જૂનું થાય છે,તેમ તે વધુ ગરમ અને છીછરું બને છે,અને નાઈટ્રોજન તથા ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વોનો સંગ્રહ જલીય સજીવોની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
સદીઓ દરમિયાન,તળાવનો બેઝિન કાંપ અને જૈવિક કચરાથી ભરાઈ જાય છે,જે અંતે જમીનમાં ફેરવાઈ જાય છે.
આ પ્રક્રિયા એક કુદરતી ઘટના છે,પરંતુ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા તેને વેગ મળી શકે છે,જેને $Cultural$ અથવા $Accelerated$ $Eutrophication$ કહેવામાં આવે છે.

(D) $FOAM$ એટલે "ફ્રેન્ડ્સ ઓફ અર્કાટા માર્શ" $(Friends of Arcata Marsh)$.
આ અર્કાટા, કેલિફોર્નિયાના નાગરિકોનું એક જૂથ છે, જેમણે હમ્બોલ્ટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના જીવવિજ્ઞાનીઓ સાથે મળીને સંકલિત ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા વિકસાવી હતી.
આ પ્રક્રિયામાં માર્શ (દલદલ) ની શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં પાણીને વનસ્પતિઓ, શેવાળ અને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા કુદરતી પ્રક્રિયાઓ જેવી કે બીજારોપણ, ગાળણ અને શોષણ દ્વારા શુદ્ધ કરવામાં આવે છે.

(D) નકામા પાણીના ઉપચાર માટે કૃત્રિમ અને કુદરતી પ્રક્રિયાઓને ભેગી કરવાનો પ્રોજેક્ટ $Arcata$,કેલિફોર્નિયામાં હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો.
આ સંકલિત અભિગમમાં બે તબક્કાની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થતો હતો:
$1$. સૌ પ્રથમ પરંપરાગત અવક્ષેપન,ગાળણ અને ક્લોરિન ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવી હતી (કૃત્રિમ પ્રક્રિયા).
$2$. ભારે ધાતુઓ અને પ્રદૂષકોને તટસ્થ કરવા માટે,પાણીને $60$ હેક્ટરના માર્શલેન્ડ (દલદલીય જમીન) માંથી પસાર કરવામાં આવ્યું હતું,જ્યાં યોગ્ય વનસ્પતિઓ,શેવાળ,ફૂગ અને બેક્ટેરિયા વાવવામાં આવ્યા હતા,જે પ્રદૂષકોને તટસ્થ,શોષણ અને આત્મસાત કરે છે (કુદરતી પ્રક્રિયા).

(C) $FOAM$ એટલે Friends of Old Arcata Marsh. આ આર્કાટા,કેલિફોર્નિયાના નાગરિકોનો એક સમૂહ છે,જેમણે સંકલિત ગંદા પાણીની સારવારની પ્રક્રિયા બનાવી છે. આ પ્રક્રિયામાં છ જોડાયેલા માર્શ (દલદલ) નો સમાવેશ થાય છે,જ્યાં છોડ,શેવાળ અને ફૂગ દ્વારા કુદરતી પ્રક્રિયાઓ જેવી કે સીડિંગ,ફિલ્ટરિંગ અને રાસાયણિક શોષણ દ્વારા પાણીમાં રહેલા પ્રદૂષકોને તટસ્થ,શોષિત અને દૂર કરવામાં આવે છે.

(D) ઈકોસન (Ecosan - Ecological Sanitation) શૌચાલયો માનવ મળના નિકાલ માટે એક વ્યવહારુ,આરોગ્યપ્રદ અને ખર્ચ-અસરકારક ઉકેલ છે.
આ શૌચાલયોનો ઉપયોગ શ્રીલંકા અને કેરળના ઘણા વિસ્તારોમાં પર્યાવરણને પ્રદૂષિત કર્યા વિના માનવ મળનું અસરકારક રીતે સંચાલન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.

(D) વિકસિત દેશો ઘણીવાર તેમનો ઈ-કચરો ચીન,ભારત અને પાકિસ્તાન જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં નિકાસ કરે છે,જ્યાં રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયા દરમિયાન તાંબુ,લોખંડ,સિલિકોન,નિકલ અને સોનું જેવી ધાતુઓ મેળવવામાં આવે છે. આ દેશોમાં મજૂરીનો ઓછો ખર્ચ અને પર્યાવરણીય નિયમો ઓછા કડક હોવાને કારણે આ પ્રથા સામાન્ય છે.

(A) પોલિબ્લેન્ડ એ રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે.
તેની શોધ બેંગલુરુના $Ahmed \ Khan$ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
જ્યારે તેને ડામર (bitumen) સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે થાય છે,જે રસ્તાની પાણીને અપાકર્ષવાની ક્ષમતા વધારે છે અને રસ્તાનું આયુષ્ય પણ વધારે છે.

(C) પોલીબ્લેન્ડ એ રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે.
તેને રસ્તા બનાવવા માટે બિટુમેન (ડાંબર) સાથે ભેળવવામાં આવે છે.
આ મિશ્રણ બિટુમેનના પાણીને દૂર રાખવાના ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે અને રસ્તાનું આયુષ્ય નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
આ તકનીક અહમદ ખાન દ્વારા પ્લાસ્ટિકના કચરાના વ્યવસ્થાપન માટે વિકસાવવામાં આવી હતી.

(B) સંકલિત કાર્બનિક ખેતી એ એક ચક્રીય,શૂન્ય-કચરો ઉત્પન્ન કરતી પ્રક્રિયા છે,જેમાં એક પ્રક્રિયામાંથી મળતા કચરાનો ઉપયોગ બીજી પ્રક્રિયા માટે પોષકદ્રવ્ય તરીકે કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,પશુઓનો મળ (છાણ) પાક માટે ખાતર તરીકે વપરાય છે,અને પાકનો કચરો ખાતર બનાવવા અથવા પશુઓના ખોરાક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ અભિગમ સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ શક્ય બનાવે છે અને ખેતીની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે.

(C) સંકલિત કાર્બનિક ખેતી એ એક ચક્રીય,શૂન્ય-કચરો ઉત્પન્ન કરતી પ્રક્રિયા છે,જેમાં એક પ્રક્રિયામાંથી મળતા નકામા પદાર્થોનો ઉપયોગ અન્ય પ્રક્રિયાઓ માટે પોષક તત્વો તરીકે કરવામાં આવે છે. આનાથી સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ થાય છે અને ઉત્પાદનની કાર્યક્ષમતા વધે છે. સોનીપત,હરિયાણાના ખેડૂત રમેશચંદ્ર ડાગરે મધમાખી ઉછેર,ડેરી વ્યવસ્થાપન,જળ સંગ્રહ,ખાતર બનાવવું અને ખેતી જેવી પ્રક્રિયાઓની એક સાંકળ બનાવી છે,જે એકબીજાને ટેકો આપે છે અને અત્યંત આર્થિક અને ટકાઉ સાહસ બનાવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) પૃથ્વીનું વાતાવરણ આવતા સૌરવિકીરણો માટે ગાળણ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આવતા સૌરવિકીરણોનો આશરે $1/3$ (લગભગ $33\%$) ભાગ વાદળો અને ધૂળના રજકણો દ્વારા અવકાશમાં પરાવર્તિત થાય છે.
વધુમાં,નોંધપાત્ર ભાગ વાતાવરણીય વાયુઓ (જેમ કે ઓઝોન અને પાણીની વરાળ) દ્વારા શોષાય છે.
પર્યાવરણીય વિજ્ઞાનના પ્રમાણભૂત ડેટા મુજબ,પૃથ્વીની સપાટી પર પહોંચતા પહેલા આશરે $25\%$ સૌરવિકીરણો વાદળો અને વાયુઓ દ્વારા પરાવર્તિત અને શોષાય છે.

(D) પૃથ્વીનું વાતાવરણ એક રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$X$-કિરણો અને ઉચ્ચ ઊર્જા ધરાવતા $UV$ કિરણો મુખ્યત્વે વાતાવરણના ઉપરના સ્તરો (જેમ કે આયનોસ્ફિયર અને ઓઝોન સ્તર) દ્વારા શોષાય છે.
પારરક્ત કિરણો (ઉષ્મા વિકિરણો) વાતાવરણના નીચેના સ્તરમાં રહેલા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ જેવા કે $CO_2$,$CH_4$ અને પાણીની વરાળ દ્વારા શોષાય છે.
તેથી,આ તમામ વિકિરણો પૃથ્વીના વાતાવરણમાં રહેલા વિવિધ વાયુઓ દ્વારા શોષાય છે જેથી તેમને હાનિકારક માત્રામાં સપાટી સુધી પહોંચતા અટકાવી શકાય.

(A) વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાન મુખ્યત્વે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓને કારણે થાય છે. આ વાયુઓમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ સૌથી મહત્વનો ફાળો આપે છે. $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,કુલ વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનમાં $CO_2$ નો ફાળો આશરે $60\%$ છે. અન્ય વાયુઓ જેવા કે મિથેન $(CH_4)$ $20\%$,ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ $14\%$ અને નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ $(N_2O)$ $6\%$ ફાળો આપે છે.

(D) રણ-સ્થળીકરણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા ફળદ્રુપ જમીન રણમાં ફેરવાય છે,જે સામાન્ય રીતે દુષ્કાળ,વનનાબૂદી અથવા અયોગ્ય ખેતીના પરિણામે થાય છે.
$A$. અતિશય ચરાણ વનસ્પતિના આવરણને દૂર કરે છે,જેનાથી જમીનનું ધોવાણ થાય છે.
$B$. શહેરીકરણને કારણે ખેતીલાયક જમીનનો નાશ થાય છે અને જમીનની ગુણવત્તા ઘટે છે.
$C$. વનીકરણ એ વૃક્ષો વાવવાની પ્રક્રિયા છે,જે વાસ્તવમાં રણ-સ્થળીકરણને રોકવામાં મદદ કરે છે,તેને ઉત્તેજન આપતી નથી.
આમ,અતિશય ચરાણ અને શહેરીકરણ બંને રણ-સ્થળીકરણમાં મુખ્ય ફાળો આપે છે.

(B) અમૃતા દેવી બિશ્નોઈ વનસંરક્ષણ સાથે ખૂબ જ પ્રખ્યાત રીતે જોડાયેલા છે. ઈ.સ. $1731$ માં,રાજસ્થાનના ખેજરલી ગામમાં ખેજરીના વૃક્ષોના રક્ષણ માટે તેમણે અન્ય $363$ બિશ્નોઈઓ સાથે પોતાના જીવનનું બલિદાન આપ્યું હતું. આ બહાદુરીનું કાર્ય ભારતના વન્યજીવન અને વનસંરક્ષણના ઇતિહાસમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના છે.

(A) ચિપકો આંદોલન એ ભારતના ગ્રામીણ ગ્રામવાસીઓ,ખાસ કરીને મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલું એક અહિંસક,સામાજિક અને પર્યાવરણીય આંદોલન હતું.
તેની શરૂઆત $1970$ ના દાયકામાં હિમાલયના ગઢવાલ પ્રદેશમાં,ખાસ કરીને ઉત્તરાખંડના ચમોલી જિલ્લાના રેણી ગામમાં થઈ હતી.
આ આંદોલનમાં લોકોએ વ્યાપારી લાકડા કાપનારાઓ દ્વારા વૃક્ષોને કપાતા અટકાવવા માટે તેમને ભેટી પડ્યા હતા,તેથી તેનું નામ 'ચિપકો' (જેનો અર્થ 'ભેટવું' અથવા 'ચોંટી જવું' થાય છે) પડ્યું.
તેથી,સાચું સ્થાન હિમાલય છે.

(A) ભારત સરકારે $1980$ ના દાયકામાં સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન $(JFM)$ ની કલ્પના રજૂ કરી હતી.
આ પહેલ સ્થાનિક સમુદાયોને જંગલોના વ્યવસ્થાપન અને રક્ષણમાં સામેલ કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી.
તે સ્વીકારે છે કે વન સંસાધનોના ટકાઉ વ્યવસ્થાપન માટે સ્થાનિક સમુદાયોની ભાગીદારી અનિવાર્ય છે.
$1988$ ની રાષ્ટ્રીય વન નીતિએ આ અભિગમને વધુ મજબૂત બનાવ્યો હતો.

(C) ચિપકો આંદોલન,જે એક અહિંસક સામાજિક અને પર્યાવરણીય આંદોલન છે,તેની શરૂઆત $1970$ ના દાયકામાં થઈ હતી. જોકે,સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સુવ્યવસ્થિત વિરોધ પ્રદર્શન,જેણે આ આંદોલનને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું,તે $1974$ માં ગઢવાલ હિમાલયના રેણી ગામમાં થયું હતું. ગૌરા દેવીના નેતૃત્વમાં સ્થાનિક મહિલાઓએ કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા વૃક્ષોને કાપતા અટકાવવા માટે તેમને બાથ ભરી લીધી હતી. તેથી,આંદોલનની ઐતિહાસિક સમયરેખાના સંદર્ભમાં $1974$ એ સૌથી યોગ્ય જવાબ છે.

(D) $JFM$ નું પૂરું નામ $Joint Forest Management$ (સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન) છે.
$JFM$ એ $1980$ ના દાયકામાં ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી એક વ્યૂહરચના છે,જેનો ઉદ્દેશ્ય જંગલોના વ્યવસ્થાપન અને રક્ષણમાં સ્થાનિક સમુદાયોને સામેલ કરવાનો છે.
આ કાર્યક્રમ હેઠળ,સ્થાનિક સમુદાયોને જંગલની પેદાશોમાં હિસ્સો મેળવવાના બદલામાં જંગલોનું રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે,જેનાથી ટકાઉ વિકાસ અને સંરક્ષણ સુનિશ્ચિત થાય છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) ધારો $1986$ માં અમલમાં આવ્યો.
$(b)$ વાયુ (પ્રદૂષણ નિવારણ અને નિયંત્રણ) ધારો $1981$ માં અમલમાં આવ્યો.
$(c)$ જળ (પ્રદૂષણ નિવારણ અને નિયંત્રણ) ધારો $1974$ માં અમલમાં આવ્યો.
$(d)$ વાયુ (પ્રદૂષણ નિવારણ અને નિયંત્રણ) ધારામાં $1987$ માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં અવાજને વાયુ પ્રદૂષક તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યો.
તેથી, સાચો ક્રમ $a-3, b-4, c-1, d-2$ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ચિપકો આંદોલન $1974$ માં ગઢવાલ હિમાલયમાં શરૂ થયું હતું.
$(b)$ ભારતની રાષ્ટ્રીય વન નીતિની જાહેરાત $1988$ માં કરવામાં આવી હતી.
$(c)$ સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન $(JFM)$ $1980$ માં અમલમાં આવ્યું હતું.
$(d)$ ઓઝોન સ્તરને નુકસાન પહોંચાડતા પદાર્થોના ઉત્સર્જનને નિયંત્રિત કરવા માટે $1987$ માં મોન્ટ્રિયલ પ્રોટોકોલ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-4, b-3, c-2, d-1$ છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ સ્થિર વિદ્યુત અવક્ષેપક: તે $(2)$ સંગ્રાહક પટ્ટીકાઓનો ઉપયોગ કરીને વીજભારિત રજકણોને આકર્ષે છે.
$(b)$ સ્ક્રબર: તે $(4)$ પાણી કે ચૂનાના ફુવારાનો ઉપયોગ કરીને ઔદ્યોગિક ધુમાડામાંથી $SO_2$ જેવા વાયુઓને દૂર કરે છે.
$(c)$ ઉદ્દીપકીય પરિવર્તકો: તે $(1)$ પ્લેટિનમ,પેલેડિયમ અને રોડિયમ જેવી કિંમતી ધાતુઓનો ઉપયોગ કરીને ઝેરી વાયુઓને ઓછા નુકસાનકારક વાયુઓમાં ફેરવે છે.
$(d)$ પોલીબ્લેન્ડ: તે $(3)$ પુનઃચક્રિત રૂપાંતરિત પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે,જેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે થાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-2, b-4, c-1, d-3$ છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ જૈવિક વિશાલન: તે ક્રમિક પોષક સ્તરો પર બિન-જૈવવિઘટનીય પદાર્થો (જેમ કે $DDT$) ની સાંદ્રતામાં થતા વધારાને સૂચવે છે.
$(b)$ સુપોષકતાકરણ: તે પાણીમાં પોષક તત્વો,ખાસ કરીને નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ (નાઈટ્રેટ્સ અને ફોસ્ફેટ્સ) ના ઉમેરાને કારણે સરોવરનું કુદરતી વૃદ્ધત્વ છે.
$(c)$ વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો: તે વાતાવરણમાં ગ્રીન હાઉસ વાયુઓ (જેમ કે $CO_2$,$CH_4$) ની સાંદ્રતામાં વધારાને કારણે થાય છે.
$(d)$ ઓઝોનનું અવનતીકરણ: તે મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ અને ક્લોરીન અણુઓ ધરાવતા અન્ય પદાર્થોને કારણે થાય છે જે ઓઝોન સ્તરનું વિઘટન કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-3, b-1, c-4, d-2$ છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ હરિયાણા $(2)$ સંકલિત કાર્બનિક ખેતી સાથે જોડાયેલ છે, જે રમેશ ચંદ્ર ડાગર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
$(b)$ ચર્નોબિલ $(3)$ કિરણોત્સર્ગી કચરાનું લિકેજ સાથે જોડાયેલ છે, જે $1986$ માં પરમાણુ અકસ્માતને કારણે થયું હતું.
$(c)$ ગઢવાલ $(4)$ ચિપકો આંદોલન સાથે જોડાયેલ છે, જે હિમાલયમાં વન સંરક્ષણ માટેનું આંદોલન હતું.
$(d)$ એન્ટાર્કટિકા પ્રદેશ $(1)$ ઓઝોન છિદ્ર સાથે જોડાયેલ છે, જ્યાં સૌપ્રથમ ઓઝોન સ્તરનું ક્ષય જોવા મળ્યું હતું.
તેથી, સાચો ક્રમ $a-2, b-3, c-4, d-1$ છે.

(D) સુપોષકતાકરણ એ તળાવના પાણીમાં પોષક તત્વોના ઉમેરાને કારણે થતી તેની પ્રાકૃતિક જીર્ણતા છે.
યુવાન તળાવમાં પાણી ઠંડું અને સ્વચ્છ હોય છે,જેમાં જીવન ખૂબ ઓછું હોય છે.
સમય જતાં,તળાવમાં વહેતી નદીઓ દ્વારા નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વો ઉમેરાય છે,જે જલીય સજીવોની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
જેમ જેમ તળાવની ફળદ્રુપતા વધે છે,તેમ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનું જીવન વધે છે અને કાર્બનિક અવશેષો તળાવના તળિયે જમા થવા લાગે છે.
સદીઓ દરમિયાન,કાંપ અને કાર્બનિક કચરો જમા થવાથી તળાવ છીછરું અને ગરમ બને છે,જેમાં ગરમ પાણીમાં રહેતા સજીવો ઠંડા વાતાવરણમાં રહેતા સજીવોનું સ્થાન લે છે.
અંતે,તળાવ સંપૂર્ણપણે જમીનમાં ફેરવાઈ જાય છે.

(C) $(i)$ $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલ ટ્રાયક્લોરોઈથેન) એક જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષક છે જે પર્યાવરણમાં લાંબો સમય ટકી રહે છે.
$(ii)$ ભારે ધાતુઓ (જેમ કે પારો અને કેડમિયમ) અને $DDT$ જેવા સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષકો જૈવિક વિશાલન માટે જવાબદાર છે.
$(iii)$ $DDT$ ની ઊંચી સાંદ્રતા પક્ષીઓમાં કેલ્શિયમના ચયાપચયને ખલેલ પહોંચાડે છે,જેના કારણે ઈંડાના કવચ પાતળા થાય છે અને તે વહેલા તૂટી જાય છે,જે પક્ષીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો કરે છે.
$(iv)$ જેમ જેમ પોષક સ્તરોમાં $DDT$ આગળ વધે છે તેમ તેની સાંદ્રતા વધે છે. પાણીમાં તે $0.003 \, ppb$,પ્રાણીપ્લવકોમાં $0.04 \, ppm$,નાની માછલીઓમાં $0.5 \, ppm$ અને મોટી માછલીઓમાં તે $2 \, ppm$ સુધી પહોંચી શકે છે. તેથી,વિધાન $(iv)$ માં $ppb$ ને બદલે $ppm$ હોવું જોઈએ.
આમ,વિધાન $(i), (ii)$ અને $(iii)$ સાચા છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. પ્લાસ્ટિક કચરો જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) છે,જેનો અર્થ છે કે તેનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકતું નથી. તે પર્યાવરણમાં સેંકડો વર્ષો સુધી રહે છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. અન્ય વિધાનો સાચા છે: $A$ એ 'સંકલિત ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ' (Integrated Waste Water Treatment) પદ્ધતિનો ઉલ્લેખ કરે છે,$B$ એ ઇકોલોજીકલ સેનિટેશન (Ecosan) નો ઉલ્લેખ કરે છે જે માનવ મળના નિકાલ માટેની ટકાઉ પદ્ધતિ છે,અને $D$ સાચું છે કારણ કે ઈ-કચરામાં સીસું (lead),પારો (mercury) અને કેડમિયમ જેવી ભારે ધાતુઓ હોય છે.

(C) આ આકૃતિ નદીમાં ગંદા પાણીના નિકાલની અસર દર્શાવે છે.
$Y$-અક્ષ દ્રાવ્ય ઓક્સિજન $(DO)$ અને જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ ની સાંદ્રતા દર્શાવે છે.
જેમ ગંદુ પાણી નદીમાં પ્રવેશે છે,તેમ $BOD$ ઝડપથી વધે છે અને $DO$ ઘટે છે.
'$X$' એ દ્રાવ્ય ઓક્સિજન $(DO)$ નો વળાંક દર્શાવે છે,જે ગંદા પાણીના નિકાલના બિંદુ પાસે ઘટે છે અને પ્રવાહની દિશામાં ફરી વધે છે.
'$Y$' એ $DO$ અને $BOD$ ની સાંદ્રતા દર્શાવે છે.
'$Z$' એ ગંદા પાણીના નિકાલના બિંદુથી નીચેની તરફ પાણીના પ્રવાહની દિશા દર્શાવે છે.
તેથી,'$X$' એ $DO$ છે,'$Y$' એ સાંદ્રતા છે,અને '$Z$' એ પ્રવાહની દિશા છે.

(A) આ પાઇ ચાર્ટ ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં વિવિધ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના સાપેક્ષ ફાળાને દર્શાવે છે.
$NCERT$ મુજબ,તેમનો સાપેક્ષ ફાળો નીચે મુજબ છે:
$W$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) = $60\%$
$X$ (મિથેન) = $20\%$
$Y$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન અથવા $CFCs$) = $14\%$
$Z$ (નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ અથવા $N_2O$) = $6\%$
તેથી,$W, X, Y$ અને $Z$ અનુક્રમે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ,મિથેન,$CFCs$ અને $N_2O$ દર્શાવે છે.

(D) અસત્ય ફળો (false fruits) એવા ફળો છે જે અંડાશય અને અન્ય સહાયક ભાગો,જેમ કે પુષ્પાસન (thalamus) માંથી વિકસે છે.
સત્ય ફળો (true fruits) માત્ર અંડાશયમાંથી જ વિકસે છે.
સફરજન એક અસત્ય ફળ છે કારણ કે તેનો મુખ્ય ખાવાલાયક ભાગ માંસલ પુષ્પાસન છે,અંડાશયની દીવાલ નથી.
તેથી,'સફરજન એ સત્ય ફળ છે' તે વિધાન ખોટું છે.

(A) જંગલોનો નાશ,ઝડપી શહેરીકરણ અને વધતા પ્રદૂષણ પાછળનું મુખ્ય કારણ માનવ વસ્તીમાં થતો ઝડપી વધારો છે,જેને વસ્તી વિસ્ફોટ કહેવામાં આવે છે.
$(i)$ જેમ જેમ વસ્તી વધે છે,તેમ જમીનની માંગ વધે છે,જેના કારણે ખેતી,રહેઠાણ અને માળખાકીય સુવિધાઓ માટે જંગલોનો નાશ થાય છે.
$(ii)$ શહેરીકરણ એ મોટી સંખ્યામાં લોકોને કેન્દ્રિત વિસ્તારોમાં સમાવવાની જરૂરિયાતનું સીધું પરિણામ છે.
$(iii)$ વધતી વસ્તી સાથે સંકળાયેલ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ,ઔદ્યોગિકીકરણ અને વપરાશની પદ્ધતિઓ પર્યાવરણીય પ્રદૂષણમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.
જોકે સારી તબીબી સેવાઓ જેવા પરિબળોએ મૃત્યુદરમાં,માતાના મૃત્યુદરમાં $(MMR)$ અને બાળ મૃત્યુદરમાં $(IMR)$ ઘટાડો કર્યો છે,પરંતુ તેની સાથે સાથે તેઓ વસ્તી વિસ્ફોટમાં પણ ફાળો આપે છે.

(C) વિધાન $I$ સાચું છે કારણ કે રાસાયણિક ખાતરોના વધુ પડતા ઉપયોગથી જળાશયોમાં સુપોષકતાકરણ (eutrophication) થાય છે અને ભૂગર્ભજળ દૂષિત થાય છે,તેમજ તે પાકમાં અવશેષો તરીકે જમા થાય છે.
વિધાન $II$ સાચું છે કારણ કે જૈવિક ખેતી જમીનના સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા માટે પાકની ફેરબદલી,લીલું ખાતર,કમ્પોસ્ટિંગ અને જૈવિક જીવાત નિયંત્રણ જેવી ટકાઉ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે.

(A) ગંગા એક્શન પ્લાન પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય દ્વારા $1985$ માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઘરેલું ગંદા પાણીના નિકાલ અને શુદ્ધિકરણ દ્વારા ગંગા નદીમાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ ઘટાડવાનો હતો.

(C) $BOD$ (Biochemical Oxygen Demand) એટલે એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક પદાર્થોને બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડાઇઝ કરવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનનો જથ્થો.
વધારે $BOD$ નો અર્થ છે કે પાણીમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ વધારે છે,જે સૂક્ષ્મજીવોની વધુ સક્રિયતા દર્શાવે છે.
તેથી,ગંદા પાણીનો $BOD$ જેટલો વધારે હશે,તેની પ્રદૂષણ ક્ષમતા તેટલી જ વધારે હશે.
આમ,વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે તે જણાવે છે કે ઉચ્ચ $BOD$ નો અર્થ ઓછી પ્રદૂષણ ક્ષમતા છે.

(D) પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલયે આ મુખ્ય નદીઓને પ્રદૂષણથી બચાવવા માટે ગંગા એક્શન પ્લાન અને યમુના એક્શન પ્લાન શરૂ કર્યા છે.
વિધાન $(i)$ સાચું છે કારણ કે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે કારણ કે આ યોજનામાં નદીઓમાં પાણી છોડતા પહેલા કચરાને શુદ્ધ કરવા માટે મોટી સંખ્યામાં સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે કારણ કે આ યોજનાઓનો મુખ્ય આદેશ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે માત્ર શુદ્ધ કરેલું સુએજ જ નદીઓમાં છોડવામાં આવે,જેથી બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ ઘટે અને પાણીનું પ્રદૂષણ અટકે.
તેથી,બધા વિધાનો સાચા છે.

(B) $5^{\text{th}}$ $June$ ને વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
$22^{\text{nd}}$ $April$ ને વિશ્વ પૃથ્વી દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

(D) નિર્વનીકરણ અને ઉર્જા તથા પરિવહન માટે અશ્મિભૂત બળતણનું મોટા પાયે દહન જેવી માનવીય પ્રવૃત્તિઓએ વાતાવરણમાં $CO_2$ મુક્ત થવાનો દર નોંધપાત્ર રીતે વધાર્યો છે.

(C) ટિલેજ (ખેડ) એ જમીન સંરક્ષણની એક પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિમાં,પાકની લણણી કર્યા પછી કેટલીક ઘાસની જાતોના ભૂગર્ભ ભાગોને જમીનમાં છોડી દેવામાં આવે છે. આ ભાગો જમીનની અંદર રહે છે,જે જમીનની ફળદ્રુપતામાં સુધારો કરે છે અને ધોવાણ અટકાવે છે. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ મકાઈ,બટાકા વગેરે જેવા કેટલાક છોડ માટે પણ થાય છે.

(D) પૃથ્વીની સપાટીનો આશરે $71\; \%$ ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે,જેમાંથી $97.5\; \%$ પાણી ખારું દરિયાઈ પાણી છે.
પૃથ્વી પરના કુલ પાણીના માત્ર $2.5\; \%$ જ મીઠું પાણી છે.
આ $2.5\; \%$ મીઠા પાણીમાંથી,આશરે $1.97\; \%$ જેટલો જથ્થો થીજી ગયેલા ધ્રુવીય બરફના આવરણો અને હિમનદીઓ (glaciers) સ્વરૂપે સંગ્રહિત છે.
તેથી,વિશ્વના કુલ મીઠા પાણીના $70\; \%$ થી વધુ (આશરે $78.8\; \%$) ભાગ ધ્રુવીય બરફ અને હિમનદીઓમાં રહેલો છે.

(B) વહી જતું પાણી (Run-off water) એટલે વરસાદ દરમિયાન પડતું પાણી જે જમીન પરથી વહીને પાછું સમુદ્ર કે મહાસાગર જેવા સ્ત્રોતોમાં ભળી જાય છે.
આ રીતે,મોટી માત્રામાં શુદ્ધ પાણીનો વ્યય થાય છે.
તેથી,જળ સંરક્ષણની સૌથી મોટી સમસ્યા વહી જતા પાણીના પ્રમાણને ઘટાડવાની છે,જેથી તેનો સંગ્રહ કરી શકાય.

(B) વનીકરણ અથવા પુનઃવનીકરણ,એટલે કે જંગલના વૃક્ષો ઉગાડવા,તે જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા માટે સૌથી અસરકારક છે.
વૃક્ષોના મૂળ જમીનના કણોને એકસાથે જકડી રાખે છે,જે તેમને પાણી દ્વારા ધોવાઈ જતા અથવા પવન દ્વારા ઉડી જતા અટકાવે છે.
ભારત સરકારે '$Van Mahotsav$' (વન મહોત્સવ) ઉત્સવની શરૂઆત કરી છે.
આ ઉત્સવમાં,ખુલ્લી પડતર જમીન પર વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવે છે જેથી હરિયાળી વધે અને જમીનનું ધોવાણ અટકાવી શકાય.

(B) અખૂટ સંસાધનો પૃથ્વી પર અમર્યાદિત જથ્થામાં ઉપલબ્ધ છે; તેથી,માનવ વપરાશ દ્વારા તે ક્યારેય ખૂટી શકતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે,સૌર ઊર્જા,હવા,પાણી અને જમીન.
અશ્મિભૂત બળતણ,કોલસો અને પેટ્રોલિયમ એ મર્યાદિત અને ખૂટી જાય તેવા અથવા પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો છે,જે એકવાર વપરાઈ ગયા પછી ફરીથી મેળવી શકાતા નથી કે તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.

(C) અશ્મિભૂત બળતણ,જેમ કે કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ,બિન-પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે.
આ સંસાધનો મર્યાદિત જથ્થામાં ઉપલબ્ધ છે અને એકવાર વપરાઈ ગયા પછી તેને માનવ સમયગાળામાં ફરીથી બનાવી કે ઉત્પન્ન કરી શકાતા નથી.
તેમને બનતા લાખો વર્ષો લાગે છે,તેથી તે ખૂટી જાય તેવા સંસાધનો છે અને નજીકના ભવિષ્યમાં તે સમાપ્ત થઈ જશે.
તેની સામે,ભરતી ઉર્જા,પવન ઉર્જા અને સૌર ઉર્જા એ પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો છે કારણ કે તે કુદરતી રીતે ફરીથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

(A) કન્ટૂર ફાર્મિંગ (સમરેખા ખેતી) એ એક ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિ છે જે સામાન્ય રીતે પહાડી વિસ્તારોમાં કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિમાં,જમીનને ઢાળની નીચેની તરફ ખેડવાને બદલે જમીનની કુદરતી સમરેખાઓ (contours) મુજબ,એટલે કે ઢાળની આડી દિશામાં ખેડવામાં આવે છે.
આ તકનીક પાણીના વહેણને ધીમું કરીને અને તેને જમીનમાં ઉતરવા દઈને જમીનનું ધોવાણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(A) વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ (Wildlife Protection Act) ભારતની સંસદ દ્વારા $1972$ માં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓના રક્ષણ માટે પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.
તે વન્ય પ્રાણીઓ,પક્ષીઓ અને વનસ્પતિઓના રક્ષણ માટેની જોગવાઈ કરે છે.
ત્યારબાદ વન્યજીવોના રક્ષણ માટે વધુ કડક પગલાં લેવા માટે આ અધિનિયમમાં $1991$ માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો.