Taxonomical Aids Questions in Gujarati

(B) વર્ગીકરણની કૂંચીઓ (Keys) સામાન્ય રીતે વિરોધાભાસી લક્ષણોની જોડી પર આધારિત હોય છે,જેને $Couplet$ (યુગ્મક) કહેવામાં આવે છે.
કૂંચી એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખ માટે વપરાતું એક મહત્વપૂર્ણ વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે.
કૂંચીમાં રહેલા દરેક વિધાનને $Lead$ (લીડ) કહેવામાં આવે છે.
કૂંચીઓ સામાન્ય રીતે વિશ્લેષણાત્મક સ્વરૂપની હોય છે.
દરેક વર્ગીકરણ કક્ષા જેવી કે $Family$ (કુળ),$Genus$ (પ્રજાતિ) વગેરે માટે અલગ-અલગ વર્ગીકરણ કૂંચીઓ હોય છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. હર્બેરિયમ: $II$. શીટ્સ પર સંગ્રહિત વનસ્પતિ નમૂનાઓ જે ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે સંગ્રહસ્થાન બને છે.
$B$. વનસ્પતિ ઉદ્યાન: $VII$. સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ ધરાવે છે.
$C$. સંગ્રહાલય: $III$. સામાન્ય રીતે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે (જેમાં સંગ્રહિત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ હોય છે).
$D$. પ્રાણી ઉદ્યાન: $V$. તમામ પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાન જેવી જ પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
$E$. કી (Key): $VIII$. તે સમાનતા અને અસમાનતાના આધારે પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને ઓળખે છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $A-II, B-VII, C-III, D-V, E-VIII$ છે.

(D) $A-IV$ (બહિઃસ્થાન સંરક્ષણમાં રોયલ બોટનિકલ ગાર્ડન જેવી વનસ્પતિ ઉદ્યાનોનો સમાવેશ થાય છે).
$B-I$ (હર્બેરિયમ વર્ગીકરણ અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે).
$C-II$ (સંગ્રહાલયોમાં સંગ્રહિત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓ હોય છે).
$D-III$ (વનસ્પતિજાત (Flora) એ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં વનસ્પતિઓના નિવાસસ્થાન અને વિતરણનો અહેવાલ આપે છે).
તેથી, સાચી જોડ $A-IV, B-I, C-II, D-III$ છે.

(A) વનસ્પતિ ઉદ્યાન (Botanical Garden) ના સંદર્ભમાં વિધાન $(i)$ અને $(ii)$ સાચા છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જે સંદર્ભ,ઓળખ,વૈજ્ઞાનિક સંશોધન,સંરક્ષણ અને શિક્ષણ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ જાળવે છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનમાં દરેક વનસ્પતિ પર તેના વનસ્પતિશાસ્ત્રીય અથવા વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેના કુળનું લેબલ લગાવેલું હોય છે.
વિધાન $(iii)$ સંગ્રહાલય (Museum) ને સંદર્ભિત કરે છે,જ્યાં નમૂનાઓને પ્રિઝર્વેટિવ દ્રાવણનો ઉપયોગ કરીને બરણીઓ અથવા પાત્રોમાં સાચવવામાં આવે છે.
વિધાન $(iv)$ હર્બેરિયમ (Herbarium) ને સંદર્ભિત કરે છે,જે એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેમને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ પર સાચવવામાં આવે છે.

(C) $Ex-situ$ સંરક્ષણ એટલે જૈવવિવિધતાના ઘટકોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના $ex-situ$ સંરક્ષણ માટેની પ્રાથમિક પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેઓ સંશોધન,શિક્ષણ અને જર્મ પ્લાઝમની જાળવણી માટે વનસ્પતિઓનો જીવંત સંગ્રહ જાળવી રાખે છે,જે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી પર્યાવરણમાં રહેલા જોખમોથી સુરક્ષિત કરે છે.

(D) વર્ગીકરણમાં,$Key$ (કૂંચી) એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખ માટે વપરાતું વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે,જે સમાનતા અને અસમાનતા પર આધારિત છે.
$Key$ માંના દરેક વિધાનને $Lead$ (લીડ) કહેવામાં આવે છે.
$Couplet$ એ બે વિરોધી વિકલ્પો વચ્ચે કરવામાં આવતી પસંદગી દર્શાવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં માત્ર એક વિકલ્પનો સ્વીકાર થાય છે અને બીજાનો અસ્વીકાર થાય છે.

(B) મેન્યુઅલ (Manuals) એ વર્ગીકરણના એવા સહાયક સાધનો છે જે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી પ્રજાતિઓના નામની ઓળખ માટે માહિતી પૂરી પાડે છે.
મોનોગ્રાફ (Monograph) માં કોઈપણ એક વર્ગક (taxon) વિશેની માહિતી હોય છે.
ફ્લોરા (Flora) માં આપેલ વિસ્તારની વનસ્પતિઓના નિવાસસ્થાન અને વિતરણનો વાસ્તવિક અહેવાલ હોય છે.
કેટલોગ (Catalogues) એ એવી યાદીઓ છે જે કોઈ વિસ્તારમાં જોવા મળતી તમામ પ્રજાતિઓની પદ્ધતિસરની ગણતરી કરે છે અને ઓળખમાં મદદરૂપ થવા માટે ટૂંકા વર્ણનો આપે છે.

(D) વર્ગીકરણ કી એ અજાણ્યા સજીવોની ઝડપી ઓળખ માટે વપરાતા સાધનો છે જે વિરોધાભાસી લક્ષણો પર આધારિત છે.
ફ્લોરામાં આપેલ વિસ્તારની વનસ્પતિઓના નિવાસસ્થાન અને વિતરણનો વાસ્તવિક અહેવાલ હોય છે.
હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે જેમને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
મોનોગ્રાફ એ એક વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે જે કોઈપણ એક પ્રજાતિ અથવા કુળ વિશે કોઈ ચોક્કસ સમયે વ્યાપક અને સંકલિત માહિતી પૂરી પાડે છે.

(B) $Key$ (કુંચી) એ એક વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે જેનો ઉપયોગ સમાનતા અને ભિન્નતાના આધારે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખ માટે થાય છે.
આ કુંચીઓ વિરોધાભાસી લક્ષણોના સમૂહ પર આધારિત હોય છે,જે સામાન્ય રીતે જોડીમાં હોય છે જેને $couplet$ (યુગ્મક) કહેવામાં આવે છે.
$couplet$ ના દરેક વિધાનને $lead$ (માર્ગદર્શક) કહેવામાં આવે છે.
કુંચીઓ સામાન્ય રીતે વિશ્લેષણાત્મક સ્વરૂપની હોય છે.

(C) હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેને કાગળની શીટ્સ પર સૂકવી,દબાવી અને સાચવીને રાખવામાં આવે છે,જેને હર્બેરિયમ શીટ્સ કહેવામાં આવે છે.
આ શીટ્સ,વનસ્પતિના નમૂનાના વર્ણન સાથે,વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે અને ભવિષ્યના સંદર્ભ માટે સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
દરેક શીટ પર એક લેબલ હોય છે જે સંગ્રહની તારીખ અને સ્થળ,અંગ્રેજી,સ્થાનિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ,કુળ અને સંગ્રહકર્તાનું નામ જેવી માહિતી પૂરી પાડે છે.
તેથી,હર્બેરિયમને ઘણીવાર 'સૂકો બગીચો' (dry garden) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે વર્ગીકરણના અભ્યાસ માટે મૃત વનસ્પતિ સામગ્રીને સાચવે છે.

(A) પ્રખ્યાત વનસ્પતિ ઉદ્યાન '$Kew$' એ $England$ માં આવેલું છે.
રોયલ બોટનિક ગાર્ડન,$Kew$ એ $United Kingdom$ માં આવેલી એક બિન-વિભાગીય જાહેર સંસ્થા છે,જે પર્યાવરણ,ખાદ્ય અને ગ્રામીણ બાબતોના વિભાગ દ્વારા પ્રાયોજિત છે.
તે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ સંશોધન અને શિક્ષણ સંસ્થા છે,જેમાં $750$ કર્મચારીઓ કાર્યરત છે.

(C) કૂંચી (Key) એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સમાનતા અને ભિન્નતાના આધારે ઓળખ માટે વપરાતી એક વર્ગીકરણ સહાયક છે.
કૂંચીઓ સામાન્ય રીતે વિરોધાભાસી લક્ષણો પર આધારિત હોય છે,જેની જોડીને 'કપલેટ' (couplet) કહેવામાં આવે છે.
કૂંચીમાંના દરેક વિધાનને 'લીડ' (lead) કહેવામાં આવે છે.
તેમાં સજીવને ઓળખવા માટે લક્ષણોનું વ્યવસ્થિત વિશ્લેષણ કરવામાં આવતું હોવાથી,કૂંચીઓ સામાન્ય રીતે સ્વભાવે વિશ્લેષણાત્મક (analytical) હોય છે.

(A) વર્ગીકરણમાં,'કી' (Key) એ સજીવોના વિરોધાભાસી લક્ષણોના આધારે તેમની ઓળખ કરવા માટે વપરાતું સાધન છે. કીમાં રહેલા દરેક વિધાનને 'લીડ' (Lead) કહેવામાં આવે છે. કેટલોગ,મેન્યુઅલ અને મોનોગ્રાફ એ માહિતી સંગ્રહ અને ઓળખ માટે વપરાતા અન્ય વર્ગીકરણ સહાયક સાધનો છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $IV$. લખનૌ ખાતે આવેલી છે.
$B$. ઇન્ડિયન બોટનિકલ ગાર્ડન $III$. હાવડા (ભારત) ખાતે આવેલું છે.
$C$. દ્વિનામી નામકરણ પદ્ધતિ $I$. કેરોલસ લિનિયસ દ્વારા આપવામાં આવી હતી.
$D$. વર્ગીકરણના એકમને $II$. ટેક્સૉન કહેવામાં આવે છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $A-IV, B-III, C-I, D-II$ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. હર્બેરિયમ $(II)$: તેમાં સૂકવેલા અને દબાવેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓને શીટ્સ પર ચોંટાડવામાં આવે છે.
$B$. વનસ્પતિ ઉદ્યાન $(IV)$: આ વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ હોય છે.
$C$. સંગ્રહાલય $(III)$: આ સામાન્ય રીતે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જેવી કે શાળાઓ અને કોલેજોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
$D$. પ્રાણી ઉદ્યાન $(V)$: આ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવ સંભાળ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે, જે આપણને તેમના ખોરાકની આદતો અને વર્તન વિશે શીખવામાં મદદ કરે છે.
$E$. કી $(I)$: તે સમાનતા અને ભિન્નતા (વિરોધાભાસી લક્ષણો) ના આધારે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની ઓળખ માટે વપરાતી વર્ગીકરણ સહાયક છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $A-II, B-IV, C-III, D-V, E-I$ છે.

$(D)$. ઇન-સિટુ સંરક્ષણ એટલે પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત રાખવી, જેમ કે રોયલ બોટનિકલ ગાર્ડન $(IV)$.
$B$. કંકાલનો સંગ્રહ સામાન્ય રીતે સંગ્રહાલય (મ્યુઝિયમ) માં જોવા મળે છે $(II)$.
$C$. વનસ્પતિના સૂકા નમૂનાઓને શીટ્સ પર સાચવવાની પદ્ધતિને હર્બેરિયમ કહેવાય છે, જેમ કે સેન્ટ્રલ નેશનલ હર્બેરિયમ $(I)$.
$D$. ફ્લોરા એ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિ પ્રજાતિઓની યાદી પૂરી પાડે છે, જે તે વિસ્તારમાં વનસ્પતિના વિતરણનું વર્ણન કરે છે $(III)$.
તેથી, સાચી જોડ $A-IV, B-II, C-I, D-III$ છે.

(B) જૈવિક સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનો સંગ્રહ હોય છે.
જૈવિક સંગ્રહાલયો સામાન્ય રીતે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જેવી કે શાળાઓ અને કોલેજોમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
નમૂનાઓને કાં તો સૂકી સ્થિતિમાં અથવા બરણીઓ કે પાત્રોમાં સંગ્રાહક દ્રાવણમાં સાચવવામાં આવે છે.
કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,મારીને અને પિન લગાવીને કીટક બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે.
મોટા પ્રાણીઓ,જેમ કે સસ્તન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટે સ્ટફિંગ કરીને અને રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને સાચવવામાં આવે છે.
સંગ્રહાલયોમાં પ્રાણીઓના હાડપિંજરનો સંગ્રહ પણ હોય છે.
તેથી,એવું વિધાન કે સંગ્રહાલયમાં ફોટોગ્રાફ્સનો સંગ્રહ હોય છે તે ખોટું છે,કારણ કે સંગ્રહાલયોમાં વાસ્તવિક ભૌતિક નમૂનાઓ સંગ્રહિત હોય છે.

(D) હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે જેમને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
દરેક હર્બેરિયમ શીટ પર એક લેબલ હોય છે જે સંગ્રહની તારીખ અને સ્થળ,અંગ્રેજી,સ્થાનિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ,કુળ અને એકત્ર કરનારના નામ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.
તે વર્ગીકરણના અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પ્રણાલી તરીકે સેવા આપે છે અને તેને ઘણીવાર 'ડ્રાય ગાર્ડન' (સૂકું બગીચો) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(B) આપેલા તમામ વર્ણનો સંગ્રહાલય (Museum) સાથે સંબંધિત છે.
$1$. સંગ્રહાલય એ એક વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે,જેને એક એવા સ્થળ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે જ્યાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓનો મોટો સંગ્રહ રાખવામાં આવે છે.
$2$. સંગ્રહાલયો સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
$3$. સંગ્રહાલયોમાં,કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,મારીને અને પિન લગાવીને કીટ બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે.
$4$. સંગ્રહાલયોમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓના હાડપિંજરનો સંગ્રહ પણ જોવા મળે છે.

(A) વનસ્પતિ ઉદ્યાન (botanical garden) ના સંદર્ભમાં વિધાન $(i)$ અને $(ii)$ સાચા છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાન એ એક વિશિષ્ટ સંસ્થા છે જ્યાં જીવંત વનસ્પતિની જાતિઓ ઓળખ,સંશોધન અને શૈક્ષણિક હેતુઓ માટે ઉગાડવામાં આવે છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનમાં દરેક વનસ્પતિ પર તેના વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેના કુળનું લેબલ લગાવેલું હોય છે,જે ઓળખવામાં મદદ કરે છે.
વિધાન $(iii)$ અને $(iv)$ સંગ્રહાલય (museum) અથવા હર્બેરિયમ (herbarium) નું વર્ણન કરે છે,વનસ્પતિ ઉદ્યાનનું નહીં. બરણીઓમાં સંગ્રહિત નમૂનાઓ સામાન્ય રીતે સંગ્રહાલયોમાં જોવા મળે છે,અને શીટ્સ પર સૂકા,દબાયેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓ હર્બેરિયમમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.

(A) હર્બેરિયમ તૈયાર કરવા માટેના સોપાનનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. એકત્રીકરણ: ક્ષેત્રમાંથી વનસ્પતિના નમૂનાઓ એકત્ર કરવા.
$2$. સૂકવવું: બ્લોટિંગ પેપરનો ઉપયોગ કરીને નમૂનાઓમાંથી ભેજ દૂર કરવો.
$3$. ઝેરીકરણ: ફૂગ અથવા જીવાતથી બચાવવા માટે નમૂનાઓને રસાયણો (જેમ કે $HgCl_2$) વડે સારવાર આપવી.
$4$. માઉન્ટિંગ: સૂકવેલા નમૂનાને પ્રમાણિત હર્બેરિયમ શીટ $(29 \times 41 \text{ cm})$ પર ચોંટાડવા.
$5$. ટાંકા લેવા: દોરાનો ઉપયોગ કરીને નમૂનાને શીટ પર સુરક્ષિત રીતે બાંધવા.
$6$. લેબલિંગ: તારીખ, એકત્રીકરણનું સ્થળ, વૈજ્ઞાનિક નામ અને એકત્ર કરનારનું નામ જેવી માહિતી પૂરી પાડવી.
$7$. જમા કરાવવું: તૈયાર કરેલી શીટ્સને હર્બેરિયમમાં સંગ્રહિત કરવી.
આમ, સાચો ક્રમ $3, 1, 2, 5, 7, 4, 6$ છે.

(C) સંગ્રહાલય (Museum) એ એવી જગ્યા છે જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ બંનેના સંગ્રહ,જાળવણી અને પ્રદર્શન માટે થાય છે. નમૂનાઓને પાત્રો અથવા બરણીઓમાં જાળવણીના દ્રાવણમાં અથવા સૂકા નમૂનાઓ તરીકે સાચવવામાં આવે છે. કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,મારીને અને પિન લગાવીને કીટક બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે. પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે સ્ટફિંગ કરીને સાચવવામાં આવે છે. સંગ્રહાલયોમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓના હાડપિંજરનો સંગ્રહ પણ હોય છે.

(D) હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેને શીટ્સ પર સૂકવીને,દબાવીને અને સાચવીને રાખવામાં આવે છે. આ શીટ્સને વર્ગીકરણની વ્યાપકપણે સ્વીકૃત પદ્ધતિ અનુસાર વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવવામાં આવે છે અને તે વર્ગીકરણ અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(NBRI)$ એ લખનૌ,ભારત ખાતે આવેલું એક વનસ્પતિ ઉદ્યાન (Botanical Garden) છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ હોય છે.
આ ઉદ્યાનોમાં વનસ્પતિની જાતિઓને ઓળખના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવે છે અને દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેનું કુળ દર્શાવતું લેબલ લગાવેલું હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) વર્ગીકરણની કૂંચી (Taxonomic key) એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સમાનતાઓ અને ભિન્નતાઓના આધારે તેમની ઓળખ કરવા માટે વપરાતી એક વર્ગીકરણની સહાયક પદ્ધતિ છે. તે સામાન્ય રીતે વિરોધાભાસી લક્ષણોની જોડી પર આધારિત હોય છે,જેને 'કપલેટ' (couplet) કહેવામાં આવે છે.

(C) પ્રાણી સંગ્રહાલયો એવા સ્થળો છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવ સંભાળ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે. આનાથી આપણને તેમની ખોરાકની આદતો અને વર્તન વિશે શીખવા મળે છે.

(A) કી (Key) એ સજીવોની ઓળખ માટે વપરાતી વર્ગીકરણ સહાયક પદ્ધતિ છે,જે સમાનતા અને અસમાનતા પર આધારિત છે. તે સામાન્ય રીતે જોડીમાં રહેલા વિરોધાભાસી લક્ષણો પર આધારિત હોય છે,જેને 'કપલેટ' (couplet) કહેવામાં આવે છે. કપલેટમાંના દરેક વિધાનને 'લીડ' (lead) કહેવામાં આવે છે.

(C) વર્ગીકરણ સહાયકો એ સજીવોની ઓળખ, નામકરણ અને વર્ગીકરણ માટે વપરાતા સાધનો છે.
નમૂનાઓનું સંરક્ષણ એટલે અભ્યાસ માટે મૃત વનસ્પતિ અથવા પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સ્થિર સ્થિતિમાં રાખવાની પ્રક્રિયા.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી:
$\bullet$ સંગ્રહાલયો (Museums): આ એવી સંસ્થાઓ છે જ્યાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનો સંગ્રહ રાખવામાં આવે છે.
$\bullet$ હર્બેરિયમ: આ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે જેમને સૂકવીને, દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
અન્ય સહાયકો જેવા કે મોનોગ્રાફ, ફ્લોરા, કી, વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, કેટલોગ અને મેન્યુઅલનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મૃત નમૂનાઓના ભૌતિક સંરક્ષણ માટે થતો નથી.
તેથી, સૂચિબદ્ધ સહાયકોમાંથી માત્ર $2$ (સંગ્રહાલયો અને હર્બેરિયમ) નમૂનાઓના સંરક્ષણ સાથે સંકળાયેલા છે.

(D) હર્બેરિયમ પદ્ધતિમાં,નમૂનાઓને ફૂગ અને જીવાતોના હુમલાથી બચાવવા માટે તેમને ઝેરી પદાર્થો (poisoning agent) વડે ટ્રીટ કરવામાં આવે છે.
$HgCl_2$ (મર્ક્યુરિક ક્લોરાઇડ) આ હેતુ માટે વપરાતું પ્રમાણિત રસાયણ છે.

(A) હર્બેરિયમ એ સૂકવેલા,દબાવેલા અને સચવાયેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે જે કાગળની શીટ્સ પર ચોંટાડવામાં આવે છે.
વનસ્પતિશાસ્ત્રના સંશોધન અને દસ્તાવેજીકરણમાં એકરૂપતા જાળવવા માટે,હર્બેરિયમ શીટનું આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રમાણભૂત કદ $41 \times 29 \; cm$ (અથવા આશરે $11.5 \times 16.5 \; inches$) નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.

(A) હર્બેરિયમ ટેકનિકનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. એકત્રીકરણ (Collection): ક્ષેત્રમાંથી વનસ્પતિના નમૂનાઓ એકત્રિત કરવા.
$2$. સૂકવવું (Drying): બ્લોટિંગ પેપરનો ઉપયોગ કરીને નમૂનાઓમાંથી ભેજ દૂર કરવો.
$3$. ઝેરી બનાવવું (Poisoning): ફૂગ કે જીવાતથી બચાવવા માટે મર્ક્યુરિક ક્લોરાઈડ જેવા રસાયણોનો ઉપયોગ કરવો.
$4$. માઉન્ટિંગ (Mounting): સૂકવેલા નમૂનાને હર્બેરિયમ શીટ પર ચોંટાડવું.
$5$. સીવવું (Stitching): નમૂનાને વધુ આધાર આપવા માટે તેને શીટ પર સીવવું.
$6$. લેબલિંગ (Labelling): તારીખ,સ્થળ,એકત્ર કરનારનું નામ અને વૈજ્ઞાનિક નામ જેવી માહિતી પૂરી પાડવી.
$7$. જમા કરાવવું (Deposition): હર્બેરિયમ શીટને હર્બેરિયમમાં સંગ્રહિત કરવી.
તેથી,સાચો ક્રમ છે: $c \rightarrow a \rightarrow b \rightarrow e \rightarrow g \rightarrow d \rightarrow f$.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$a.$ સ્વ-સ્થાન (Ex-situ) સંરક્ષણ: રોયલ બોટનિકલ ગાર્ડન્સ,ક્યુ $(iv)$. વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એવા સ્થળો છે જ્યાં વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને સંરક્ષણ માટે ઉગાડવામાં આવે છે.
$b.$ ઝડપી સંદર્ભ પદ્ધતિ: સેન્ટ્રલ નેશનલ હર્બેરિયમ $(i)$. હર્બેરિયમ વર્ગીકરણના અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$c.$ સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ: સંગ્રહાલય $(ii)$. સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહ હોય છે.
$d.$ આપેલ વિસ્તારની વનસ્પતિઓના નિવાસસ્થાન અને વિતરણનો વાસ્તવિક અહેવાલ: વનસ્પતિજાત (Flora) $(iii)$. ફ્લોરા એ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો સૂચકાંક પૂરો પાડે છે.

(D) વર્ગીકરણના સાધનો એ સજીવોની ઓળખ અને વર્ગીકરણ માટે વપરાતા સાધનો છે.
- પ્રાણી ઉદ્યાનો એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવ સંભાળ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જે તેમના ખોરાકની આદતો અને વર્તનનો અભ્યાસ કરવાની તક આપે છે.
- વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ ઓળખ અને સંદર્ભના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવતી જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ છે.
- સંગ્રહાલયોમાં સામાન્ય રીતે સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓ હોય છે,જીવંત નહીં.
- કારણ કે પ્રાણી ઉદ્યાનો અને વનસ્પતિ ઉદ્યાનો બંનેમાં જીવંત નમૂનાઓ હોય છે,તેથી સાચો જવાબ વિકલ્પ $D$ છે.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ ખરેખર $ex-situ$ સંરક્ષણની એક પદ્ધતિ છે,જેમાં વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર ઉછેરવામાં અને જાળવવામાં આવે છે.
જોકે,કારણ ખોટું છે કારણ કે નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(NBRI)$ લખનૌ ખાતે આવેલી છે,હાવડા ખાતે નહીં. હાવડા ખાતે ઇન્ડિયન બોટનિકલ ગાર્ડન આવેલું છે.

(C) હર્બેરિયમ પદ્ધતિઓમાં,સૂકવેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓને ફૂગ અને જીવાતોથી બચાવવા માટે $HgCl_2$ (મર્ક્યુરિક ક્લોરાઈડ) વડે ટ્રીટ કરવામાં આવે છે.
$HgCl_2$ એક પ્રિઝર્વેટિવ (સાચવણીકારક) અને ફૂગનાશક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે નમૂનાને સૂક્ષ્મજીવોના સડો અને જીવાતોથી બચાવે છે.
તે નમૂનાને ભેજથી સુરક્ષિત કરતું નથી; તેના બદલે,ફૂગના વિકાસને રોકવા માટે નમૂનાને સૂકા વાતાવરણમાં રાખવા જરૂરી છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(C) પરંપરાગત વર્ગીકરણ પદ્ધતિઓ સૂક્ષ્મજીવી પ્રજાતિઓને ઓળખવા માટે યોગ્ય નથી કારણ કે તેમાંથી ઘણી પ્રજાતિઓને પ્રયોગશાળામાં ઉછેરી (culture) શકાતી નથી. આવા સજીવોને ઘણીવાર $16S$ $rRNA$ સિક્વન્સિંગ જેવી આણ્વિય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A)

હર્બેરિયમ	સંગ્રહાલય (Museum)
$(1)$ તે સુકવેલા,દબાવેલા અને સંગ્રહિત વનસ્પતિ નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે.	$(1)$ તે અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સંગ્રહિત વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને અશ્મિઓનો સંગ્રહ છે.
$(2)$ નમૂનાઓને શીટ્સ પર ચોંટાડવામાં આવે છે અને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ અનુસાર ગોઠવવામાં આવે છે.	$(2)$ નમૂનાઓને પાત્રો અથવા બરણીઓમાં પ્રિઝર્વેટિવ દ્રાવણમાં અથવા સૂકા નમૂના તરીકે સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
$(3)$ તે વર્ગીકરણ અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે.	$(3)$ તે સજીવોની બાહ્યાકાર વિદ્યા,અંતઃસ્થ રચના અને ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.
$(4)$ તે મુખ્યત્વે વનસ્પતિ વર્ગીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.	$(4)$ તેમાં પ્રાણીઓ અને અશ્મિઓ સહિત જૈવિક નમૂનાઓની વિશાળ શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A)

પ્રાણી સંગ્રહાલય (Zoological Park)	વનસ્પતિ ઉદ્યાન (Botanical Garden)
પ્રાણી સંગ્રહાલય એ એવી જગ્યા છે જ્યાં પ્રાણીઓને સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,તેમની સંભાળ લેવામાં આવે છે,જાહેર જનતા માટે પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે અને સંશોધન માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.	વનસ્પતિ ઉદ્યાન એ એવી જગ્યા છે જે વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિઓના ઉછેર,સંગ્રહ,જાળવણી અને પ્રદર્શન માટે સમર્પિત છે,જ્યાં દરેક વનસ્પતિ પર તેના વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામનું લેબલ હોય છે.
તેનો મુખ્ય હેતુ પર્યાવરણમાં નિવસનતંત્રનું સંતુલન જાળવવાનો અને વન્યજીવોનું સંરક્ષણ કરવાનો છે.	આ મુખ્યત્વે વનસ્પતિઓના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને દસ્તાવેજીકરણ માટે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
તેઓ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને વિનાશ અને અન્ય જોખમોથી બચાવે છે.	તેઓ ઔષધીય વનસ્પતિઓ,સુશોભન વનસ્પતિઓ પૂરી પાડે છે અને પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્યમાં ફાળો આપે છે.
ઉદાહરણ: $National$ $Zoological$ $Park$,$Delhi$.	ઉદાહરણ: $National$ $Botanical$ $Research$ $Institute$ $(NBRI)$,$Lucknow$.

(N/A) $\rightarrow$ પ્રાણી સંગ્રહાલયો એ નિયંત્રિત વાતાવરણ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાન જેવી પરિસ્થિતિઓમાં રાખવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ આ ઉદ્યાનો સંશોધકોને વિવિધ પ્રાણીઓની ખોરાકની આદતો અને વર્તનનો અભ્યાસ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
$\rightarrow$ તેઓ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે તક પૂરી પાડે છે,કારણ કે તેમને જીવવા અને પ્રજનન કરવા માટે સુરક્ષિત વાતાવરણ મળે છે.
$\rightarrow$ પ્રાણી સંગ્રહાલયો પ્રાણીઓની શરીરવિજ્ઞાન અને પ્રજનનનો અભ્યાસ કરવામાં મદદ કરે છે,જે તેમના જીવનચક્રને સમજવામાં મદદરૂપ થાય છે.
$\rightarrow$ તે જાહેર જનતા,ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓ માટે જૈવવિવિધતા અને વન્યજીવ સંરક્ષણના મહત્વ વિશે શીખવા માટે શૈક્ષણિક કેન્દ્રો તરીકે કામ કરે છે.
$\rightarrow$ નિયંત્રિત વાતાવરણમાં પ્રજનન અને સંકરણને પ્રોત્સાહન આપીને,આ ઉદ્યાનો આનુવંશિક વિવિધતા જાળવવામાં ફાળો આપે છે.

(A) સંગ્રહાલયો ઐતિહાસિક રીતે સંશોધન,શિક્ષણ અને જાહેર જનસંપર્કના કેન્દ્રો રહ્યા છે.
જોકે મોટાભાગના લોકો પ્રાકૃતિક ઇતિહાસના સંગ્રહાલયોને જાહેર મનોરંજનના સ્થળો તરીકે વિચારે છે,પરંતુ જૈવવિવિધતાની ઐતિહાસિક અને વર્તમાન પેટર્નને દસ્તાવેજીકરણ કરવા માટે સંગ્રહાલયના નમૂનાઓના સંગ્રહનું મહત્વ ખૂબ જ વધારે છે.
તેઓ અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે નમૂનાઓને સાચવે છે,જે વર્ગીકરણ સંબંધી સંશોધન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(A) $\rightarrow$ હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિ નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે જેને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ તે વર્ગીકરણના અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે.
$\rightarrow$ તે વનસ્પતિઓના ભૌગોલિક વિતરણ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.
$\rightarrow$ તે વનસ્પતિના નામકરણને સ્થિર કરવા અને અજ્ઞાત વનસ્પતિ પ્રજાતિઓની ઓળખ માટે આવશ્યક છે.

(A) વર્ગીકરણમાં,'કી' એ સજીવોની સમાનતા અને ભિન્નતાના આધારે તેમની ઓળખ કરવા માટે વપરાતું એક વિશ્લેષણાત્મક સાધન છે.
વર્ગીકરણની કીમાં દરેક વિધાનને 'લીડ' (lead) કહેવામાં આવે છે.
'કપલેટ' એ વિરોધાભાસી લક્ષણોની જોડી દર્શાવે છે,જેમાં એક લક્ષણનો સ્વીકાર કરવામાં આવે છે અને બીજાનો અસ્વીકાર કરવામાં આવે છે.
તેથી,કપલેટ એ વિરોધાભાસી લક્ષણોની એક જોડી છે.

(B) $\rightarrow$ મોનોગ્રાફ કોઈપણ એક વર્ગક (taxon) વિશેની માહિતી ધરાવે છે.
$\rightarrow$ મોનોગ્રાફ એક જૂથની અંદરની તમામ જાણીતી જાતિઓને સુધારે છે,નવી શોધાયેલી જાતિઓને ઉમેરે છે,અને તે જૂથની અંદરના પારિસ્થિતિક જોડાણો,ભૌગોલિક વિતરણો અને બાહ્યાકાર વિદ્યાકીય વિવિધતાઓ વિશેની ઉપલબ્ધ માહિતી એકત્રિત અને વ્યવસ્થિત કરે છે.
$\rightarrow$ વનસ્પતિ વર્ગકનો સૌપ્રથમ મોનોગ્રાફ રોબર્ટ મોરિસનના $(1672)$ $Plantarum$ $Umbelliferarum$ $Distributio$ $Nova$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.

(N/A) $\rightarrow$ વિશ્વનું સૌથી મોટું વનસ્પતિ ઉદ્યાન રોયલ બોટનિકલ ગાર્ડન,ક્યુ (લંડન) છે.
$\rightarrow$ ભારતમાં આવેલા કેટલાક જાણીતા વનસ્પતિ ઉદ્યાનો નીચે મુજબ છે:
$1$. બોટનિકલ ગાર્ડન,વધઈ (જિલ્લો ડાંગ,ગુજરાત)
$2$. નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(NBRI)$,લખનૌ (ઉત્તર પ્રદેશ)
$3$. આચાર્ય જગદીશ ચંદ્ર બોઝ ઇન્ડિયન બોટનિક ગાર્ડન,શિબપુર (કોલકાતા)
$4$. લોઈડ બોટનિકલ ગાર્ડન,દાર્જિલિંગ (પશ્ચિમ બંગાળ)

(C) લઘુપુસ્તિકા (Monograph) એ એક વિશિષ્ટ વર્ગીકી સાધન છે જે કોઈપણ એક વર્ગીકી (કુળ,પ્રજાતિ અથવા જાતિ) વિશે સંપૂર્ણ માહિતી પૂરી પાડે છે.
તેમાં તે ચોક્કસ જૂથ વિશેની તમામ ઉપલબ્ધ માહિતી,જેમાં તેનું વર્ણન,વર્ગીકરણ અને વિતરણનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
પરિચય પુસ્તિકાઓ (Manuals) જે-તે વિસ્તારમાં જોવા મળતી જાતિઓના નામની ઓળખ માટેની માહિતી પૂરી પાડવામાં ઉપયોગી છે.
- $Flora$ (વનસ્પતિસંગ્રહ) કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારની વનસ્પતિઓના નિવાસસ્થાન અને વિતરણનો વાસ્તવિક અહેવાલ આપે છે.
- $Monographs$ (લઘુપુસ્તિકાઓ) કોઈપણ એક વર્ગક (taxon) વિશેની માહિતી ધરાવે છે.
- $Catalogues$ (પદ્ધતિસરની સૂચિઓ) જાતિઓની વ્યવસ્થિત યાદી આપે છે,પરંતુ તે પરિચય પુસ્તિકાઓની જેમ ચોક્કસ વિસ્તાર માટે ઓળખની વિગતવાર કી (keys) પૂરી પાડતા નથી.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$P$. ક્યુ ગાર્ડન ઇંગ્લેન્ડમાં આવેલું છે $(P-I)$.
$Q$. ઇન્ડિયન બોટનિકલ ગાર્ડન હાવરા,ભારત ખાતે આવેલું છે $(Q-II)$.
$R$. નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ લખનૌ,ભારત ખાતે આવેલું છે $(R-III)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $P-I, Q-II, R-III$ છે.

(A) સંગ્રહાલયો (Museums) એ વર્ગીકરણના સાધનો છે જેમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહને સાચવવામાં આવે છે. પ્રાણીઓને કાં તો પાત્રોમાં કે બરણીઓમાં પ્રિઝર્વેટિવ દ્રાવણમાં અથવા કંકાલ જેવા સૂકા નમૂનાઓ તરીકે સાચવવામાં આવે છે. તેથી,પ્રાણીઓના કંકાલ સંગ્રહાલયમાં સાચવવામાં આવે છે.

(D) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો (Botanical gardens) એ વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ હોય છે.
આ ઉદ્યાનોમાં વનસ્પતિની જાતિઓને ઓળખના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવે છે અને દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેનું કુળ દર્શાવતું લેબલ લગાવેલું હોય છે.
તેનાથી વિપરીત,હર્બેરિયમ (વનસ્પતિ સંગ્રહાલય) એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેમને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
સંગ્રહાલયોમાં સામાન્ય રીતે પાત્રો અથવા બરણીઓમાં સાચવેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓ હોય છે.
પ્રાણી ઉદ્યાનો એ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે.

(C) પ્રાણી ઉદ્યાનો (Zoological parks) એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને મનુષ્યની સીધી દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જે આપણને તેમના ખોરાકની આદતો અને વર્તન વિશે શીખવામાં મદદ કરે છે.
$A$. સંગ્રહાલય (Museum): અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનો સંગ્રહ.
$B$. વનસ્પતિ સંગ્રહાલય (Herbarium): એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન,જેમને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
$C$. પ્રાણી ઉદ્યાનો (Zoological parks): ખાસ કરીને મનુષ્યની દેખરેખ હેઠળ જંગલી પ્રાણીઓ માટે બનાવવામાં આવે છે.
$D$. વનસ્પતિ ઉદ્યાનો (Botanical gardens): સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓના સંગ્રહ ધરાવતા વિશિષ્ટ બગીચાઓ.