Taxonomical Aids Questions in Gujarati

(B) $S$ વિધાન: પ્રાણી ઉદ્યાનો એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જે આપણને તેમની ખોરાકની આદતો અને વર્તણૂક વિશે શીખવા માટે સક્ષમ બનાવે છે,આમ તે વન્યજીવ સંરક્ષણમાં મદદરૂપ થાય છે. આ વિધાન સાચું છે.
$R$ કારણ: વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓના સંગ્રહ ધરાવતા વિશિષ્ટ બગીચાઓ છે. જોકે તે બાહ્ય-સ્થાન (ex-situ) સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે,પરંતુ જનીન ભંડોળ માટે બીજ બેંકની સ્થાપનાનું વિધાન ખાસ કરીને જર્મપ્લાઝમ સંરક્ષણ કેન્દ્રો અથવા વિશિષ્ટ વનસ્પતિ સંશોધન સુવિધાઓ સાથે સંકળાયેલું છે,વનસ્પતિ ઉદ્યાનની પ્રાથમિક વ્યાખ્યા સાથે નહીં. જોકે,જૈવિક વર્ગીકરણ અને જૈવવિવિધતાના અભ્યાસના સંદર્ભમાં,બંને અલગ-અલગ બાહ્ય-સ્થાન સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાઓ છે. કારણ કે $R$ એ પ્રાણી ઉદ્યાનો શા માટે વન્યજીવ સંરક્ષણના કેન્દ્રો છે તેની સમજૂતી આપવાને બદલે સંરક્ષણની એક અલગ પદ્ધતિનું વર્ણન કરે છે,તેથી $R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી નથી. બંને વિધાનો પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં તથ્યપૂર્ણ રીતે સાચા છે.

(B) સેન્ટ્રલ નેશનલ હર્બેરિયમ એ ઇન્ડિયન બોટનિક ગાર્ડન,હાવડા (કોલકાતા) ખાતે આવેલું છે,દહેરાદૂનમાં નહીં. તેથી,જોડ $B$ અસંગત છે. અન્ય જોડો યોગ્ય રીતે જોડાયેલી છે: મ્યુઝિયમ ઑફ નેચરલ હિસ્ટ્રી ફ્રાન્સમાં છે,બ્રિટીશ મ્યુઝિયમ ઑફ રોયલ બોટાનીકલ ગાર્ડન ઇંગ્લેન્ડમાં છે અને એમ.એસ. યુનિવર્સિટીના બોટની વિભાગનું હર્બેરિયમ વડોદરામાં આવેલું છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$1$. $National$ $Museum$ $of$ $India$ (ભારતીય રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય) નવી દિલ્હીમાં આવેલું છે,ચેન્નાઈમાં નહીં.
$2$. $Bombay$ $Natural$ $History$ $Society$ $(BNHS)$ મુંબઈમાં આવેલી છે.
$3$. $Zoological$ $Survey$ $of$ $India$ $(ZSI)$ નું પ્રાદેશિક કેન્દ્ર જોધપુરમાં આવેલું છે.
$4$. $Central$ $National$ $Herbarium$ કોલકાતામાં (ઈન્ડિયન બોટનિક ગાર્ડન ખાતે) આવેલું છે.

(A) વનસ્પતિઉદ્યાનમાં સંદર્ભ,અભ્યાસ અને સંરક્ષણ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે,જ્યારે વનસ્પતિ-સંગ્રહાલય (Herbarium) એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેમાં વનસ્પતિઓને સૂકવીને,દબાવીને અને કાગળની શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
તેથી,મુખ્ય તફાવત વનસ્પતિ સંગ્રહના પ્રકાર (જીવંત વિરુદ્ધ મૃત/સાચવેલા નમૂના) માં રહેલો છે.

(C) મ્યુઝિયમ ઑફ નેચરલ હિસ્ટ્રી (નેશનલ મ્યુઝિયમ ઑફ નેચરલ હિસ્ટ્રી) પૅરિસ, ફ્રાન્સમાં આવેલું છે.
રૉયલ બોટાનિકલ ગાર્ડન, ક્યૂ એ લંડન, યુનાઇટેડ કિંગડમના ક્યૂમાં આવેલું વિશ્વવિખ્યાત વનસ્પતિ ઉદ્યાન છે.
તેથી, સાચો ક્રમ મ્યુઝિયમ ઑફ નેચરલ હિસ્ટ્રી (પૅરિસ) અને રૉયલ બોટાનિકલ ગાર્ડન (ક્યૂ) છે.

(D) વનસ્પતિઉદ્યાન એ સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ ધરાવતા વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે. આ ઉદ્યાનોમાં વનસ્પતિઓની જાતિઓ ઓળખના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવે છે અને દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેનું કુળ દર્શાવતું લેબલ લગાવેલું હોય છે. તેથી,વિધાન $P$ સાચું છે.
પ્રાણીઉદ્યાન એ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જે આપણને તેમના ખોરાકની ટેવો અને વર્તન વિશે શીખવામાં મદદ કરે છે. તેઓ બચાવેલા અથવા ભયંકર રીતે લુપ્ત થતા પ્રાણીઓના સંરક્ષણ,પુનર્વસન અને સારસંભાળમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી,વિધાન $Q$ સાચું છે.
આમ,બંને વિધાનો સાચાં છે.

(D) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અને તેમની ભૂમિકાઓના સંદર્ભમાં,વિકલ્પોનું મૂલ્યાંકન નીચે મુજબ છે:
$A$. પેશી સંવર્ધન તકનીકો દ્વારા સંરક્ષણ પ્રાપ્ત થાય છે.
$B$. વનસ્પતિ ઉદ્યાનો સૌંદર્યલક્ષી આકર્ષણ પૂરું પાડે છે,અને વડ જેવા વિશાળ વૃક્ષો ઘણીવાર તેમાં જોવા મળે છે.
$C$. જર્મપ્લાઝમ બેંકોનો ઉપયોગ આનુવંશિક સામગ્રી (જનીન) સંગ્રહવા માટે થાય છે.
$D$. 'ફ્લોધાન' એ વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અથવા વર્ગીકરણના સંદર્ભમાં લોકસેવા સાથે સંકળાયેલ પ્રમાણભૂત શબ્દ નથી. તેથી,આ જોડ અયોગ્ય રીતે જોડાયેલી છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. $(a)$ સેન્ટ્રલ નેશનલ હર્બેરિયમ $(iii)$ કોલકાતામાં આવેલું છે.
$2$. $(b)$ લોઇડ બોટનિકલ ગાર્ડન $(iv)$ દાર્જિલિંગમાં આવેલું છે.
$3$. $(c)$ સફારી પાર્ક $(i)$ સાસણગીર સાથે સંબંધિત છે.
$4$. $(d)$ ઇથનો ગેલેરી એ એક પ્રકારનું $(ii)$ મ્યુઝિયમ છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(a-iii), (b-iv), (c-i), (d-ii)$ છે.

(B) હર્બેરિયમ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયામાં નીચે મુજબના ક્રમિક સોપાન હોય છે:
$1$. વનસ્પતિ નમૂનાઓનું એકત્રીકરણ.
$2$. શુષ્કન (ભેજ દૂર કરવા માટે).
$3$. વિષાક્તન (ફૂગ કે કીટકોથી બચાવવા માટે).
$4$. આરોપણ (શુષ્ક નમૂનાને હર્બેરિયમ શીટ પર ચોંટાડવા).
$5$. નામનિર્દેશન (નમૂના વિશેની માહિતી આપવી).
પ્રશ્ન મુજબ,શુષ્કન પછીની મુખ્ય પ્રક્રિયા નમૂનાને હર્બેરિયમ શીટ પર આરોપણ કરવાની છે.

(B) હર્બેરિયમ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયામાં,વનસ્પતિના નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ ભેજ દૂર કરવા માટે તેમને સૂકવવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા વનસ્પતિના નમૂનાઓને બ્લોટિંગ પેપર (અથવા સમાચારપત્ર) ની શીટ્સ વચ્ચે મૂકીને અને પ્લાન્ટ પ્રેસનો ઉપયોગ કરીને દબાણ આપીને કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વનસ્પતિ સપાટ રીતે સુકાઈ જાય અને સડ્યા વગર તેનો આકાર જળવાઈ રહે.

(C) હર્બેરિયમ તૈયાર કરવાની પદ્ધતિમાં,'માઉન્ટિંગ' (Mounting) એટલે સૂકવેલા વનસ્પતિના નમૂનાને હર્બેરિયમ શીટ પર યોગ્ય રીતે ગોઠવીને તેને દોરીના ટાંકા (Stitching) અથવા ગુંદરપટ્ટી (Adhesive strips) વડે કાયમી ધોરણે ચોંટાડવાની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયા નમૂનાને સુરક્ષિત રાખવા અને અભ્યાસ માટે વ્યવસ્થિત રાખવા માટે કરવામાં આવે છે.

(C) હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલ વનસ્પતિના નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે જેને સૂકવીને,દબાવીને અને પત્ર પર સાચવીને રાખવામાં આવે છે.
આ પત્રોને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે.
આ નમૂનાઓ,હર્બેરિયમ પત્ર પરની તેમની માહિતી સાથે,ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
હર્બેરિયમ પત્ર પર એક લેબલ પણ હોય છે જે એકત્રીકરણની તારીખ અને સ્થળ,અંગ્રેજી,સ્થાનિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ,કુળ અને એકત્ર કરનારનું નામ જેવી માહિતી પૂરી પાડે છે.
સામાન્ય રીતે,સૂકવેલ વનસ્પતિના નમૂનાને હર્બેરિયમ પત્ર પર ચોંટાડવામાં આવે છે અને લેબલ જમણી બાજુના નીચેના ખૂણે મૂકવામાં આવે છે.
આમ,હર્બેરિયમ પત્ર પર મુખ્યત્વે સૂકવેલ વનસ્પતિના નમૂના લગાડવામાં આવે છે.

(B) હર્બેરિયમ નમૂના તૈયાર કરવા માટેનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. $T$: વનસ્પતિ નમૂનાઓનું એકત્રીકરણ.
$2$. $U$: દાબન (નમૂનાઓને સપાટ કરવા માટે).
$3$. $Q$: શુષ્કન (ભેજ દૂર કરવા માટે).
$4$. $S$: વિષાક્તન (મર્ક્યુરિક ક્લોરાઈડ જેવા રસાયણોનો ઉપયોગ કરીને ફૂગ કે જીવાતથી બચાવવા).
$5$. $P$: આરોપણ (નમૂનાને હર્બેરિયમ શીટ પર ચોંટાડવા).
$6$. $R$: નામનિર્દેશન (તારીખ,સ્થળ,વૈજ્ઞાનિક નામ,એકત્ર કરનારનું નામ વગેરે જેવી વિગતો લખવી).
આમ,સાચો ક્રમ $T-U-Q-S-P-R$ છે.

(B) ફ્રાન્સના પેરિસમાં આવેલું પ્રસિદ્ધ વનસ્પતિસંગ્રહાલય (હર્બેરિયમ) $Museum$ $of$ $Natural$ $History$ (Muséum national d'Histoire naturelle) છે. તે વિશ્વના સૌથી મોટા અને મહત્વપૂર્ણ હર્બેરિયમ પૈકીનું એક છે,જેમાં લાખો વનસ્પતિના નમૂનાઓ સંગ્રહિત છે.

(C) વડોદરા સ્થિત એમ.એસ. યુનિવર્સિટી (મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી) ના વનસ્પતિશાસ્ત્ર વિભાગમાં આવેલું હર્બેરિયમ ગુજરાત રાજ્યનું એક જાણીતું અને મહત્વનું વનસ્પતિસંગ્રહાલય છે. તે આ પ્રદેશમાં વનસ્પતિશાસ્ત્રના સંશોધન અને વનસ્પતિ જૈવવિવિધતાના અભ્યાસ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ 'એક્સ-સિટુ' (ex-situ) સંરક્ષણ કેન્દ્રો તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેઓ વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓની જનીનિક વિવિધતા જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
વધુમાં,તેઓ દુર્લભ અને નાશપ્રાયઃ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે,જે તેમને કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં લુપ્ત થતી અટકાવે છે.
તેથી,જનીનિક વિવિધતાની જાળવણી અને દુર્લભ/નાશપ્રાયઃ પ્રજાતિઓનું સંરક્ષણ એ બંને તેમના વધતા મહત્ત્વના મુખ્ય કારણો છે.

(D) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ જીવંત વનસ્પતિઓના સંગ્રહ માટેની વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ છે.
અન્ય આબોહવાકીય પ્રદેશોની (વિદેશી) વનસ્પતિઓના ઉછેર માટે વિશિષ્ટ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓની જરૂર હોય છે.
ગ્રીનહાઉસ,ગ્લાસહાઉસ,કેક્ટસ હાઉસ,ફર્નરી અને ઑર્કિડિયમ જેવી રચનાઓ તાપમાન,ભેજ અને પ્રકાશનું નિયમન કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે,જેથી આ વનસ્પતિઓ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ તૈયાર કરી શકાય.

(C) શિબપુર, કોલકાતામાં આવેલ ઇન્ડિયન બોટાનિકલ ગાર્ડન તેના વિશાળ વડના વૃક્ષ $(Ficus \text{ } benghalensis)$ માટે પ્રખ્યાત છે, જેને 'મહાકાય વડ' (The Great Banyan Tree) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ વિશ્વના સૌથી મોટા વૃક્ષોમાંનું એક છે, જે આશરે $14,500 \text{ } m^2$ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે અને તે $250$ વર્ષથી વધુ જૂનું છે.
તેની વિશિષ્ટ રચનાને કારણે તે બગીચાનું મુખ્ય આકર્ષણ છે, જેમાં હવાઈ મૂળ (aerial roots) જમીનમાં ઉતરીને થડમાં ફેરવાઈ ગયા છે, જેના કારણે તે આખું જંગલ જેવું લાગે છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ બ્લોટિંગ પેપરનો ઉપયોગ વનસ્પતિને સુકવવા માટે થાય છે $(O)$.
$(2)$ વિષાકતન (Poisoning) નમૂનાઓને ફૂગ કે જીવાતથી બચાવવા માટે કરવામાં આવે છે $(M)$.
$(3)$ હર્બેરીયમ શીટનો ઉપયોગ નમૂનાના આરોપણ (Mounting) માટે થાય છે $(P)$.
$(4)$ ફ્યુમીગેશન એ નમૂનાના પરીક્ષણ અથવા જાળવણી માટેની પ્રક્રિયા છે $(N)$.
તેથી, સાચો ક્રમ $(1-O), (2-M), (3-P), (4-N)$ છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય (Herbarium): તેમાં વનસ્પતિના નમૂનાઓને સૂકવીને, દબાવીને અને ફૂગથી બચાવવા માટે વિષાકતન (Poisoning) કરવામાં આવે છે। તેથી, $(1-R)$.
$(2)$ વનસ્પતિ ઉદ્યાન (Botanical Garden): આ એવા વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ હોય છે। ઓકિડીયમ એ વનસ્પતિ ઉદ્યાનનો એક પ્રકાર છે। તેથી, $(2-S)$.
$(3)$ સંગ્રહાલય (Museum): સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સચવાયેલા નમૂનાઓનો સંગ્રહ હોય છે। પ્રાણીઓને ઘણીવાર જારમાં અથવા સ્ટફિંગ (Stuffing) પદ્ધતિ દ્વારા સાચવવામાં આવે છે। તેથી, $(3-P)$.
$(4)$ પ્રાણી ઉદ્યાન (Zoological Park): આ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે, જે આપણને તેમના ખોરાકની આદતો અને વર્તન વિશે શીખવામાં મદદ કરે છે। તેથી, $(4-Q)$.
તેથી, સાચો ક્રમ $(1-R), (2-S), (3-P), (4-Q)$ છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ હર્બેરિયમ ઓફ ફોરેસ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દેહરાદૂન $(S)$ માં આવેલું છે.
$(2)$ મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરી પેરિસ $(P)$ માં આવેલું છે.
$(3)$ હર્બેરિયમ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બોટની,એમ.એસ. યુનિવર્સિટી વડોદરા $(T)$ માં આવેલું છે.
$(4)$ સેન્ટ્રલ નેશનલ હર્બેરિયમ કોલકાતા $(R)$ માં આવેલું છે.
$(5)$ રોયલ બોટનિકલ ગાર્ડન્સ ક્યુ $(Q)$ માં આવેલું છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(1-S), (2-P), (3-T), (4-R), (5-Q)$ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ મુંબઈ $(S)$ માં આવેલું છે.
$(2)$ ઝુલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા જોધપુર $(P)$ માં આવેલું છે.
$(3)$ ગવર્નમેન્ટ મ્યુઝિયમ ચેન્નાઈ $(T)$ માં આવેલું છે.
$(4)$ મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી પેરિસ $(Q)$ માં આવેલું છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(1-S), (2-P), (3-T), (4-Q)$ છે.
સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ વનસ્પતિ ઉદ્યાન: $(R)$ જીવંત વનસ્પતિઓનો વૈજ્ઞાનિક ઢબે યોજનાબદ્ધ સંગ્રહ.
$(2)$ હર્બેરિયમ: $(P)$ આધુનિક વર્ગીકરણ પદ્ધતિ તૈયાર કરવાની ચાવી (તે એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિ નમૂનાઓનો સંગ્રહસ્થાન છે).
$(3)$ મ્યુઝિયમ: $(S)$ જૈવિક વિવિધતા અને તેના સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવવાનો હેતુ (સંગ્રહિત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓ).
$(4)$ પ્રાણી ઉદ્યાન: $(Q)$ બચાવેલ પ્રાણીઓના પુનઃવસન તેમજ સારસંભાળ અંગે માહિતી પૂરી પાડે છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(1-R), (2-P), (3-S), (4-Q)$ છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ ફ્યુમિગેશન (ધૂમ્રણ): આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ સંગ્રહિત નમૂનાઓને ફૂગ,કીટકો અને ભેજથી બચાવવા માટે થાય છે $(R)$.
$(2)$ પેશી સંવર્ધન: આ એક એવી તકનીક છે જેનો ઉપયોગ નવી જાતિઓના ઝડપી વિકાસ અને સંવર્ધન માટે થાય છે $(S)$.
$(3)$ હર્બેરિયમ/સંગ્રહસ્થાન: આ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે નમૂનાઓને શીશી કે બરણીમાં સાચવવામાં આવે છે $(Q)$.
$(4)$ જનીન બેંક: આ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જૈવવિવિધતા જાળવવા માટે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની દુર્લભ જાતિઓનું સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે $(P)$.
આમ,સાચો ક્રમ $(1-R), (2-S), (3-Q), (4-P)$ છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ સક્કરબાગ પ્રાણી ઉદ્યાન જૂનાગઢ $(T)$ માં આવેલું છે.
$(2)$ રાષ્ટ્રીય પ્રાણી ઉદ્યાન નવી દિલ્હી $(P)$ માં આવેલું છે.
$(3)$ એરિગનાર અન્ના પ્રાણી ઉદ્યાન ચેન્નાઈ $(S)$ માં આવેલું છે.
$(4)$ ઇન્દ્રોડા નેચર પાર્ક ગાંધીનગર $(Q)$ માં આવેલું છે.
$(5)$ નેહરુ પ્રાણી ઉદ્યાન હૈદરાબાદ $(R)$ માં આવેલું છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(1-T), (2-P), (3-S), (4-Q), (5-R)$ છે.

(D) વિધાન $P$ ખોટું છે કારણ કે વનસ્પતિ ઉદ્યાનો (Botanical Gardens) મુખ્યત્વે જીવંત વનસ્પતિઓના નમૂનાઓના સંરક્ષણ અને અભ્યાસ માટેના સ્થળો છે,તે પેશીસંવર્ધન કે ક્લોનિંગ જેવી જૈવતકનીકી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા નવી જાતિઓ વિકસાવવાનું કેન્દ્ર નથી.
વિધાન $Q$ સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિ ઉદ્યાનો જીવંત વનસ્પતિઓના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યાં દરેક વનસ્પતિ પર તેના વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ અને કુળની માહિતી દર્શાવેલી હોય છે,જે વનસ્પતિઓની ઓળખવિધિ માટે જરૂરી માહિતી પૂરી પાડે છે.

(D) વિધાન $P$ સાચું છે. વનસ્પતિઉદ્યાન (Botanical gardens) એ વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જે સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ જાળવી રાખે છે. તે વનસ્પતિઓની ઓળખ,વર્ગીકરણ અને સંરક્ષણ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.
વિધાન $Q$ સાચું છે. પ્રાણીઉદ્યાન (Zoological parks) એ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે. તે બચાવેલા અથવા ભયંકર લુપ્તપ્રાય પ્રાણીઓના સંરક્ષણ,શિક્ષણ અને પુનર્વસન માટે આવશ્યક છે.
તેથી,બંને વિધાનો સાચાં છે.

(C) વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે હર્બેરિયમ,વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અને સંગ્રહાલયો જેવા વર્ગીકરણના સાધનો વર્ગીકરણના અભ્યાસ માટે પ્રાથમિક સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.
વિધાન $Y$ સાચું છે કારણ કે વર્ગીકરણના અભ્યાસ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓ (Flora) અને પ્રાણીઓ (Fauna) વિશેની માહિતી પૂરી પાડે છે.
વિધાન $Z$ સાચું છે કારણ કે વર્ગીકરણના રેકોર્ડ્સ અને વિતરણની ભાતનો અભ્યાસ કરીને,વૈજ્ઞાનિકો વિવિધ સજીવોના ભૌગોલિક વિતરણને સમજી શકે છે.
તેથી,ત્રણેય વિધાનો સાચાં છે.

(D) વર્ગીકરણના સાધનો એ સજીવોની ઓળખ,નામકરણ અને વર્ગીકરણ માટે વપરાતા સાધનો છે.
$1$. હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેને સૂકવીને,દબાવીને અને કાગળની શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
$2$. વનસ્પતિ-ઉદ્યાનો એ સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ છે.
$3$. મ્યુઝિયમમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સાચવેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનો સંગ્રહ હોય છે.
તેથી,આ ત્રણેય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ જૈવિક નમૂનાઓ અને તેમની માહિતીના સંગ્રહ અને જાળવણી માટે થાય છે.

(B) $Herbarium$ (વનસ્પતિ-સંગ્રહાલય) એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિ-નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
આ શીટ્સને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે.
વધુમાં,આ નમૂનાઓ,હર્બેરિયમ શીટ્સ પરની તેમની માહિતી સાથે,વર્ગીકરણના અભ્યાસ માટે ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે,જેમને સુકવીને,દબાવીને અને કાગળના પત્ર પર સાચવવામાં આવે છે.
આ પત્રોને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે.
આ નમૂનાઓ,હર્બેરિયમ પત્ર પરની તેમની માહિતી સાથે,ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે એક સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
હર્બેરિયમ પત્રનું પ્રમાણિત માપ $29 \ cm \times 41 \ cm$ (અથવા $11.5 \ inches \times 16.5 \ inches$) હોય છે.
તેથી,હર્બેરિયમ પત્ર એ મૂળભૂત રીતે નિશ્ચિત માપનો કાગળ (ઘણીવાર જાડો અથવા બ્લૉટિંગ પેપર) છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિના નમૂનાઓને ચોંટાડવા માટે થાય છે.

(A) હર્બેરિયમ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે જેને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર જાળવી રાખવામાં આવે છે.
આ સંગ્રહિત નમૂનાઓને ફૂગ અને જીવાતોથી બચાવવા માટે,$HgCl_2$ (મર્ક્યુરિક ક્લોરાઈડ) જેવા રસાયણોનો ઉપયોગ કરીને $Fumigation$ (ફ્યુમિગેશન) નામની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.
તેથી,હર્બેરિયમના નમૂનાઓના લાંબા ગાળાના પરિરક્ષણ માટે $Fumigation$ એક આવશ્યક પગલું છે.

(B) હર્બેરિયમ પત્રને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ અનુસાર ગોઠવવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થિત ગોઠવણી અભ્યાસ અને સંશોધનના હેતુ માટે વનસ્પતિના નમૂનાઓની સરળ ઓળખ અને પ્રાપ્તિમાં મદદ કરે છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ સેન્ટ્રલ નેશનલ હર્બેરિયમ કોલકાતામાં આવેલું છે $(1-c)$.
$(2)$ હર્બેરિયમ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બોટની (એમ.એસ. યુનિવર્સિટી) વડોદરામાં આવેલું છે $(2-a)$.
$(3)$ હર્બેરિયમ ઓફ ફોરેસ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દેહરાદૂનમાં આવેલું છે $(3-d)$.
$(4)$ મ્યુઝિયમ ઓફ નેશનલ હિસ્ટ્રી પેરિસમાં આવેલું છે $(4-b)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $(1-c), (2-a), (3-d), (4-b)$ છે.

(C) ફૉરેસ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(FRI)$ એ ભારતમાં વનસંશોધન ક્ષેત્રની એક અગ્રણી સંસ્થા છે,જે ઉત્તરાખંડના દેહરાદૂનમાં આવેલી છે.
તેમાં 'હર્બેરિયમ ઑફ ફૉરેસ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' નામનું એક મહત્વપૂર્ણ હર્બેરિયમ આવેલું છે,જેમાં ભારતીય ઉપખંડમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનો વિશાળ સંગ્રહ છે.

(A) સેન્ટ્રલ નેશનલ હર્બેરિયમ પશ્ચિમ બંગાળના કોલકાતા નજીક શિબપુર,હાવડા ખાતે આવેલા ઇન્ડિયન બોટનિક ગાર્ડનમાં આવેલું છે. તે ભારતનું સૌથી મોટું અને મહત્વનું હર્બેરિયમ છે,જેમાં વનસ્પતિના નમૂનાઓનો વિશાળ સંગ્રહ સાચવવામાં આવ્યો છે.

(A) વડોદરા (ગુજરાત) સ્થિત મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીના વનસ્પતિશાસ્ત્ર વિભાગ (Department of Botany) ખાતે આવેલું હર્બેરિયમ વનસ્પતિ વર્ગીકરણ અને સંશોધન માટેનું એક જાણીતું કેન્દ્ર છે. તેમાં વનસ્પતિશાસ્ત્રના અભ્યાસ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સૂકવેલા વનસ્પતિ નમૂનાઓનો મોટો સંગ્રહ છે.

(B) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વિશિષ્ટ બગીચાઓ છે જે સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ ધરાવે છે.
જોકે તે જાહેર વિહારના સ્થળો તરીકે સેવા આપે છે,તેમનો મુખ્ય હેતુ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને સંરક્ષણ છે.
વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે તેનો ઉપયોગ ઘણીવાર જાહેર બગીચા તરીકે થાય છે.
કારણ $Y$ પણ સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિ ઉદ્યાનમાં દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય (વૈજ્ઞાનિક) નામ અને તેનું કુળ લખેલું હોય છે,જે ઓળખ અને અભ્યાસમાં મદદ કરે છે.
તેથી,વિધાન $X$ અને કારણ $Y$ બંને સાચા છે.

(B) $\text{વનસ્પતિ-ઉદ્યાન}$ (Botanical Garden) એ એક વિશિષ્ટ પ્રકારનો બગીચો છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે. આ વનસ્પતિઓ ઓળખના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવે છે અને દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ અને કુળનું લેબલ લગાવેલું હોય છે. વનસ્પતિ-ઉદ્યાનો વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ માટે $ex-situ$ સંરક્ષણ સ્થળ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) ગ્રીનહાઉસ અને ગ્લાસહાઉસ એ વનસ્પતિઓ માટે નિયંત્રિત વાતાવરણ પૂરું પાડવા માટે રચાયેલ વિશિષ્ટ માળખાં છે. તેનો મુખ્ય ઉપયોગ $Botanical$ $Gardens$ (વનસ્પતિ-ઉદ્યાનો) માં વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના ઉછેર,અભ્યાસ અને સંરક્ષણ માટે કરવામાં આવે છે,ખાસ કરીને એવી વનસ્પતિઓ માટે કે જેને આસપાસના વાતાવરણમાં કુદરતી રીતે ઉપલબ્ધ ન હોય તેવા ચોક્કસ તાપમાન,ભેજ અથવા પ્રકાશની જરૂર હોય છે.

(B) $\text{વનસ્પતિ}-\text{ઉદ્યાન}$ (Botanical Garden) એ એક વિશિષ્ટ ઉદ્યાન છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ હોય છે।
આ ઉદ્યાનો વનસ્પતિની અંતઃસ્થવિદ્યા, ભ્રૂણવિદ્યા, દેહધર્મવિદ્યા અને તેમના આંતરસંબંધોનો અભ્યાસ કરવા માટે અનિવાર્ય છે, કારણ કે તે નિયંત્રિત વાતાવરણમાં જીવંત નમૂનાઓ પૂરા પાડે છે।
$\text{હર્બેરિયમ}$ (Herbarium) થી વિપરીત, જેમાં સૂકવેલા અને સંગ્રહિત વનસ્પતિના નમૂનાઓ હોય છે, $\text{વનસ્પતિ}-\text{ઉદ્યાન}$ વૃદ્ધિની ભાત, પ્રજનન ચક્ર અને દેહધાર્મિક પ્રક્રિયાઓનું વાસ્તવિક સમયમાં અવલોકન કરવાની સુવિધા આપે છે।

(A) વનસ્પતિ-ઉદ્યાનના કાર્યોને આધારે સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ જનીનિક વિવિધતાનું સંરક્ષણ એ $(Q)$ જર્મપ્લાઝ્મ બેન્ક સાથે સંબંધિત છે。
$(2)$ લેન્ડસ્કેપ ગાર્ડનિંગ એ $(S)$ સંકલિત સંશોધન-યોજના સાથે સંબંધિત છે。
$(3)$ પેશીસંવર્ધન પદ્ધતિ એ $(R)$ ક્ષેત્ર શિક્ષણ સાથે સંબંધિત છે。
$(4)$ અલભ્ય જનીનોનું સંરક્ષણ એ $(T)$ સંરક્ષણ સાથે સંબંધિત છે。
$(5)$ વનસ્પતિ-રસાયણ એ $(U)$ લોકસેવા સાથે સંબંધિત છે。
$(6)$ કુળ અને પ્રજાતિ મુજબ વનસ્પતિનું પ્રદર્શન એ $(P)$ નવી જાતિઓનું ઉત્પાદન સાથે સંબંધિત છે。
આમ, સાચો ક્રમ $(1-Q, 2-S, 3-R, 4-T, 5-U, 6-P)$ છે。

(C) વનસ્પતિ-ઉદ્યાનો એ વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ હોય છે. આ ઉદ્યાનોમાં વનસ્પતિની જાતિઓને ઓળખના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવે છે અને દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેનું કુળ દર્શાવતી લેબલિંગ કરવામાં આવે છે. વનસ્પતિ-ઉદ્યાનો જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ,દુર્લભ અને ભયંકર વનસ્પતિ જાતિઓના 'ex-situ' સંરક્ષણ અને નૈસર્ગિક સંપત્તિ તથા પર્યાવરણની જાળવણીમાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે હર્બેરિયમ અને મ્યુઝિયમ વર્ગીકરણના અભ્યાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે,પરંતુ વનસ્પતિ-ઉદ્યાનો પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને જીવંત વનસ્પતિ વિવિધતા જાળવવામાં તેમની સક્રિય ભૂમિકા માટે ખાસ ઓળખાય છે.

(D) મ્યુઝિયમ સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કૉલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. જોકે,સૌથી વધુ સમૃદ્ધ અને માહિતીસભર મ્યુઝિયમ સામાન્ય રીતે યુનિવર્સિટીઓમાં જોવા મળે છે,કારણ કે તે ઉચ્ચ સંશોધન,નમૂનાઓના સંરક્ષણ અને શૈક્ષણિક અભ્યાસના કેન્દ્રો તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) જૈવિક સંગ્રહાલયો અને હર્બેરિયમમાં નમૂનાઓને અભ્યાસ માટે તેમની મૂળ સ્થિતિમાં જાળવી રાખવામાં આવે છે.
$1$. પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સંગ્રહિત કરવા માટે સંગ્રાહક દ્રાવણ (જેમ કે ફોર્માલિન) નો ઉપયોગ થાય છે.
$2$. વનસ્પતિઓને સૂકવીને,દબાવીને હર્બેરિયમમાં સાચવવામાં આવે છે.
$3$. મોટા પ્રાણીઓના આકારને જાળવી રાખવા માટે ઘણીવાર તેમાં સ્ટફિંગ કરવામાં આવે છે.
તેથી,નમૂનાના પ્રકારને આધારે આ ત્રણેય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(D) સ્ટફિંગ એ સંગ્રહાલયોમાં પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સાચવવા માટે વપરાતી એક ટેક્સિડર્મી પદ્ધતિ છે.
આ પદ્ધતિમાં પ્રાણીના આંતરિક અંગોને દૂર કરવામાં આવે છે અને તેની ચામડીની અંદર રૂ,લાકડાનો વહેર અથવા અન્ય વનસ્પતિજન્ય સૂકો ભૂકો ભરવામાં આવે છે,જેથી નમૂનાનો મૂળ આકાર અને બંધારણ જળવાઈ રહે.
આ પ્રક્રિયા જૈવિક સંગ્રહાલયોમાં પ્રાણીઓના લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ અને પ્રદર્શનમાં મદદરૂપ થાય છે.

(A) વિધાન $X$ પ્રાણીઉદ્યાનોના સ્થાનનું વર્ણન કરે છે,જે સામાન્ય રીતે મોટા શહેરોમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે જેથી લોકો સરળતાથી ત્યાં પહોંચી શકે.
વિધાન $Y$ આ ઉદ્યાનો સ્થાપવા પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દર્શાવે છે,જેનો હેતુ લોકોને શિક્ષિત કરવાનો,વન્યજીવો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ કેળવવાનો અને સંરક્ષણના પ્રયાસોને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
તેથી,વિધાન $Y$ એ વિધાન $X$ માં વર્ણવેલ કાર્ય માટેનું કારણ અથવા તર્ક છે.

(B) પ્રાણીઉદ્યાન ($Zoological$ $Park$ અથવા $Zoo$) એ એવી જગ્યા છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવ દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે. આ સુવિધાઓ ઘાયલ અને ગંભીર રીતે બીમાર પ્રાણીઓને સુરક્ષિત આશ્રય આપે છે,જેથી તેઓ નિષ્ણાતોની દેખરેખ હેઠળ સાજા થઈ શકે. મ્યુઝિયમમાં સચવાયેલા નમૂનાઓ રાખવામાં આવે છે અને વનસ્પતિ-ઉદ્યાન વનસ્પતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે,જ્યારે પ્રાણીઉદ્યાન ખાસ કરીને જીવંત પ્રાણીઓના સંરક્ષણ અને કાળજી માટે બનાવવામાં આવે છે.

(C) નેહરુ પ્રાણીઉદ્યાન એ હૈદરાબાદ,તેલંગાણા,ભારત ખાતે આવેલું એક મુખ્ય પ્રાણીઉદ્યાન છે. તે ભારતનું સૌથી મોટું પ્રાણીઉદ્યાન છે અને તેનું સંચાલન તેલંગાણા સરકારના વન વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.