Bryophytes (General) Questions in Gujarati

(D) બ્રાયોફાઇટ્સ એ અવાહક (non-vascular) જમીન પર ઉગતી વનસ્પતિઓ છે. તેમાં સાચા મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણોનો અભાવ હોય છે,અને પાણી તથા ખનિજોના વહન માટે તેમાં વિશિષ્ટ વાહકપેશીઓ (જલવાહક અને અન્નવાહક) હોતી નથી. તેના બદલે,તેમાં મૂળ જેવી રચનાઓ હોય છે જેને મૂલાંગો (rhizoids) કહેવામાં આવે છે. બ્રાયોફાઇટ્સમાં ફલન થાય છે,ભ્રૂણનું નિર્માણ થાય છે અને તેમાં ચલિત નર જન્યુઓ (પુજન્યુઓ) જોવા મળે છે.

(A) બ્રાયોફાયટા એ અવાહક (non-vascular) ભૂમિ વનસ્પતિઓનો સમૂહ છે જેમાં મોસ,લિવરવર્ટ્સ અને હોર્નવર્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
કલબ મોસ (દા.ત.,$Lycopodium$) અને સ્પાઈક મોસ (દા.ત.,$Selaginella$) વાસ્તવમાં ટેરિડોફાયટા છે,બ્રાયોફાયટા નથી.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી માત્ર મોસ જ બ્રાયોફાયટા સમૂહમાં આવે છે.

(A) વનસ્પતિ સૃષ્ટિને તેમના લક્ષણોના આધારે વિવિધ જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$Funaria$ (ફ્યુનારિયા) એ એક જાણીતી મોસ છે,જે $Bryophyta$ (બ્રાયોફાયટા) જૂથમાં આવે છે.
$Volvox$ (વૉલવોક્સ) અને $Chlorella$ (ક્લોરેલા) એ લીલી લીલ (Chlorophyceae) છે.
$Spirullina$ (સ્પાયરુલિના) એ સાયનોબેક્ટેરિયા (વાદળી-લીલી લીલ) છે.
તેથી,$Funaria$ એ સાચો જવાબ છે.

(C) દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ અવાહક પેશીવિહીન જમીન પર ઉગતી વનસ્પતિઓ છે.
તેમના પ્રજનન અંગો બહુકોષીય અને કવચયુક્ત (jacketed) હોય છે.
નર પ્રજનન અંગને પુજન્યુધાની (antheridium) અને માદા પ્રજનન અંગને સ્ત્રીજન્યુધાની (archegonium) કહેવામાં આવે છે.
વંધ્ય કવચનું સ્તર વિકસતા જન્યુઓને સૂકાઈ જવાથી બચાવે છે.

(D) બ્રાયોફાયટ્સની જલીય પૂર્વજતા મુખ્યત્વે કશાધારી નર જન્યુઓ (પુજન્યુઓ) ની હાજરી દ્વારા સાબિત થાય છે.
આ નર જન્યુઓને ફલન માટે માદા જન્યુ (અંડકોષ) સુધી પહોંચવા માટે પાણીના સ્તરની જરૂર પડે છે.
ફલનની પ્રક્રિયા માટે પાણી પરની આ નિર્ભરતા એ તેમના જલીય લીલ જેવા પૂર્વજો પાસેથી મળેલો એક આદિમ ગુણધર્મ છે.

(A) $Sphagnum$ (સ્ફેગનમ) પ્રજાતિ,જેને સામાન્ય રીતે પીટ મોસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે એક પ્રકારની દ્વિઅંગી (bryophyte) વનસ્પતિ છે. તેમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા ખૂબ વધારે હોય છે અને તેનો ઉપયોગ નર્સરીમાં છોડને પરિવહન દરમિયાન ભેજવાળા રાખવા માટે થાય છે. તેની શોષક અને નરમ પ્રકૃતિને કારણે,ઐતિહાસિક રીતે તેનો ઉપયોગ સર્જિકલ ડ્રેસિંગ અને પાટા (bandages) માં કપાસના વિકલ્પ તરીકે કરવામાં આવે છે.

(C) $\text{બ્રાયોફાઇટ્સ}$ (અંગીધારી) માં, મૂલાંગો એ મૂળ જેવી રચનાઓ છે જે જમીન સાથે જકડાઈ રહેવામાં અને પાણી તથા ખનીજોના શોષણમાં મદદ કરે છે。
$\text{લીવરવર્ટ્સ}$ (દા.ત., $\text{માર્કેન્શિયા}$) માં, મૂલાંગો એકકોષીય અને અશાખિત હોય છે。
$\text{મોસ}$ (દા.ત., $\text{ફ્યુનારિયા}$) માં, મૂલાંગો બહુકોષીય, શાખિત અને ત્રાંસી અનુપ્રસ્થદિવાલ (oblique septa) ધરાવે છે。
તેથી, મૂલાંગોમાં ત્રાંસી અનુપ્રસ્થદિવાલની હાજરી એ $\text{મોસ}$ નું લાક્ષણિક લક્ષણ છે。

(D) $Sphagnum$ (સ્ફેગનમ) નામની દ્વિઅંગી વનસ્પતિ ખૂબ જ આર્થિક મહત્વ ધરાવે છે.
તે પીટ (peat) આપે છે,જેનો લાંબા સમયથી બળતણ તરીકે ઉપયોગ થાય છે.
તેની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતાને કારણે,તેનો ઉપયોગ જીવંત પદાર્થોની હેરફેર માટે પેકિંગ સામગ્રી તરીકે પણ થાય છે.

(B) દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ અવાહક (non-vascular) ભૂમિગત વનસ્પતિઓ છે.
તેમાં વિશિષ્ટ વાહક પેશીઓ,એટલે કે $Xylem$ (જલવાહક) અને $Phloem$ (અન્નવાહક) નો અભાવ હોય છે,જે ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓમાં પાણી અને પોષક તત્વોના વહન માટે જવાબદાર છે.
આ પેશીઓના અભાવને કારણે,પાણી અને પોષક તત્વોએ વનસ્પતિના શરીરમાં પ્રસરણ (diffusion) દ્વારા ગતિ કરવી પડે છે,જે એક ધીમી પ્રક્રિયા છે.
આ મર્યાદા દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓની ઊંચાઈને મર્યાદિત કરે છે,જેના કારણે તેઓ કદમાં નાની અને જમીનની નજીક રહે છે.

(C) વર્ણવેલ લાક્ષણિકતાઓ,જેમ કે બહુકોષીય મૂલાંગો,પર્ણીય જન્યુજનક અને પાદ,દંડ અને પ્રાવરમાં વિભાજીત બીજાણુજનક,એ $Bryophyta$ વિભાગના $Bryopsida$ વર્ગ (જેને સામાન્ય રીતે મોસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) ની લાક્ષણિકતાઓ છે.
$Bryopsida$ માં,જન્યુજનક બે અવસ્થાઓ ધરાવે છે: પ્રથમતંતુ (protonema) અવસ્થા અને પર્ણીય અવસ્થા.
તેમનું બીજાણુજનક લીવરવર્ટ્સ કરતા વધુ જટિલ હોય છે અને તે પાદ,દંડ અને પ્રાવરમાં વિભાજીત હોય છે.

(C) મોસ (દ્વિઅંગી) માં જીવનચક્ર બે તબક્કાઓ ધરાવે છે: પ્રતંતુ (Protonema) તબક્કો અને પર્ણમય તબક્કો.
$1$. પ્રતંતુ સીધા બીજાણુમાંથી વિકાસ પામે છે.
$2$. પર્ણમય તબક્કો દ્વિતીયક પ્રતંતુમાંથી પાર્શ્વ કલિકા તરીકે વિકાસ પામે છે.
$3$. આ પર્ણમય તબક્કો પ્રજનન અંગો (પુજન્યુધાની અને સ્ત્રીજન્યુધાની) ધરાવે છે,જે જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
$4$. તેથી,જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરતી રચના (પર્ણમય ગેમેટોફોર) પ્રતંતુમાંથી નિર્માણ પામે છે.

(A) દ્વિઅંગી (Bryophytes) એ અવાહક પેશીવિહીન વનસ્પતિઓ છે જેમાં સાચાં મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણોનો અભાવ હોય છે.
તેમનું શરીર સુકાયક (thalloid) અથવા પર્ણ જેવું હોય છે,પરંતુ આ રચનાઓ ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી સાચી વાહક પેશીઓ જેવી રચનાત્મક સમાનતા ધરાવતી નથી.
તેઓ સમાન કાર્યો (જેમ કે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને આધાર) કરે છે પરંતુ તેમનો ઉદવિકાસીય ઉદ્ભવ અને આંતરિક રચના અલગ હોવાથી,તેમને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિનાં પ્રકાંડ અને પર્ણો સાથે કાર્યસદૃશ (Analogous) ગણવામાં આવે છે.

(C) મોસ (દ્વિઅંગી વનસ્પતિ) ના જીવનચક્રમાં પ્રોટોનેમા નામનો એક વિશિષ્ટ તબક્કો જોવા મળે છે.
$1$. મોસમાં,બીજાણુ અંકુરિત થઈને એક સરકતી,લીલી,શાખિત અને વારંવાર તંતુમય અવસ્થા બનાવે છે જેને પ્રોટોનેમા કહેવામાં આવે છે.
$2$. પ્રોટોનેમા એ મોસમાં જન્યુજનક અવસ્થાનો બાળ તબક્કો છે.
$3$. લીવરવર્ટ્સ અને હોર્નવર્ટ્સમાં પ્રોટોનેમા તબક્કો જોવા મળતો નથી; તેના બદલે,તેઓ સામાન્ય રીતે બીજાણુમાંથી સીધા જ સુકાયક (thalloid) જન્યુજનકનો વિકાસ કરે છે.
$4$. હંસરાજ (ફર્ન) એ ત્રિઅંગી વનસ્પતિ છે અને તેનું જીવનચક્ર પ્રોથેલસ ધરાવે છે જે મોસના પ્રોટોનેમાથી અલગ છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ (મોસ) છે.

(D) દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ (Bryophytes) થેલોફાયટ્સ (જેમ કે લીલ) કરતા વધુ વિકસિત માનવામાં આવે છે,જેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. ભ્રૂણનું નિર્માણ: દ્વિઅંગીઓમાં ફલન પછી ભ્રૂણ જોવા મળે છે,જે થેલોફાયટ્સમાં ગેરહાજર હોય છે.
$2$. મૂલાંગો: થેલોફાયટ્સમાં સાચા મૂળનો અભાવ હોય છે,જ્યારે દ્વિઅંગીઓમાં આધાર મેળવવા માટે મૂલાંગો (Rhizoids) જેવી રચનાઓ હોય છે.
$3$. અફળદ્રુપ કવચ: દ્વિઅંગીઓમાં પ્રજનન અંગો બહુકોષીય હોય છે અને તે અફળદ્રુપ કોષોના કવચથી ઘેરાયેલા હોય છે,જે રક્ષણ પૂરું પાડે છે. આ લક્ષણ થેલોફાયટ્સના સરળ પ્રજનન અંગોમાં જોવા મળતું નથી.
તેથી,આ તમામ લક્ષણો દ્વિઅંગીઓને થેલોફાયટ્સથી અલગ પાડે છે.

(C) દ્વિઅંગીઓ (Bryophytes) એ અવાહક ભૂમિ વનસ્પતિઓ છે.
તેમાં પાણી અને પોષક તત્વોના વહન માટે વિશિષ્ટ વાહક પેશીઓ ($xylem$ અને $phloem$) નો અભાવ હોય છે.
તેઓ બીજ કે પુષ્પો ઉત્પન્ન કરતા નથી,તેથી તેમને ક્રિપ્ટોગેમસ (અપુષ્પી) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,તેમને અવાહક ક્રિપ્ટોગેમસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) ભ્રૂણધારીઓ એવી વનસ્પતિઓ છે જે તેમના જીવનચક્ર દરમિયાન ભ્રૂણ ઉત્પન્ન કરે છે.
દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ (Bryophytes) એ જમીન પર ઉગતી વનસ્પતિઓનો પ્રથમ સમૂહ છે જે ભ્રૂણધારી છે,પરંતુ તેમાં વાહક પેશીઓ (જલવાહક અને અન્નવાહક)નો અભાવ હોય છે,તેથી તેમને અવાહક ભ્રૂણધારીઓ કહેવામાં આવે છે.
થેલોફાયટા (જેમ કે લીલ) ભ્રૂણ ઉત્પન્ન કરતા નથી.
ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓ (Pteridophytes) એ વાહક ભ્રૂણધારીઓ છે.
તેથી,સાચો જવાબ દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ છે.

(C) $Bryophytes$ માં,મુખ્ય વનસ્પતિ દેહ એકકીય જન્યુજનક (gametophyte) હોય છે,જે જીવનચક્રની પ્રભાવી અવસ્થા છે.
$Bryophytes$ માં સાચા મૂળ હોતા નથી; તેના બદલે,તેઓ આધાર અને પાણીના શોષણ માટે મૂલાંગો (rhizoids) ધરાવે છે.
બીજાણુજનક (sporophyte) બહુકોષીય હોય છે અને પોષણ માટે જન્યુજનક પર આધાર રાખે છે,જેને ઘણીવાર જન્યુજનક પર પરોપજીવી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.
તેથી,વિધાન કે જન્યુજનક પ્રભાવી અવસ્થા છે અને બીજાણુજનક મોટે ભાગે પરોપજીવી છે,તે સાચું છે.

(A) દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ (Bryophytes) અવાહક પેશીવિહીન જમીન પર ઉગતી વનસ્પતિઓ છે,જેને ફલન માટે પાણીની જરૂર પડે છે. નર જન્યુઓ,જેને પુંજન્યુ (antherozoids) કહેવામાં આવે છે,તે પુજન્યુધાની (antheridium) માં ઉત્પન્ન થાય છે. આ પુંજન્યુ દ્વિ-કશાધારી (biflagellate) હોય છે,એટલે કે તેઓ $2$ કશા ધરાવે છે,જે તેમને પાણીના સ્તરમાં તરીને સ્ત્રીજન્યુધાની (archegonium) માં રહેલા માદા જન્યુ (અંડકોષ) સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.

(C) મોસ (દ્વિઅંગીઓ) માં,બીજાણુજનક મુક્તજીવી હોતું નથી પરંતુ તે પ્રકાશસંશ્લેષી જન્યુજનક સાથે જોડાયેલું હોય છે અને તેનામાંથી પોષણ મેળવે છે. મોસનું બીજાણુજનક લીવરવર્ટ્સ કરતા વધુ જટિલ હોય છે અને તે ત્રણ સ્પષ્ટ ભાગોમાં વિભાજિત થયેલું હોય છે: $Foot$ (પાદ),$Seta$ (પ્રાવરદંડ) અને $Capsule$ (પ્રાવર).

(D) વનસ્પતિઓને વાહક પેશીઓ અને બીજની હાજરી કે ગેરહાજરીના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. દ્વિઅંગી (Bryophytes) એ અવાહક વનસ્પતિઓ છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં વહન માટે જલવાહક અને અન્નવાહક જેવી વિશિષ્ટ પેશીઓનો અભાવ હોય છે.
$2$. તેઓ બીજવિહીન પણ છે,કારણ કે તેઓ બીજાણુઓ દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$3$. ત્રિઅંગી (Pteridophytes) વાહક પેશી ધરાવે છે પરંતુ બીજવિહીન છે.
$4$. અનાવૃત્ત બીજધારી અને આવૃત્ત બીજધારી બંને વાહક પેશી ધરાવતી અને બીજ ઉત્પન્ન કરતી વનસ્પતિઓ છે.
તેથી,બીજવિહીન અવાહક વનસ્પતિઓ માટે દ્વિઅંગી (Bryophytes) સાચો વિકલ્પ છે.

(B) દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ,ખાસ કરીને મોસ (mosses),નિવસનતંત્રના ક્રમિક વિકાસ (ecological succession) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેઓ ઘણીવાર ઉજ્જડ ખડકો પર વસવાટ કરનારા પ્રથમ સજીવો (અગ્રણી જાતિઓ) છે. તેઓ એસિડનો સ્ત્રાવ કરીને ખડકોનું વિઘટન કરે છે,જે ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના વિકાસ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓનું નિર્માણ કરે છે. તેથી,તેઓ જમીન નિર્માણ અને જમીનનું ધોવાણ અટકાવવામાં આર્થિક અને નિવસનતંત્રીય રીતે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(D) દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓમાં,મુખ્ય વનસ્પતિ દેહ જન્યુજનક $(n)$ હોય છે,જે સ્વતંત્ર અને પ્રકાશસંશ્લેષી છે. બીજાણુજનક $(2n)$ બહુકોષીય હોય છે અને પોષણ માટે જન્યુજનક સાથે જોડાયેલ હોય છે. કારણ કે બીજાણુજનક પાણી અને પોષક તત્વો માટે જન્યુજનક પર આધાર રાખે છે,તેથી તેને જન્યુજનક પર પરોપજીવી અથવા અર્ધપરોપજીવી માનવામાં આવે છે.

(C) $Sphagnum$,એક પ્રકારની મોસ છે,જે પીટ પૂરી પાડે છે. તેનો ઉપયોગ લાંબા સમયથી બળતણ તરીકે અને જીવંત પદાર્થોની હેરફેર માટે પેકિંગ સામગ્રી તરીકે થાય છે,કારણ કે તેમાં પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતા હોય છે. તેથી,$Sphagnum$ સામાન્ય રીતે પીટ મોસ તરીકે ઓળખાય છે.

(A) અંડધાની એ દ્વિઅંગી (bryophytes),ત્રિઅંગી (pteridophytes) અને અનાવૃત બીજધારી (gymnosperms) વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતું માદા પ્રજનન અંગ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Marchantia$ એ એક લીવરવર્ટ (દ્વિઅંગી) છે,$Funaria$ એ એક મોસ (દ્વિઅંગી) છે અને $Adiantum$ એ એક ત્રિઅંગી વનસ્પતિ છે.
$NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,$Marchantia$ એ દ્વિઅંગી વનસ્પતિનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે જેમાં અંડધાની જોવા મળે છે.

(B) $Sphagnum$ (સ્ફેગનમ),જે એક પ્રકારની શેવાળ (moss) છે,તેને સામાન્ય રીતે પીટ મોસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેમાં તેના સૂકા વજન કરતાં $18$ થી $20$ ગણું પાણી સંગ્રહિત કરવાની અદભૂત ક્ષમતા હોય છે.
આ ગુણધર્મને કારણે,તેનો ઉપયોગ બાગાયતી ખેતીમાં જીવંત વનસ્પતિના પરિવહન માટે પેકિંગ સામગ્રી તરીકે વ્યાપકપણે કરવામાં આવે છે.

(B) દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓમાં,નર જન્યુઓ (પુજન્યુઓ) કશાધારી અને પ્રચલનશીલ હોય છે. તેમને માદા પ્રજનન અંગ (સ્ત્રી જન્યુધાની) સુધી પહોંચવા માટે પાણીના સ્તરની જરૂર પડે છે. આ પ્રકારનું ફલન,જેમાં પ્રચલનશીલ નર જન્યુઓ પાણી દ્વારા તરીને અંડકોષ સુધી પહોંચે છે,તેને $Zooidogamous$ ફલન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) $Buxbaumia$ એ શેવાળ (મોસ) ની એક પ્રજાતિ છે જે મૃતોપજીવી અથવા આંશિક મૃતોપજીવી સ્વભાવ ધરાવે છે. તે હિમાલયના પ્રદેશમાં જોવા મળે છે. મોટાભાગની દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષી હોય છે,પરંતુ $Buxbaumia$ ની જાતિઓમાં તેમના ગેમેટોફાઇટ તબક્કામાં ક્લોરોફિલનો અભાવ હોય છે અને તેઓ સડતા કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે,જે તેમને દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓમાં વિશિષ્ટ બનાવે છે.

(D) વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં,પેઢી એકાંતરણ એટલે જીવનચક્ર જે બહુકોષીય એકકીય $(n)$ જન્યુજનક અવસ્થા અને બહુકોષીય દ્વિકીય $(2n)$ બીજાણુજનક અવસ્થા વચ્ચે વારાફરતી બદલાય છે.
દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ (Bryophytes) સૌથી સ્પષ્ટ પેઢી એકાંતરણ દર્શાવે છે,જેમાં જન્યુજનક અવસ્થા પ્રભાવી,સ્વતંત્ર અને પ્રકાશસંશ્લેષી હોય છે,જ્યારે બીજાણુજનક અવસ્થા ટૂંકા ગાળાની અને જન્યુજનક પર આધારિત હોય છે.
આ બે અવસ્થાઓ વચ્ચેનો સ્પષ્ટ બાહ્યાકાર તફાવત દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓમાં પેઢી એકાંતરણને સૌથી વધુ નોંધપાત્ર બનાવે છે.

(B) વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં,પ્રજનન અંગો (પુજન્યુધાની અને સ્ત્રીજન્યુધાની) ની ફરતે આવેલા અફળદ્રુપ કવચ કોષો એ $Bryophytes$ (દ્વિઅંગી વનસ્પતિ) નું મુખ્ય લક્ષણ છે.
આ અફળદ્રુપ કોષો વિકાસ પામતા જન્યુઓને સૂકાઈ જવાથી અને યાંત્રિક ઈજાઓથી રક્ષણ આપે છે.
લીલ અને ફૂગમાં તેમના પ્રજનન અંગોની ફરતે આવા જટિલ,બહુકોષીય અને અફળદ્રુપ રક્ષણાત્મક સ્તરોનો અભાવ હોય છે.

(B) $Anthoceros$ (જે સામાન્ય રીતે હોર્ન વર્ટ્‌સ તરીકે ઓળખાય છે) માં બીજાણુજનક અનિશ્ચિત વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. આનું કારણ એ છે કે બીજાણુજનકમાં તલસ્થ વર્ધનશીલ પ્રદેશ (basal meristematic zone) હોય છે,જે તેને લાંબા સમય સુધી વૃદ્ધિ પામવા દે છે,જે લીવર વર્ટ્‌સ અથવા મોસના બીજાણુજનકથી વિપરીત છે,જેમાં વૃદ્ધિ નિશ્ચિત હોય છે.

(D) મૃતોપજીવી દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ એવી છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણને બદલે સડતા કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે.
બકસબૌમિયા (એક પ્રકારની મોસ) અને ક્રિપ્ટોથેલસ (એક પ્રકારની લીવરવર્ટ) એ મૃતોપજીવી દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓના જાણીતા ઉદાહરણો છે.
એન્થોસેરસ એ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરતી હોર્નવર્ટ છે.
તેથી,બકસબૌમિયા અને ક્રિપ્ટોથેલસ બંને મૃતોપજીવી છે.

(C) મોસમાં,બીજાણુ અંકુરિત થઈને તંતુમય,શાખિત અને લીલી રચના બનાવે છે જેને પ્રોટોનેમા કહેવામાં આવે છે. આને પ્રત્યક્ષ અંકુરણ પ્રક્રિયા માનવામાં આવે છે કારણ કે બીજાણુ સીધા જ બાળ અવસ્થા (પ્રોટોનેમા) માં વિકાસ પામે છે,જેમાં પ્રોથેલસ (જેમ કે હંસરાજમાં જોવા મળે છે) બનતું નથી. આ પ્રોટોનેમા અવસ્થા મોસનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે,જે તેમને લિવરવર્ટ્સ જેવા અન્ય દ્વિઅંગીઓ (બ્રાયોફાઇટ્સ) થી અલગ પાડે છે.

(D) બ્રાયોફાયટામાં,બીજાણુના વિકિરણ માટે વિશિષ્ટ રચનાઓ હોય છે જે ભેજમાં થતા ફેરફારોને પ્રતિભાવ આપે છે.
$1$. $Elaters$ (ઈલેટર્સ) એ લિવરવર્ટ્સ (દા.ત.,$Marchantia$) ના પ્રાવર (capsule) માં જોવા મળતા ભેજગ્રાહી,ત્રાકાકાર કોષો છે જે બીજાણુના વિકિરણમાં મદદ કરે છે.
$2$. $Pseudo-elaters$ (સ્યુડો-ઈલેટર્સ) હોર્નવર્ટ્સ (દા.ત.,$Anthoceros$) માં જોવા મળે છે અને સમાન કાર્ય કરે છે.
$3$. $Peristome$ $teeth$ (પરિસ્ટોમ દાંત) એ મોસ (દા.ત.,$Funaria$) ના પ્રાવરના મુખ પાસે આવેલી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે જે ભેજના સ્તરના આધારે બીજાણુના મુક્ત થવાનું નિયમન કરે છે.
આ તમામ રચનાઓ બ્રાયોફાયટાના વિવિધ જૂથોમાં બીજાણુના વિકિરણમાં સામેલ હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) બોગ $(bog)$ એ એક પ્રકારની ભેજવાળી જમીન છે જે પીટ $(peat)$ નો સંગ્રહ કરે છે,જે મૃત વનસ્પતિ પદાર્થોનો જમાવડો છે - જેમાં ઘણીવાર શેવાળ,ખાસ કરીને સ્ફેગ્નમ $(Sphagnum)$ શેવાળનો સમાવેશ થાય છે.
અજારક પરિસ્થિતિઓમાં,આ કાર્બનિક પદાર્થોનું આંશિક વિઘટન પીટના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.
પીટને કોલસાના નિર્માણનો પ્રથમ તબક્કો માનવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ ઘણીવાર વિવિધ પ્રદેશોમાં બળતણના સ્ત્રોત તરીકે થાય છે.

(B) આ આકૃતિ લીવરવર્ટના સુકાય (thallus) ને દર્શાવે છે,જે ખાસ કરીને $Marchantia$ છે.
$Marchantia$ એ પૃષ્ઠવક્ષીય રીતે ચપટું અને દ્વિભાજી શાખાઓ ધરાવતું સુકાય છે.
$Riccia$ નું સુકાય વધુ ઘટ્ટ અને ગુલાબ જેવું (rosette-like) હોય છે.
$Funaria$ એ એક મોસ છે જે પર્ણમય જન્યુજનક ધરાવે છે.
$Anthoceros$ માં ખંડિત,અનિયમિત સુકાય હોય છે જેમાં શિંગડા જેવો બીજાણુજનક જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) આકૃતિમાં લીવરવર્ટનો સુકાય (thallus) દર્શાવેલ છે,જે ખાસ કરીને $Marchantia$ છે. તે પૃષ્ઠવક્ષીય રીતે ચપટા,દ્વિશાખી શાખાઓ ધરાવતા સુકાય દ્વારા ઓળખાય છે,જેમાં વક્ષ સપાટી પર મૂલાંગો અને ભીંગડા હોય છે. તેની બાહ્ય રચના અને શાખાઓની ભાત તેને $Marchantia$ તરીકે ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

(A) આકૃતિમાં દર્શાવેલ વનસ્પતિ સુકાયક (thalloid) રચના ધરાવે છે,જે દ્વિઅંગી (Bryophyta) વનસ્પતિઓનું મુખ્ય લક્ષણ છે. આ આકૃતિ 'Riccia' ના સુકાય (thallus) જેવી દેખાય છે. તેથી,આ વનસ્પતિ દ્વિઅંગી વિભાગમાં આવે છે.

(C) આપેલ આકૃતિ રિક્સિયા (Riccia) ના સુકાય (thallus) ને દર્શાવે છે,જે દ્વિઅંગી (Bryophyta) સમૂહની વનસ્પતિ છે.
દ્વિઅંગીઓને 'વનસ્પતિ સૃષ્ટિના ઉભયજીવીઓ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ જમીન પર રહે છે પરંતુ લિંગી પ્રજનન માટે પાણી પર આધાર રાખે છે.
તેમને પ્રથમ ભૂમિનિવાસી વનસ્પતિઓ (embryophytes) માનવામાં આવે છે જે જલીય પૂર્વજોમાંથી વિકસિત થઈ છે.
દ્વિઅંગીઓમાં,જન્યુજનક (gametophyte) એ પ્રભાવી અને સ્વતંત્ર અવસ્થા છે,જ્યારે બીજાણુજનક (sporophyte) એ જન્યુજનક પર આધારિત હોય છે.
તેથી,આપેલ વિકલ્પોમાંથી 'પ્રથમ ભૂમિનિવાસી વનસ્પતિ' એ સૌથી સચોટ વર્ણન છે.

(B) મોસ (જેમ કે $Funaria$,$Polytrichum$ અને $Sphagnum$) એ $Bryophytes$ (દ્વિઅંગી) સમૂહમાં આવે છે. $Bryophytes$ એ અવાહક પેશીવિહીન ભૂમિ વનસ્પતિઓ છે જેમાં સાચા મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણોનો અભાવ હોય છે અને તેઓ બીજાણુઓ દ્વારા પ્રજનન કરે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) વનસ્પતિ સૃષ્ટિનું વર્ગીકરણ વાહકપેશીઓની હાજરી કે ગેરહાજરી અને ભ્રૂણ કે બીજના ઉત્પાદનના આધારે કરવામાં આવે છે.
$1$. દ્વિઅંગીઓ (Bryophytes) એ વાહકપેશીવિહીન (જલવાહક અને અન્નવાહક પેશીનો અભાવ) વનસ્પતિઓ છે જે ભ્રૂણ ઉત્પન્ન કરે છે.
$2$. ત્રિઅંગીઓ,અનાવૃત બીજધારીઓ અને આવૃત બીજધારીઓ એ વાહકપેશીધારી વનસ્પતિઓ છે.
$3$. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી દ્વિઅંગીઓ એ એકમાત્ર સમૂહ છે જે વાહકપેશીવિહીન અને ભ્રૂણધારી છે.

(B) ગર્ભધારી (Embryophytes) એટલે એવી વનસ્પતિઓ કે જે તેમના જીવનચક્ર દરમિયાન ગર્ભ (embryo) ઉત્પન્ન કરે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $Bryophytes$ ને ગર્ભધારી વનસ્પતિઓનું સૌથી આદિ જૂથ માનવામાં આવે છે. તેઓ પ્રથમ એવી જમીન પર ઉગતી વનસ્પતિઓ છે જે યુગ્મનજ (zygote) માંથી બહુકોષીય ગર્ભનું નિર્માણ દર્શાવે છે, જોકે તેમાં સાચી વાહક પેશીઓનો અભાવ હોય છે.

(A) દ્વિઅંગી (Bryophytes) એ અવાહક પેશીવિહીન જમીન પર ઉગતી વનસ્પતિઓ છે,જેમાં મોસ,લિવરવર્ટ્સ અને હોર્નવર્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
$Riccia$ એ લિવરવર્ટ છે,$Anthoceros$ એ હોર્નવર્ટ છે અને $Funaria$ એ મોસ છે.
$Rhynia$ એ અશ્મિભૂત વનસ્પતિ છે જે Rhyniophyta સમૂહમાં આવે છે,જેને સૌથી જૂની જાણીતી વાહક પેશીધારી (tracheophytes) વનસ્પતિ માનવામાં આવે છે.
તેથી,$Rhynia$ એ દ્વિઅંગી વનસ્પતિ નથી.

(B) $Riccia$ ને સાદી અને આદિ બ્રાયોફાઈટ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેનો વનસ્પતિ દેહ સુકાયક (thallus) જેવો હોય છે અને તેમાં જટિલ આંતરિક વિભેદનનો અભાવ હોય છે.
બ્રાયોફાઈટ્સમાં,ફલિતાંડ સમવિભાજન પામીને બહુકોષીય રચના બનાવે છે જેને ભ્રૂણ કહેવાય છે.
જોકે,$R$ માં આપેલું વિધાન $Riccia$ 'આદિ' છે તે સંદર્ભમાં તકનીકી રીતે સમજૂતી આપતું નથી કારણ કે ભ્રૂણનું નિર્માણ એ તમામ એમ્બ્રાયોફાઈટ્સ (બ્રાયોફાઈટ્સ,ટેરિડોફાઈટ્સ,અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારી સહિત) ની લાક્ષણિકતા છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,$Riccia$ માં ફલિતાંડ વિભાજન પામીને બીજાણુજનક (sporophyte) બનાવે છે જે ખૂબ જ સાદું હોય છે અને તેમાં ફૂટ (foot) અને સીટા (seta) નો અભાવ હોય છે,તે માત્ર પ્રાવર (capsule) ધરાવે છે.
આમ,વિધાન સાચું છે પરંતુ આપેલું કારણ $Riccia$ ને 'આદિ' ગણવા માટેની ચોક્કસ જૈવિક સમજૂતી નથી,તેથી સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) હરિતદ્રવ્ય એ વનસ્પતિઓ,લીલ અને સાયનોબેક્ટેરિયામાં જોવા મળતું લીલા રંગનું રંજકદ્રવ્ય છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.
$A$. ફૂગ એ પરપોષી સજીવો છે જેમાં હરિતદ્રવ્યનો અભાવ હોય છે.
$B$. મશરૂમ એ ફૂગનો એક પ્રકાર છે અને તેમાં પણ હરિતદ્રવ્ય હોતું નથી.
$C$. બેક્ટેરિયોફેજ એ વાયરસ છે જે બેક્ટેરિયાને ચેપ લગાડે છે અને તેમાં હરિતદ્રવ્ય હોતું નથી.
$D$. દ્વિઅંગી (Bryophytes) એ અવાહક પેશીવિહીન ભૂમિગત વનસ્પતિઓ છે જે હરિતદ્રવ્ય ધરાવે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) પુંજન્યુધાની (નર પ્રજનન અંગો) અને સ્ત્રીજન્યુધાની (માદા પ્રજનન અંગો) એ દ્વિઅંગી (Bryophytes) અને ત્રિઅંગી (Pteridophytes) વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ પ્રજનન રચનાઓ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,મોસ એ દ્વિઅંગી (Bryophyta) વિભાગમાં આવે છે.
સ્પાયરોગાયરા એ લીલ છે,મ્યુકર એ ફૂગ છે,અને બેક્ટેરિયા એ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે,જેમાંથી કોઈમાં પણ સ્ત્રીજન્યુધાની જોવા મળતી નથી.

(A) બ્રાયોફાઇટ્સમાં,વનસ્પતિ દેહ લીલ કરતા વધુ વિભેદિત હોય છે. તે સુકાયક જેવો,શયન અથવા ઉર્ધ્વ હોય છે અને એકકોષીય કે બહુકોષીય મૂલાંગો દ્વારા આધાર સાથે જોડાયેલ હોય છે. બ્રાયોફાઇટ્સનો મુખ્ય વનસ્પતિ દેહ એકકીય $(n)$ હોય છે. તે જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરે છે,તેથી તેને જન્યુજનક કહેવામાં આવે છે. બીજાણુજનક અવસ્થા બહુકોષીય હોય છે અને પોષણ માટે જન્યુજનક પર આધારિત હોય છે. તેથી,બ્રાયોફાઇટ્સના જીવનચક્રમાં જન્યુજનક અવસ્થા એ મુખ્ય,સ્વતંત્ર અને પ્રકાશસંશ્લેષી અવસ્થા છે.

(B) દ્વિઅંગીઓને વનસ્પતિ સૃષ્ટિના ઉભયજીવીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમને ફલન માટે પાણીની જરૂર હોય છે. તેઓ લીલ (જે મુખ્યત્વે જલીય છે) અને ત્રિઅંગી (જે પ્રથમ વાહક પેશીધારી સ્થળજ વનસ્પતિઓ છે) વચ્ચેની ઉત્ક્રાંતિની કડી દર્શાવે છે. આમ,તેઓ ઉત્ક્રાંતિના ક્રમમાં મધ્યવર્તી સ્થાન ધરાવે છે.

(A) વાહકપેશીઓ ($\text{જલવાહક}$ અને $\text{અન્નવાહક}$) એ $\text{ટ્રેકિયોફાઇટ્સ}$ (ત્રિઅંગી, અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારી) ની લાક્ષણિકતા છે.
$\text{ફ્યુનારીયા}$ એ $\text{બ્રાયોફાઇટા}$ (દ્વિઅંગી) સમૂહની વનસ્પતિ છે.
$\text{બ્રાયોફાઇટ્સ}$માં સાચી વાહકપેશીઓ ($\text{જલવાહક}$ અને $\text{અન્નવાહક}$) હોતી નથી, તેથી તેમને અવાહક વનસ્પતિઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$\text{મકાઈ}$ એ આવૃત બીજધારી છે, જ્યારે $\text{ઇકવીસીટમ}$ અને $\text{સેલાજીનેલા}$ એ ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓ છે; આ ત્રણેયમાં વાહકપેશીઓ હાજર હોય છે.
તેથી, સાચો જવાબ $\text{ફ્યુનારીયા}$ છે.