Alkaline earth metals Questions in Gujarati

(N/A) આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓ ઓક્સિજનમાં સળગીને મોનોક્સાઇડ,$MO$ બનાવે છે,જે $BeO$ સિવાય,રોક-સોલ્ટ બંધારણ ધરાવે છે.
$BeO$ સ્વભાવે મુખ્યત્વે સહસંયોજક છે. આ ઓક્સાઇડની સર્જન એન્થાલ્પી ઘણી ઊંચી હોય છે અને પરિણામે તે ગરમી સામે ખૂબ જ સ્થિર હોય છે.
$BeO$ ઉભયગુણી (amphoteric) છે જ્યારે અન્ય તત્વોના ઓક્સાઇડ સ્વભાવે આયનીય હોય છે.

(N/A) આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓના હાઇડ્રોક્સાઇડ તેમના ઓક્સાઇડની પાણી સાથેની પ્રક્રિયા દ્વારા મેળવવામાં આવે છે:
$MO + H_2O \rightarrow M(OH)_2$
આ હાઇડ્રોક્સાઇડના ગુણધર્મો:
$1$. આ હાઇડ્રોક્સાઇડની દ્રાવ્યતા,ઉષ્મીય સ્થિરતા અને બેઝિક ગુણધર્મ સમૂહમાં $Mg(OH)_2$ થી $Ba(OH)_2$ તરફ જતાં વધે છે.
$2$. આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુના હાઇડ્રોક્સાઇડ,આલ્કલી ધાતુના હાઇડ્રોક્સાઇડ કરતા ઓછા બેઝિક અને ઓછા સ્થિર હોય છે.
$3$. $Be(OH)_2$ સ્વભાવે ઉભયગુણી (amphoteric) છે,જે એસિડ અને બેઝ બંને સાથે પ્રક્રિયા કરે છે:
- બેઝ સાથે: $Be(OH)_2 + 2OH^{-} \rightarrow [Be(OH)_4]^{2-}$ (બેરિલેટ આયન)
- એસિડ સાથે: $Be(OH)_2 + 2HCl + 2H_2O \rightarrow [Be(H_2O)_4]Cl_2$

(N/A) બેરિલિયમ હેલાઇડ્સ સિવાય,આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓના અન્ય તમામ હેલાઇડ્સ સ્વભાવે આયનીય હોય છે. બેરિલિયમ હેલાઇડ્સ મુખ્યત્વે સહસંયોજક હોય છે અને કાર્બનિક દ્રાવકોમાં દ્રાવ્ય હોય છે. ઘન અવસ્થામાં બેરિલિયમ ક્લોરાઇડ નીચે મુજબની સાંકળ જેવી રચના ધરાવે છે:
બાષ્પ અવસ્થામાં $BeCl_{2}$ ક્લોરો-બ્રિજ્ડ ડાયમર બનાવવાનું વલણ ધરાવે છે જે $1200 \ K$ ના ઊંચા તાપમાને રેખીય મોનોમરમાં વિભાજિત થાય છે.
હેલાઇડ હાઇડ્રેટ્સ બનાવવાની વૃત્તિ સમૂહમાં નીચે તરફ જતાં ક્રમશઃ ઘટે છે (ઉદાહરણ તરીકે,$MgCl_{2} \cdot 8 H_{2} O$,$CaCl_{2} \cdot 6 H_{2} O$,$SrCl_{2} \cdot 6 H_{2} O$,$BaCl_{2} \cdot 2 H_{2} O$).
$Ca$,$Sr$ અને $Ba$ ના જલીય ક્લોરાઇડ્સ,બ્રોમાઇડ્સ અને આયોડાઇડ્સનું નિર્જલીકરણ ગરમ કરવાથી મેળવી શકાય છે; જો કે,$Be$ અને $Mg$ ના અનુરૂપ જલીય હેલાઇડ્સ ગરમ કરવાથી જળવિભાજન પામે છે. તેમની ઊંચી લેટીસ ઉર્જાને કારણે ફ્લોરાઇડ્સ ક્લોરાઇડ્સ કરતા પ્રમાણમાં ઓછા દ્રાવ્ય હોય છે.

(A) ઓક્સોએસિડના ક્ષારો: આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓ વિવિધ ઓક્સોએસિડ ક્ષારો બનાવે છે,જેમાં: $(a)$ કાર્બોનેટ્સ,$(b)$ સલ્ફેટ્સ,અને $(c)$ નાઇટ્રેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
$(a)$ કાર્બોનેટ્સ: આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓના કાર્બોનેટ્સ પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે અને તેમના દ્રાવ્ય ક્ષારોના દ્રાવણમાં સોડિયમ અથવા એમોનિયમ કાર્બોનેટ ઉમેરીને તેને અવક્ષેપિત કરી શકાય છે. જેમ ધાતુ આયનનો પરમાણુ ક્રમાંક વધે છે તેમ પાણીમાં આ કાર્બોનેટ્સની દ્રાવ્યતા ઘટે છે. બધા કાર્બોનેટ્સ ગરમ કરવા પર કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને ધાતુ ઓક્સાઇડ આપે છે. $BeCO_{3}$ અસ્થિર છે અને તેને $CO_{2}$ ના વાતાવરણમાં રાખવું પડે છે. કેશનિક કદ વધવાની સાથે ઉષ્મીય સ્થિરતા વધે છે.
$(b)$ સલ્ફેટ્સ: આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓના સલ્ફેટ્સ સફેદ ઘન પદાર્થો છે અને ગરમી સામે સ્થિર છે. $BeSO_{4}$ અને $MgSO_{4}$ પાણીમાં સરળતાથી દ્રાવ્ય છે,જ્યારે $CaSO_{4}$ થી $BaSO_{4}$ તરફ જતાં દ્રાવ્યતા ઘટે છે. $Be^{2+}$ અને $Mg^{2+}$ આયનોની ઉચ્ચ જલીયકરણ એન્થાલ્પી લેટીસ એન્થાલ્પીને દૂર કરે છે,તેથી તેમના સલ્ફેટ્સ દ્રાવ્ય છે.
$(c)$ નાઇટ્રેટ્સ: નાઇટ્રેટ્સ કાર્બોનેટ્સને મંદ નાઇટ્રિક એસિડમાં ઓગાળીને બનાવવામાં આવે છે. $Mg(NO_{3})_{2}$ છ પાણીના અણુઓ સાથે સ્ફટિકીકરણ પામે છે,જ્યારે $Ba(NO_{3})_{2}$ નિર્જળ ક્ષાર તરીકે સ્ફટિકીકરણ પામે છે. આ દર્શાવે છે કે જેમ કેશનિક કદ વધે છે અને જલીયકરણ એન્થાલ્પી ઘટે છે તેમ હાઇડ્રેટ્સ બનાવવાની વૃત્તિ ઘટે છે. બધા નાઇટ્રેટ્સ ગરમ કરવા પર સંબંધિત ઓક્સાઇડમાં વિઘટિત થાય છે: $2 M(NO_{3})_{2} \rightarrow 2 MO + 4 NO_{2} + O_{2}$ (જ્યાં $M = Be, Mg, Ca, Sr, Ba$).

(N/A) ઓક્સોએસિડના ક્ષાર: આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓ ઓક્સોએસિડના ક્ષાર બનાવે છે,જેમાં: $(a)$ કાર્બોનેટ્સ,$(b)$ સલ્ફેટ્સ,અને $(c)$ નાઇટ્રેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
$(a)$ કાર્બોનેટ્સ: આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓના કાર્બોનેટ પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે. પાણીમાં કાર્બોનેટની દ્રાવ્યતા ધાતુ આયનનો પરમાણુ ક્રમાંક વધવાની સાથે ઘટે છે. ગરમ કરવાથી તમામ કાર્બોનેટ વિઘટન પામીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને ધાતુ ઓક્સાઇડ આપે છે. $BeCO_{3}$ અસ્થિર છે. કેશનિક કદ વધવાની સાથે ઉષ્મીય સ્થિરતા વધે છે.
$(b)$ સલ્ફેટ્સ: આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓના સલ્ફેટ સફેદ ઘન પદાર્થો છે અને ગરમી સામે સ્થિર છે. $BeSO_{4}$ અને $MgSO_{4}$ પાણીમાં સરળતાથી દ્રાવ્ય છે; $CaSO_{4}$ થી $BaSO_{4}$ તરફ જતાં દ્રાવ્યતા ઘટે છે. $Be^{2+}$ અને $Mg^{2+}$ આયનોની ઉચ્ચ જલીયકરણ એન્થાલ્પી લેટીસ એન્થાલ્પી પર પ્રભુત્વ મેળવે છે,તેથી તેમના સલ્ફેટ દ્રાવ્ય છે.
$(c)$ નાઇટ્રેટ્સ: નાઇટ્રેટ્સ કાર્બોનેટને મંદ નાઇટ્રિક એસિડમાં ઓગાળીને બનાવવામાં આવે છે. $Mg(NO_{3})_{2}$ છ પાણીના અણુઓ સાથે સ્ફટિકીકરણ પામે છે,જ્યારે $Ba(NO_{3})_{2}$ નિર્જળ ક્ષાર તરીકે સ્ફટિકીકરણ પામે છે. તમામ નાઇટ્રેટ્સ ગરમ કરવા પર વિઘટન પામીને ઓક્સાઇડ આપે છે: $2M(NO_{3})_{2} \rightarrow 2MO + 4NO_{2} + O_{2}$ (જ્યાં $M = Be, Mg, Ca, Sr, Ba$).

(N/A) બેરિલિયમ,સમૂહ-$2$ ની ધાતુઓનું પ્રથમ સભ્ય,મેગ્નેશિયમ અને બાકીના સભ્યોની તુલનામાં અસામાન્ય વર્તણૂક દર્શાવે છે. વધુમાં,તે એલ્યુમિનિયમ સાથે વિકર્ણી સંબંધ દર્શાવે છે.
$(i)$ બેરિલિયમનું પરમાણ્વીય અને આયનીય કદ અસાધારણ રીતે નાનું છે અને તેથી તે સમૂહના અન્ય સભ્યો સાથે સરખાવી શકાતું નથી. તેની ઊંચી આયનીકરણ એન્થાલ્પી અને નાના કદને કારણે,તે એવા સંયોજનો બનાવે છે જે મોટાભાગે સહસંયોજક હોય છે અને સરળતાથી જળવિભાજન પામે છે.
$(ii)$ બેરિલિયમ $4$ કરતા વધારે સવર્ગ આંક દર્શાવતું નથી કારણ કે તેની સંયોજકતા કક્ષામાં માત્ર ચાર કક્ષકો હોય છે. સમૂહના બાકીના સભ્યો $d$-કક્ષકોનો ઉપયોગ કરીને $6$ નો સવર્ગ આંક ધરાવી શકે છે.
$(iii)$ બેરિલિયમના ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્સાઇડ,સમૂહના અન્ય તત્વોના હાઇડ્રોક્સાઇડથી વિપરીત,સ્વભાવે ઉભયગુણી (amphoteric) હોય છે.

(N/A) બેરિલિયમ,જે સમૂહ-$2$ ના ધાતુઓનો પ્રથમ સભ્ય છે,તે મેગ્નેશિયમ અને સમૂહના અન્ય સભ્યોની તુલનામાં અસામાન્ય વર્તણૂક દર્શાવે છે. તે એલ્યુમિનિયમ સાથે વિકર્ણી સંબંધ પણ ધરાવે છે.
$(i)$ બેરિલિયમનું પરમાણ્વીય અને આયનીય કદ ખૂબ જ નાનું હોવાથી તે સમૂહના અન્ય સભ્યોથી અલગ પડે છે. તેની ઊંચી આયનીકરણ એન્થાલ્પી અને નાના કદને કારણે,તે જે સંયોજનો બનાવે છે તે મોટાભાગે સહસંયોજક હોય છે અને સરળતાથી જળવિભાજન પામે છે.
$(ii)$ બેરિલિયમ $4$ થી વધુ સવર્ગ આંક દર્શાવતું નથી કારણ કે તેની સંયોજકતા કક્ષામાં માત્ર ચાર જ કક્ષકો હોય છે. સમૂહના અન્ય સભ્યો $d$-કક્ષકોનો ઉપયોગ કરીને $6$ નો સવર્ગ આંક મેળવી શકે છે.
$(iii)$ બેરિલિયમનો ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્સાઇડ ઉભયગુણી (amphoteric) સ્વભાવના હોય છે,જ્યારે સમૂહના અન્ય તત્વોના હાઇડ્રોક્સાઇડ બેઝિક હોય છે.

(N/A) બેરેલિયમ,સમૂહ-$2$ ની ધાતુઓનું પ્રથમ સભ્ય,મેગ્નેશિયમ અને બાકીના સભ્યોની તુલનામાં અસામાન્ય વર્તન દર્શાવે છે. વધુમાં,તે એલ્યુમિનિયમ સાથે વિકર્ણીય સંબંધ દર્શાવે છે.
$(i)$ બેરેલિયમનું પરમાણ્વીય અને આયનીય કદ અસાધારણ રીતે નાનું છે અને તેથી તે સમૂહના અન્ય સભ્યો સાથે સરખાવી શકાતું નથી. ઊંચી આયનીકરણ એન્થાલ્પી અને નાના કદને કારણે,તે એવા સંયોજનો બનાવે છે જે મોટાભાગે સહસંયોજક હોય છે અને સરળતાથી જળવિભાજન પામે છે.
$(ii)$ બેરેલિયમ ચાર કરતા વધુ સવર્ગ આંક દર્શાવતું નથી કારણ કે તેની સંયોજકતા કક્ષામાં માત્ર ચાર કક્ષકો હોય છે. સમૂહના બાકીના સભ્યો $d$-કક્ષકોનો ઉપયોગ કરીને છનો સવર્ગ આંક ધરાવી શકે છે.
$(iii)$ બેરેલિયમનો ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્સાઇડ,સમૂહના અન્ય તત્વોના હાઇડ્રોક્સાઇડથી વિપરીત,સ્વભાવે ઉભયગુણી (amphoteric) હોય છે.

(N/A) બેરિલિયમ,સમૂહ-$2$ ની ધાતુઓનું પ્રથમ સભ્ય,મેગ્નેશિયમ અને બાકીના સભ્યોની તુલનામાં અસામાન્ય વર્તણૂક દર્શાવે છે. વધુમાં,તે એલ્યુમિનિયમ સાથે વિકર્ણીય સંબંધ દર્શાવે છે.
$(i)$ બેરિલિયમનું પરમાણ્વીય અને આયનીય કદ અસાધારણ રીતે નાનું હોવાથી તે સમૂહના અન્ય સભ્યો સાથે સરખાવી શકાતું નથી. ઊંચી આયનીકરણ એન્થાલ્પી અને નાના કદને કારણે,તે મોટાભાગે સહસંયોજક સંયોજનો બનાવે છે જે સરળતાથી જળવિભાજન પામે છે.
$(ii)$ બેરિલિયમ $4$ કરતા વધુ સવર્ગ આંક દર્શાવતું નથી કારણ કે તેની સંયોજકતા કક્ષામાં માત્ર ચાર કક્ષકો હોય છે. સમૂહના બાકીના સભ્યો $d$-કક્ષકોનો ઉપયોગ કરીને $6$ નો સવર્ગ આંક ધરાવી શકે છે.
$(iii)$ બેરિલિયમનો ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્સાઇડ,સમૂહના અન્ય તત્વોના હાઇડ્રોક્સાઇડથી વિપરીત,સ્વભાવે ઉભયગુણી (amphoteric) હોય છે.

(N/A) $Be^{2+}$ ની આયનીય ત્રિજ્યા આશરે $31 \text{ pm}$ છે; તેનો વીજભાર/ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર $Al^{3+}$ આયન જેવો જ છે। તેથી, બેરિલિયમ અમુક અંશે એલ્યુમિનિયમ જેવું વર્તે છે। કેટલીક સમાનતાઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ એલ્યુમિનિયમની જેમ, બેરિલિયમ પર પણ ધાતુની સપાટી પર ઓક્સાઇડના પડને કારણે એસિડની અસર સરળતાથી થતી નથી।
$(ii)$ બેરિલિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ વધારાના આલ્કલીમાં ઓગળીને બેરિલેટ આયન, $[Be(OH)_{4}]^{2-}$ આપે છે, જેવી રીતે એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ એલ્યુમિનેટ આયન, $[Al(OH)_{4}]^{-}$ આપે છે।
$(iii)$ બેરિલિયમ અને એલ્યુમિનિયમ બંનેના ક્લોરાઇડ બાષ્પ અવસ્થામાં $Cl^{-}$ બ્રિજ્ડ ક્લોરાઇડ બંધારણ ધરાવે છે। બંને ક્લોરાઇડ કાર્બનિક દ્રાવકોમાં દ્રાવ્ય છે અને પ્રબળ લુઈસ એસિડ છે। તેઓ ફ્રિડલ-ક્રાફ્ટ ઉદ્દીપક તરીકે વપરાય છે।
$(iv)$ બેરિલિયમ અને એલ્યુમિનિયમ આયનો સંકીર્ણ સંયોજનો બનાવવાની પ્રબળ વૃત્તિ ધરાવે છે, જેમ કે $[BeF_{4}]^{2-}$ અને $[AlF_{6}]^{3-}$।

(N/A) $Be^{2+}$ ની આયનીય ત્રિજ્યા આશરે $31 \ pm$ છે; તેનો વીજભાર/ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર $Al^{3+}$ આયન જેવો જ છે. તેથી,બેરિલિયમ અમુક અંશે એલ્યુમિનિયમ જેવું વર્તે છે. કેટલીક સમાનતાઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ એલ્યુમિનિયમની જેમ,બેરિલિયમ પણ ધાતુની સપાટી પર ઓક્સાઈડના પડને કારણે એસિડ દ્વારા સરળતાથી પ્રતિક્રિયા આપતું નથી.
$(ii)$ બેરિલિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ વધારાના આલ્કલીમાં ઓગળીને બેરિલેટ આયન $[Be(OH)_{4}]^{2-}$ આપે છે,જેમ એલ્યુમિનિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ એલ્યુમિનેટ આયન $[Al(OH)_{4}]^{-}$ આપે છે.
$(iii)$ બેરિલિયમ અને એલ્યુમિનિયમ બંનેના ક્લોરાઈડ બાષ્પ અવસ્થામાં $Cl^{-}$ બ્રિજ ધરાવતું ક્લોરાઈડ બંધારણ ધરાવે છે. બંને ક્લોરાઈડ કાર્બનિક દ્રાવકોમાં દ્રાવ્ય છે અને પ્રબળ લુઈસ એસિડ છે. તેઓ ફ્રિડલ-ક્રાફ્ટ ઉદ્દીપક તરીકે વપરાય છે.
$(iv)$ બેરિલિયમ અને એલ્યુમિનિયમ આયનોમાં $[BeF_{4}]^{2-}$ અને $[AlF_{6}]^{3-}$ જેવા સંકીર્ણ આયનો બનાવવાની પ્રબળ વૃત્તિ હોય છે.

(N/A) બનાવટ: તે વ્યાપારી ધોરણે ચૂનાના પથ્થર $(CaCO_{3})$ ને રોટરી ભઠ્ઠીમાં $1070-1270 \ K$ તાપમાને ગરમ કરીને બનાવવામાં આવે છે.
$CaCO_{3} \xrightarrow{\text{heat}} CaO + CO_{2}$
પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ ઉત્પન્ન થતાની સાથે જ તેને દૂર કરવામાં આવે છે.
ગુણધર્મો: કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ સફેદ આકારહીન ઘન પદાર્થ છે. તેનું ગલનબિંદુ $2870 \ K$ છે. વાતાવરણના સંપર્કમાં આવતા,તે ભેજ અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું શોષણ કરે છે.
$CaO + H_{2}O \rightarrow Ca(OH)_{2}$
$CaO + CO_{2} \rightarrow CaCO_{3}$
મર્યાદિત માત્રામાં પાણી ઉમેરવાથી ચૂનાના ગાંગડા તૂટી જાય છે. આ પ્રક્રિયાને ચૂનાનું ફોડવું (slaking of lime) કહેવાય છે. સોડા સાથે ફોડેલો ક્વિક લાઈમ ઘન સોડા લાઈમ આપે છે. બેઝિક ઓક્સાઈડ હોવાથી,તે ઊંચા તાપમાને એસિડિક ઓક્સાઈડ સાથે સંયોજાય છે.
$CaO + SiO_{2} \rightarrow CaSiO_{3}$
$6CaO + P_{4}O_{10} \rightarrow 2Ca_{3}(PO_{4})_{2}$
ઉપયોગો: $(i)$ તે સિમેન્ટ બનાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રાથમિક સામગ્રી છે અને આલ્કલીનું સૌથી સસ્તું સ્વરૂપ છે. $(ii)$ તેનો ઉપયોગ કોસ્ટિક સોડામાંથી સોડિયમ કાર્બોનેટના ઉત્પાદનમાં થાય છે. $(iii)$ તેનો ઉપયોગ ખાંડના શુદ્ધિકરણમાં અને રંગોના ઉત્પાદનમાં થાય છે.

(N/A) બનાવટ: કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ કળી ચૂના $(CaO)$ માં પાણી ઉમેરીને બનાવવામાં આવે છે.
$CaO + H_2O \rightarrow Ca(OH)_2$
ગુણધર્મો: તે સફેદ આકારહીન પાવડર છે. તે પાણીમાં અલ્પ દ્રાવ્ય છે. તેના જલીય દ્રાવણને ચૂનાનું પાણી કહેવાય છે અને પાણીમાં ફોડેલા ચૂનાના નિલંબનને ચૂનાનું દૂધ (milk of lime) કહેવાય છે. જ્યારે ચૂનાના પાણીમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનવાને કારણે તે દૂધિયું બને છે.
$Ca(OH)_2 + CO_2 \rightarrow CaCO_3 + H_2O$
વધારે પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પસાર કરવાથી,અવક્ષેપ ઓગળીને કેલ્શિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ બનાવે છે.
$CaCO_3 + CO_2 + H_2O \rightarrow Ca(HCO_3)_2$
ચૂનાનું દૂધ ક્લોરિન સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઇપોક્લોરાઇટ બનાવે છે,જે બ્લીચિંગ પાવડરનો એક ઘટક છે:
$2Ca(OH)_2 + 2Cl_2 \rightarrow CaCl_2 + Ca(OCl)_2 + 2H_2O$
ઉપયોગો: $(i)$ તેનો ઉપયોગ બાંધકામ સામગ્રી તરીકે મોર્ટાર બનાવવામાં થાય છે. $(ii)$ તેના જંતુનાશક ગુણધર્મને કારણે તેનો ઉપયોગ સફેદ રંગકામ (white wash) માં થાય છે. $(iii)$ તેનો ઉપયોગ કાચ બનાવવા,ચર્મ ઉદ્યોગમાં,બ્લીચિંગ પાવડરની બનાવટમાં અને ખાંડના શુદ્ધિકરણમાં થાય છે.

(N/A) બનાવટ: કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ કુદરતમાં ચૂનાના પથ્થર,ચોક અને આરસપહાણ જેવા વિવિધ સ્વરૂપોમાં મળી આવે છે. તે ફોડેલા ચૂના (slaked lime) માંથી $CO_2$ પસાર કરીને અથવા કેલ્શિયમ ક્લોરાઈડમાં સોડિયમ કાર્બોનેટ ઉમેરીને બનાવી શકાય છે.
$Ca(OH)_2 + CO_2 \rightarrow CaCO_3 + H_2O$
$CaCl_2 + Na_2CO_3 \rightarrow CaCO_3 + 2NaCl$
વધારે પડતો $CO_2$ પસાર કરવાથી પાણીમાં દ્રાવ્ય કેલ્શિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ બને છે.
ગુણધર્મો: તે સફેદ ફ્લફી પાવડર છે અને પાણીમાં લગભગ અદ્રાવ્ય છે. $1200 \ K$ તાપમાને ગરમ કરતા તે વિઘટન પામી $CO_2$ મુક્ત કરે છે.
$CaCO_3 \xrightarrow{1200 \ K} CaO + CO_2$
તે મંદ એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ મુક્ત કરે છે.
$CaCO_3 + 2HCl \rightarrow CaCl_2 + H_2O + CO_2$
$CaCO_3 + H_2SO_4 \rightarrow CaSO_4 + H_2O + CO_2$
ઉપયોગો: $(i)$ તે આરસપહાણ તરીકે બાંધકામમાં અને કળી ચૂનાના ઉત્પાદનમાં વપરાય છે. (ii) $CaCO_3$ અને $MgCO_3$ નું મિશ્રણ લોખંડ જેવી ધાતુઓના નિષ્કર્ષણમાં ફ્લક્સ તરીકે વપરાય છે. (iii) ખાસ અવક્ષેપિત $CaCO_3$ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા કાગળના ઉત્પાદનમાં વપરાય છે. (iv) તે એન્ટાસિડ તરીકે,ટૂથપેસ્ટમાં ઘર્ષક તરીકે,ચ્યુઈંગ ગમમાં અને સૌંદર્ય પ્રસાધનોમાં ફિલર તરીકે વપરાય છે.

(N/A) બનાવટ: તે કેલ્શિયમ સલ્ફેટનું હેમિહાઇડ્રેટ છે. તે ત્યારે મળે છે જ્યારે જીપ્સમ $(CaSO_{4} \cdot 2 H_{2} O)$ ને $393 \ K$ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે.
$2(CaSO_{4} \cdot 2 H_{2} O) \rightarrow 2(CaSO_{4}) \cdot H_{2} O + 3 H_{2} O$
$393 \ K$ થી ઉપરના તાપમાને,સ્ફટિકીકરણનું પાણી બાકી રહેતું નથી અને નિર્જળ કેલ્શિયમ સલ્ફેટ $(CaSO_{4})$ બને છે. આને 'ડેડ બર્ન્ટ પ્લાસ્ટર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ગુણધર્મો: તેમાં પાણી સાથે સેટ થવાનો નોંધપાત્ર ગુણધર્મ છે. પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી સાથે મિશ્રણ કરવા પર,તે એક પ્લાસ્ટિક જેવો જથ્થો બનાવે છે જે $5$ થી $15$ મિનિટમાં સખત ઘન પદાર્થમાં ફેરવાય છે.
ઉપયોગો: $(i)$ પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસનો સૌથી મોટો ઉપયોગ બાંધકામ ઉદ્યોગમાં તેમજ પ્લાસ્ટર તરીકે થાય છે. $(ii)$ તેનો ઉપયોગ હાડકાના ફ્રેક્ચર અથવા મચકોડ હોય તેવા અંગના અસરગ્રસ્ત ભાગને સ્થિર કરવા માટે થાય છે. $(iii)$ તેનો ઉપયોગ દંત ચિકિત્સામાં,સુશોભનના કામમાં અને મૂર્તિઓ તથા પૂતળાંના બીબાં બનાવવા માટે પણ થાય છે.

$(i)$ મેગ્નેશિયમ હવામાં ઝળહળતા પ્રકાશ સાથે સળગીને $MgO$ અને $Mg_{3}N_{2}$ બનાવે છે.
$2Mg + O_{2} \xrightarrow{\Delta} 2MgO$
$3Mg + N_{2} \xrightarrow{\Delta} Mg_{3}N_{2}$
$(ii)$ કળીચૂનો $(CaO)$ સિલિકા $(SiO_{2})$ સાથે જોડાઈને કેલ્શિયમ સિલિકેટ (સ્લેગ) બનાવે છે.
$CaO + SiO_{2} \xrightarrow{\Delta} CaSiO_{3}$
$(iii)$ જ્યારે ક્લોરિનને ફોડેલા ચૂનામાં ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે તે બ્લીચિંગ પાવડર આપે છે.
$Ca(OH)_{2} + Cl_{2} \longrightarrow CaOCl_{2} + H_{2}O$
$(iv)$ કેલ્શિયમ નાઈટ્રેટને ગરમ કરવાથી તેનું વિઘટન થઈને કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ,નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ અને ઓક્સિજન મળે છે.
$2Ca(NO_{3})_{2(s)} \xrightarrow{\Delta} 2CaO_{(s)} + 4NO_{2(g)} + O_{2(g)}$

(N/A) સિમેન્ટ એક મહત્વપૂર્ણ બાંધકામ સામગ્રી છે. તે સૌપ્રથમ $1824$ માં ઇંગ્લેન્ડમાં જોસેફ એસ્પડિન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી.
તેને પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટ પણ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે ઇંગ્લેન્ડના આઇલ ઓફ પોર્ટલેન્ડમાં ખોદવામાં આવેલા કુદરતી ચૂનાના પથ્થર જેવું લાગે છે.
સિમેન્ટ એ ચૂના $(CaO)$ થી સમૃદ્ધ પદાર્થને અન્ય પદાર્થો જેમ કે માટી સાથે જોડીને મેળવવામાં આવતું ઉત્પાદન છે,જેમાં સિલિકા $(SiO_{2})$ ની સાથે એલ્યુમિનિયમ,આયર્ન અને મેગ્નેશિયમના ઓક્સાઇડ હોય છે.

(N/A) પુખ્ત માનવ શરીરમાં આશરે $25 \ g$ $Mg$ અને $1200 \ g$ $Ca$ હોય છે,જેની સરખામણીએ માત્ર $5 \ g$ આયર્ન અને $0.06 \ g$ કોપર હોય છે. માનવ શરીરમાં દૈનિક જરૂરિયાત અંદાજે $200-300 \ mg$ છે.
ફોસ્ફેટ ટ્રાન્સફરમાં $ATP$ નો ઉપયોગ કરતા તમામ ઉત્સેચકોને સહ-કારક (cofactor) તરીકે મેગ્નેશિયમની જરૂર હોય છે. વનસ્પતિઓમાં પ્રકાશના શોષણ માટેનું મુખ્ય રંજકદ્રવ્ય ક્લોરોફિલ છે,જેમાં મેગ્નેશિયમ હોય છે. શરીરના કુલ કેલ્શિયમના લગભગ $99 \%$ હાડકાં અને દાંતમાં હોય છે. તે ચેતાસ્નાયુ કાર્ય,આંતર-ચેતા પ્રસારણ,કોષ પટલની અખંડિતતા અને રક્ત ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
પ્લાઝ્મામાં કેલ્શિયમની સાંદ્રતા આશરે $100 \ mg \ L^{-1}$ પર નિયંત્રિત હોય છે. તે કેલ્સિટોનિન અને પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોન દ્વારા જળવાય છે.
હાડકાં એ નિષ્ક્રિય અને અપરિવર્તિત પદાર્થ નથી,પરંતુ તે સતત ઓગળતા અને ફરીથી જમા થતા રહે છે,જે મનુષ્યમાં દરરોજ $400 \ mg$ જેટલું હોય છે. આ તમામ કેલ્શિયમ પ્લાઝ્મામાંથી પસાર થાય છે.

(D) કાર્બોનેટમાં હાજર રહેલા કેટાયનનું કદ વધવાની સાથે ઉષ્મીય સ્થિરતા વધે છે.
આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓના કેટાયનનું કદ વધવાનો ક્રમ $Mg^{2+} < Ca^{2+} < Sr^{2+} < Ba^{2+}$ છે.
તેથી,આપેલા આલ્કલાઇન અર્થ મેટલ કાર્બોનેટની ઉષ્મીય સ્થિરતાનો વધતો ક્રમ $MgCO_{3} < CaCO_{3} < SrCO_{3} < BaCO_{3}$ છે.
આમ,$BaCO_{3}$ સૌથી વધુ ઉષ્મીય રીતે સ્થાયી કાર્બોનેટ છે.

(N/A) જ્યારે આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન ઉચ્ચ ઉર્જા સ્તરમાં ઉત્તેજિત થાય છે.
જ્યારે આ ઉત્તેજિત ઇલેક્ટ્રોન તેના મૂળ સ્તરે પાછા ફરે છે,ત્યારે તે પ્રકાશના સ્વરૂપમાં ઉર્જા મુક્ત કરે છે.
જો આ ઉર્જા દ્રશ્યમાન વર્ણપટના વિસ્તારમાં હોય,તો લાક્ષણિક રંગ જોવા મળે છે.
$Be$ અને $Mg$ પરમાણુઓમાં,તેમના નાના કદ અને ઉચ્ચ આયનીકરણ એન્થાલ્પીને કારણે સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન ન્યુક્લિયસ સાથે ખૂબ જ મજબૂત રીતે જોડાયેલા હોય છે.
આ ઇલેક્ટ્રોનને ઉચ્ચ ઉર્જા સ્તરમાં ઉત્તેજિત કરવા માટે જરૂરી ઉર્જા ખૂબ વધારે હોય છે,જે સામાન્ય બુનસેન જ્યોતમાં ઉપલબ્ધ હોતી નથી.
પરિણામે,જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન મૂળ સ્થાને પાછા ફરે છે ત્યારે મુક્ત થતી ઉર્જા દ્રશ્યમાન વિસ્તારમાં આવતી નથી,તેથી જ્યોતમાં કોઈ રંગ જોવા મળતો નથી.

(B) સમૂહ-$2$ ના તત્વોને આલ્કલાઇન અર્થ મેટલ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમના ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્સાઇડ સ્વભાવે આલ્કલાઇન (બેઝિક) હોય છે.
વધુમાં,આ ધાતુના ઓક્સાઇડ પૃથ્વીના પોપડામાં મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

(A) આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓ માટે જ્યોત કસોટીના રંગો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ કેલ્શિયમ $(Ca)$ જ્યોતને ઈંટ જેવો લાલ રંગ આપે છે.
$(b)$ બેરિયમ $(Ba)$ જ્યોતને સફરજન જેવો લીલો રંગ આપે છે.
$(c)$ સ્ટ્રોન્શિયમ $(Sr)$ જ્યોતને ક્રિમસન લાલ રંગ આપે છે.
તેથી,સાચી જોડ છે: $a-q, b-r, c-p$.

(A) $(a)-(p, s), (b)-(q), (c)-(r), (d)-(p)$
$1$. $BeO$ એ ઉભયગુણી અને બેઝિક સ્વભાવ ધરાવે છે.
$2$. $MgCO_3 \cdot CaCO_3$ ને ડોલોમાઇટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$3$. $Be^{2+}$ આયનના નાના કદ અને ઉચ્ચ ધ્રુવીભવન શક્તિને કારણે $BeCl_2$ સહસંયોજક સંયોજન છે.
$4$. $Al(OH)_3$ એ ઉભયગુણી સ્વભાવ ધરાવે છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1. \text{Be (બેરિલિયમ)}$: તેના ઓછા પરમાણુ ક્રમાંક અને $X$-ray માટેની પારદર્શિતાને કારણે $X$-ray ટ્યુબની બારીઓ બનાવવા માટે વપરાય છે $(1-c)$.
$2. \text{Ca (કેલ્શિયમ)}$: વેક્યુમ ટ્યુબમાંથી હવા દૂર કરવા માટે વપરાય છે $(2-d)$.
$3. \text{Mg (મેગ્નેશિયમ)}$: ગ્રીગનાર્ડ પ્રક્રિયક $(R-Mg-X)$ બનાવવા માટે વપરાય છે $(3-a)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $1-c, 2-d, 3-a$ છે.

(A) આપેલ સંયોજન ડોલોમાઇટ $(CaCO_3 \cdot MgCO_3)$ છે.
ગરમ કરવા પર (કેલ્સિનેશન),બંને કાર્બોનેટ વિઘટિત થઈને તેમના સંબંધિત ઓક્સાઇડ બનાવે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ મુક્ત કરે છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$CaCO_3 \cdot MgCO_{3(s)} \xrightarrow{\Delta } CaO_{(s)} + MgO_{(s)} + 2CO_{2(g)}$

(N/A) રાસાયણિક સૂત્રો નીચે મુજબ છે:
$1$. જિપ્સમ: $CaSO_4 \cdot 2H_2O$
$2$. ઇપ્સમ ક્ષાર: $MgSO_4 \cdot 7H_2O$
$3$. બેરાઇટ: $BaSO_4$

(B) સમૂહ-$2$ ના તત્વોને આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ તત્વોમાં બેરિલિયમ $(Be)$,મેગ્નેશિયમ $(Mg)$,કેલ્શિયમ $(Ca)$,સ્ટ્રોન્શિયમ $(Sr)$,બેરિયમ $(Ba)$ અને રેડિયમ $(Ra)$ નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) બેરિલિયમનો ઉપયોગ મિશ્રધાતુઓના ઉત્પાદનમાં થાય છે,ખાસ કરીને કોપર-બેરિલિયમ મિશ્રધાતુઓ,જેનો ઉપયોગ ઉચ્ચ-શક્તિ ધરાવતી સ્પ્રિંગ્સ બનાવવામાં થાય છે. તેનો ઉપયોગ $X$-ray ટ્યુબની બારીઓ બનાવવા માટે પણ થાય છે.
મેગ્નેશિયમનો ઉપયોગ ફ્લેશ પાવડર અને બલ્બ,ઇન્સેન્ડિયરી બોમ્બ અને સિગ્નલોમાં થાય છે. પાણીમાં મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ,$Mg(OH)_2$,નું નિલંબન (જેને મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા કહેવાય છે) દવામાં એન્ટાસિડ તરીકે વપરાય છે.

(N/A) બેરિલિયમ ઉભયધર્મી ગુણધર્મ દર્શાવે છે કારણ કે તેનો ઓક્સાઇડ $(BeO)$ અને હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Be(OH)_2)$ એસિડ અને બેઇઝ બંને સાથે પ્રક્રિયા કરીને ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,તે $HCl$ (એસિડ) સાથે પ્રક્રિયા કરીને $BeCl_2$ બનાવે છે અને $NaOH$ (બેઇઝ) સાથે પ્રક્રિયા કરીને સોડિયમ બેરિલેટ $(Na_2[Be(OH)_4])$ બનાવે છે.

(N/A) કેલ્શિયમના મહત્વના સંયોજનો નીચે મુજબ છે:
$1$. કેલ્શિયમ ઓક્સાઇડ $(CaO)$
$2$. કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Ca(OH)_2)$
$3$. કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$
$4$. કેલ્શિયમ સલ્ફેટ $(CaSO_4 \cdot 2H_2O)$
$5$. સિમેન્ટ

(N/A) ક્વિકલાઈમ $(CaO)$ માં મર્યાદિત પ્રમાણમાં પાણી ઉમેરવાથી તે પાવડરમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જેને કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ $(Ca(OH)_2)$ કહેવાય છે. આ પ્રક્રિયાને ચૂનાનું સ્લેકિંગ કહેવામાં આવે છે. રાસાયણિક પ્રક્રિયા: $CaO(s) + H_2O(l) \rightarrow Ca(OH)_2(s)$.

(N/A) $i$. તે સિમેન્ટના ઉત્પાદન માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રાથમિક સામગ્રી છે.
$ii$. તેનો ઉપયોગ ખાંડના શુદ્ધિકરણમાં અને રંગો (dye stuffs) ના ઉત્પાદનમાં થાય છે.

(B) કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ,જેને સ્લેક્ડ લાઈમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ક્વિક લાઈમ $(CaO)$ માં મર્યાદિત માત્રામાં પાણી ઉમેરીને તૈયાર કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાને ચૂનાનું સ્લેકિંગ કહેવામાં આવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે: $CaO(s) + H_2O(l) \rightarrow Ca(OH)_2(aq)$.

(N/A) $(i)$ તેનો ઉપયોગ મોર્ટાર (ચૂનાનો ગારો) બનાવવા માટે થાય છે,જે બાંધકામ સામગ્રી છે.
$(ii)$ તેનો ઉપયોગ કોસ્ટિક સોડામાંથી સોડિયમ કાર્બોનેટના ઉત્પાદનમાં થાય છે.

(N/A) $\text{કેલ્શિયમ }\ \text{કાર્બોનેટ}$ $(CaCO_3)$ નો ઉપયોગ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા કાગળના ઉત્પાદનમાં થાય છે. તેનો ઉપયોગ એન્ટાસિડ તરીકે પણ થાય છે.

(B) કેલ્શિયમ સલ્ફેટ જિપ્સમ,$CaSO_{4} \cdot 2H_{2}O$ ને $393 \ K$ તાપમાને ગરમ કરીને મેળવવામાં આવે છે.
પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $CaSO_{4} \cdot 2H_{2}O \xrightarrow{393 \ K} CaSO_{4} \cdot \frac{1}{2}H_{2}O + \frac{3}{2}H_{2}O$.

(N/A) $393 \ K$ થી ઉપરના તાપમાને,સ્ફટિકીકરણનું પાણી રહેતું નથી અને નિર્જળ કેલ્શિયમ સલ્ફેટ,$CaSO_{4}$,બને છે. આને 'ડેડ બર્ન્ટ પ્લાસ્ટર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ તેનો ઉપયોગ બાંધકામ ઉદ્યોગમાં દીવાલો અને છત પર પ્લાસ્ટર કરવા માટે થાય છે.
(ii) તેનો ઉપયોગ દંત ચિકિત્સામાં અને મૂર્તિઓ,રમકડાં તથા પૂતળાંના બીબાં બનાવવા માટે થાય છે.

(N/A) સિમેન્ટને પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેનું સખત સ્વરૂપ ઇંગ્લેન્ડના આઇલ ઓફ પોર્ટલેન્ડમાં ખોદવામાં આવતા કુદરતી ચૂનાના પથ્થર (limestone) જેવું લાગે છે.

(N/A) પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટનું સરેરાશ બંધારણ નીચે મુજબ છે:
$CaO: 50-60 \%$,$SiO_{2}: 20-25 \%$,$Al_{2}O_{3}: 5-10 \%$
$MgO: 2-3 \%$,$Fe_{2}O_{3}: 1-2 \%$,$SO_{3}: 1-2 \%$

(A) પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટમાં હાજર મહત્વના ઘટકો ડાયકેલ્શિયમ સિલિકેટ $(Ca_2SiO_4)$ $(26 \%)$,ટ્રાયકેલ્શિયમ સિલિકેટ $(Ca_3SiO_5)$ $(51 \%)$ અને ટ્રાયકેલ્શિયમ એલ્યુમિનેટ $(Ca_3Al_2O_6)$ $(11 \%)$ છે.

(B) સિમેન્ટમાં જીપ્સમ $(CaSO_4 \cdot 2H_2O)$ ઉમેરવાનો હેતુ સિમેન્ટના સેટિંગની પ્રક્રિયાને ધીમી કરવાનો છે.
આનાથી સિમેન્ટ લાંબા સમય સુધી પ્લાસ્ટિક અવસ્થામાં રહે છે,જેથી તે પૂરતી રીતે સખત બને અને યોગ્ય મજબૂતી પ્રાપ્ત કરે છે.

(D) સિમેન્ટ લોખંડ અને સ્ટીલ પછી કોઈપણ દેશ માટે રાષ્ટ્રીય જરૂરિયાતની વસ્તુ બની ગઈ છે.
તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે નીચે મુજબ થાય છે:
$1$. કોંક્રિટ અને રિઇન્ફોર્સ્ડ કોંક્રિટ બનાવવા માટે.
$2$. પ્લાસ્ટરિંગમાં.
$3$. પુલ,ડેમ અને ઇમારતોના બાંધકામમાં.

(N/A) $(1)$ ઈંટ જેવો લાલ,આછો લીલો
$(2)$ ફ્લેમ ફોટોમેટ્રી
$(3)$ $BeO$ અને $Be_{3}N_{2}$
$(4)$ બેરિલેટ આયન $[Be(OH)_{4}]^{2-}$

(N/A) $(1)$ ક્વિક લાઈમ (Quick lime)
$(2)$ મિલ્ક ઓફ લાઈમ (Milk of lime)
$(3)$ સ્લેક્ડ લાઈમ (Slaked lime)
$(4)$ પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (Plaster of Paris)

(N/A) $(1)$ પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટ
$(2)$ જોસેફ એસ્પડિન

(A) $(1)$ સાચું વિધાન.
$(2)$ ખોટું વિધાન: સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં,પરમાણુ કદ વધે છે અને તેથી,આયનીકરણ એન્થાલ્પી ઘટે છે.
$(3)$ ખોટું વિધાન: $BeCl_2$ ઘન અવસ્થામાં પોલિમર જેવી ગોઠવણી ધરાવે છે,જ્યારે બાષ્પ અવસ્થામાં તે ડાયમર અથવા મોનોમર તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
$(4)$ ખોટું વિધાન: મોર્ટાર તૈયાર કરવા માટે $Ca(OH)_2$ (ફોડેલો ચૂનો) નો ઉપયોગ થાય છે.

(A) $(1)$ સાચું: પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ $(CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O)$ પાણી સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે ત્યારે સખત પદાર્થમાં ફેરવાય છે,જે તેને ઓર્થોપેડિક પ્લાસ્ટર માટે ઉપયોગી બનાવે છે.
$(2)$ સાચું: સિમેન્ટનું ઉત્પાદન ચૂનાના પત્થર $(CaCO_3)$ અને માટી (જે સિલિકા,એલ્યુમિના અને આયર્ન ઓક્સાઈડ જેવા માટીના ઘટકો પૂરા પાડે છે) ના મિશ્રણને રોટરી ભઠ્ઠીમાં ગરમ કરીને કરવામાં આવે છે.

(BERYLLIUM) બેરિલિયમ $(Be)$ એ સમૂહ $2$ નું તત્વ છે જે ઉભયગુણી ઓક્સાઈડ $BeO$ અને પાણીમાં દ્રાવ્ય સલ્ફેટ $BeSO_{4}$ બનાવે છે.
$BeO$ એસિડ અને બેઝ બંને સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે:
$BeO + 2HCl \rightarrow BeCl_{2} + H_{2}O$
$BeO + 2NaOH + H_{2}O \rightarrow Na_{2}[Be(OH)_{4}]$
$BeSO_{4}$ પાણીમાં દ્રાવ્ય છે કારણ કે તેની ઉચ્ચ જલીયકરણ ઉર્જા તેની લેટીસ ઉર્જાને વળતર આપે છે.

(N/A) $(i)$ સમૂહમાં નીચે તરફ જતાં ઉષ્મીય સ્થિરતા વધે છે. ગરમ કરવા પર,આ કાર્બોનેટ વિઘટન પામીને $CO_{2}$ અને સમૂહ $-2$ ના સંબંધિત તત્વનો ઓક્સાઇડ આપે છે.
$BeCO_{3} < MgCO_{3} < CaCO_{3} < SrCO_{3} < BaCO_{3}$
$BeCO_{3}$ અસ્થિર છે અને તેને $CO_{2}$ ના વાતાવરણમાં સ્થિર રાખવામાં આવે છે.
$BeCO_{3} \rightleftharpoons BeO + CO_{2}$
$(ii)$ $BeO$ સિવાયના તમામ ઓક્સાઇડ બેઝિક અને આયનીય સ્વભાવના હોય છે,જ્યારે $BeO$ ઉભયગુણી (amphoteric) અને સહસંયોજક છે. જેમ કેશનનું કદ વધે છે તેમ ઓક્સાઇડની લેટિસ ઉર્જા ઘટે છે. સમૂહમાં નીચે તરફ જતાં બેઝિક સ્વભાવ વધે છે.
$BeO$ અને $MgO$ સિવાયના તમામ ઓક્સાઇડ પાણીમાં દ્રાવ્ય છે અને ઓગળતી વખતે મોટી માત્રામાં ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે. $BeO$ અને $MgO$ તેમની ઉચ્ચ લેટિસ ઉર્જાને કારણે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે.