Joints Questions in Gujarati

(C) કોણીનો સાંધો માત્ર એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું કાર્ય કરે છે. તેથી,તેને મીજાગરા સાંધા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. કંદૂક-ઉલૂખલ સાંધા અનેક દિશાઓમાં પરિભ્રમણની મંજૂરી આપે છે (દા.ત.,ખભાનો સાંધો).
$2$. ખૂંટી સાંધા એક જ ધરીની આસપાસ પરિભ્રમણની મંજૂરી આપે છે (દા.ત.,એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચેનો સાંધો).
$3$. મીજાગરા સાંધા એક જ સમતલમાં આગળ-પાછળ હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે (દા.ત.,કોણીનો સાંધો,ઘૂંટણનો સાંધો).
$4$. સરકતા સાંધા હાડકાંને એકબીજા પર સરકવાની મંજૂરી આપે છે (દા.ત.,કાંડાના કાર્પલ્સ).

(A) ઉરોસ્થિ અને પાંસળીઓ વચ્ચે કાસ્થિમય સાંધો જોવા મળે છે. આ પ્રકારના સાંધામાં,સંકળાયેલા હાડકાં કાસ્થિની મદદથી જોડાયેલા હોય છે. કરોડસ્તંભમાં પાસ-પાસેના કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચેનો સાંધો અને ઉરોસ્થિ તથા પાંસળીઓ વચ્ચેનો સાંધો એ કાસ્થિમય સાંધાના ઉદાહરણો છે. આ સાંધાઓ મર્યાદિત હલનચલન માટે જવાબદાર છે.

(A) $Arthritis$ એ એક એવી તબીબી સ્થિતિ છે જે એક અથવા વધુ સાંધાઓમાં સોજો આવવાને કારણે થાય છે।
તે અસરગ્રસ્ત સાંધાઓમાં દુખાવો, સોજો અને જકડન પેદા કરે છે, જે હલનચલન અને ગતિશીલતાને મર્યાદિત કરી શકે છે।
તેથી, સાચો જવાબ $\text{સાંધા}$ છે।

(C) અસ્થિબંધો એ વિશિષ્ટ પ્રકારની સંયોજક પેશીઓ છે જે એક અસ્થિને બીજા અસ્થિ સાથે જોડે છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય સાંધાઓને સ્થિરતા પ્રદાન કરવાનું અને અતિશય કે અસામાન્ય હલનચલનને મર્યાદિત કરવાનું છે. જો અસ્થિબંધો કપાય કે તૂટી જાય,તો સાંધાના ભાગે રહેલા અસ્થિઓ તેમનો માળખાકીય આધાર અને જોડાણ ગુમાવે છે,જેના કારણે સાંધો અસ્થાયી (unstable) બની જાય છે અને તે ખસી જવાની (dislocation) શક્યતા રહે છે.

(B) ઇલિયોફિમોરલ અસ્થિબંધ (જેને $Bigelow$ ના અસ્થિબંધ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ માનવ શરીરનો સૌથી મજબૂત અસ્થિબંધ છે.
તે નિતંબના સાંધા (hip joint) ના અગ્ર ભાગમાં આવેલું છે.
તે ઉભા રહેતી વખતે નિતંબના સાંધાના અતિ-વિસ્તરણ (hyperextension) ને અટકાવીને સીધી મુદ્રા જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) અસ્થિબંધો (Ligaments) એ વિશિષ્ટ પ્રકારની સંયોજક પેશીઓ છે જે અત્યંત સ્થિતિસ્થાપક અને લવચીક હોય છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય સાંધા પાસે બે અસ્થિઓને એકબીજા સાથે જોડવાનું છે,જે કંકાલ તંત્રને સ્થિરતા અને માળખાકીય મજબૂતી પ્રદાન કરે છે. તેથી,બે લાંબા અસ્થિઓના છેડા અસ્થિબંધો દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.

(B) કર્ણ અસ્થિઓ (Ear ossicles) ત્રણ હાડકાં ધરાવે છે: હથોડી (Malleus),એરણ (Incus) અને પેંગડું (Stapes). હથોડી અને એરણ વચ્ચેનો સાંધો એ એક પ્રકારનો સાયનોવિયલ સાંધો છે જેને મિજાગરાનો સાંધો (Hinge joint) કહેવામાં આવે છે. આ સાંધો ધ્વનિના તરંગોના પ્રતિભાવમાં આ હાડકાંની હલનચલન શક્ય બનાવે છે.

(B) $Atlas$ (પ્રથમ ગ્રીવા મણકો) અને $axis$ (બીજો ગ્રીવા મણકો) વચ્ચેના સાંધાને $pivot$ $joint$ (ધરી સાંધો) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Pivot$ $joints$ એ $synovial$ $joints$ (સાંધાનો સાંધો) નો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે,જે પરિભ્રમણ ગતિ માટે જવાબદાર છે,જેમ કે માથાનું ડાબે-જમણે હલનચલન.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(b)$ છે.

(C) : રેસામય અથવા અચલ સાંધા એવા સાંધા છે જેમાં સંબંધિત હાડકાં વચ્ચે કોઈ હલનચલન થતું નથી. હાડકાંના છેડાઓ વચ્ચે સફેદ રેસામય પેશી હાજર હોય છે. રેસામય સાંધા ખોપરીના હાડકાં વચ્ચે જોવા મળે છે જેને સીવણ (sutures) કહેવાય છે,તેમજ દાંત અને મેક્સિલા અથવા મેન્ડિબલ વચ્ચેના સાંધામાં જોવા મળે છે.

(D) સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
$1$. કાસ્થિમય સાંધો: કરોડસ્તંભમાં પાસપાસેના મણકાઓ વચ્ચે જોવા મળે છે.
$2$. ખૂંટી સાંધો (Pivot joint): એટલાસ અને એક્સિસ (પ્રથમ અને દ્વિતીય ગ્રીવા મણકા) વચ્ચે જોવા મળે છે.
$3$. મીઠા સાંધો (Hinge joint): ઘૂંટણના સાંધા અથવા કોણીના સાંધામાં જોવા મળે છે.
$4$. ઉખલ સાંધો (Ball and socket joint): હ્યુમરસના શીર્ષ અને અંસમેખલાની ગ્લેનોઇડ ગુહા વચ્ચે જોવા મળે છે.
$5$. તંતુમય સાંધો (Fibrous joint): ખોપરીના અગ્રકપાલ અને પશ્ચકપાલ અસ્થિઓ વચ્ચે (સીવણ/sutures) જોવા મળે છે.
$6$. સરકતો સાંધો (Gliding joint): કાંડાના અસ્થિઓ (carpals) વચ્ચે જોવા મળે છે,જે સરકતી ગતિ માટે જવાબદાર છે.

(A) સાયનોવિયલ સાંધાની મુખ્ય લાક્ષણિકતા બે હાડકાંની સાંધાવાળી સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહાની હાજરી છે.
આ રચના નોંધપાત્ર હલનચલન માટે જવાબદાર છે.
એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચેનો સાંધો (એટલાન્ટો-એક્સિયલ સાંધો) એ પીવોટ સાંધો છે,જે સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે.
તેથી,વિકલ્પ $A$ સાચી લાક્ષણિકતા અને ઉદાહરણ દર્શાવે છે.

(A) કોણીનો સાંધો એ મીઠા સાંધા (hinge joint) નું ઉદાહરણ છે.
મીઠા સાંધા એ ડાયઆર્થ્રોસિસ (મુક્ત રીતે હલનચલન કરી શકતા સાંધા) નો એક પ્રકાર છે જે માત્ર એક જ સમતલમાં કોણીય હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું કાર્ય કરે છે.
આ હલનચલનમાં હાડકાં વચ્ચેનો ખૂણો વધે છે અથવા ઘટે છે.
માનવ શરીરમાં મીઠા સાંધાના અન્ય સામાન્ય ઉદાહરણોમાં ઘૂંટણનો સાંધો અને આંગળીઓના વેઢા વચ્ચેના સાંધાનો સમાવેશ થાય છે.

(A) ઘૂંટણનો સાંધો એ $hinge$ $joint$ (મીઠાના સાંધા) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$Hinge$ $joint$ મુખ્યત્વે એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું કાર્ય કરે છે,જેનાથી વળવું (flexion) અને સીધા થવું (extension) શક્ય બને છે.
ઘૂંટણના કિસ્સામાં,તે નીચેના પગને સાથળની નજીક અને દૂર લઈ જવાની મંજૂરી આપે છે.
$Hinge$ $joint$ ના અન્ય ઉદાહરણોમાં કોણીનો સાંધો અને આંગળીઓના સાંધાનો સમાવેશ થાય છે.

(B) સાયનોવિયલ સાંધાઓની લાક્ષણિકતા બે હાડકાંની સાંધાની સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહાની હાજરી છે.
આ રચના નોંધપાત્ર હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે.
આ સાંધાઓ હલનચલન અને અન્ય ઘણી ગતિવિધિઓમાં મદદ કરે છે.
સાયનોવિયલ સાંધાના ઉદાહરણોમાં બોલ અને સોકેટ સાંધો (હ્યુમરસ અને પેક્ટોરલ ગર્ડલ વચ્ચે),મિજાગરા સાંધો (ઘૂંટણનો સાંધો),પીવોટ સાંધો (એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચે),ગ્લાઈડિંગ સાંધો (કાર્પલ્સ વચ્ચે) અને સેડલ સાંધો (અંગૂઠાના કાર્પલ અને મેટાકાર્પલ વચ્ચે) નો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $B$ લાક્ષણિકતા (પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહા) અને માન્ય ઉદાહરણ (એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચેનો સાંધો,જે પીવોટ સાંધો છે) ને યોગ્ય રીતે દર્શાવે છે.

(D) સાંધાઓનું વર્ગીકરણ તેમની રચનાત્મક જટિલતા અને તેઓ કેટલી હલનચલન કરવા દે છે તેના આધારે કરવામાં આવે છે.
$1$. રેશામય સાંધા (Fibrous joints) કોઈ પણ પ્રકારની હલનચલન થવા દેતા નથી. આ સાંધા ઘટ્ટ રેશામય સંયોજક પેશીઓ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જેમ કે ખોપરીના અસ્થિઓ વચ્ચે આવેલા સીવણ (sutures).
$2$. કાસ્થિમય સાંધા (Cartilaginous joints) મર્યાદિત હલનચલન કરવા દે છે અને તે કાસ્થિ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જેમ કે પાસ-પાસેના કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચેના સાંધા.
$3$. સાઈનોવિયલ સાંધા (Synovial joints) પ્રવાહીથી ભરેલી સાઈનોવિયલ ગુહાની હાજરી દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે,જે નોંધપાત્ર હલનચલન શક્ય બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે ખલ-ખિલક સાંધો,મિજાગરા સાંધો વગેરે.
તેથી,સાચો જવાબ રેશામય સાંધો છે.

(D) $1$. કાસ્થિમય સાંધા કરોડસ્તંભમાં પાસપાસેના મણકા વચ્ચે જોવા મળે છે. વિકલ્પ $A$ માં આપેલું ઉદાહરણ ખોટું છે કારણ કે અગ્રકપાલ અને પાર્શ્વકપાલ અસ્થિઓ વચ્ચેનો સાંધો તંતુમય સાંધો (સીવણ) છે.
$2$. ખૂંટી સાંધા પરિભ્રમણ ગતિ માટે જવાબદાર છે,જેમ કે એટલાસ અને એક્સિસ મણકા વચ્ચેનો સાંધો. વિકલ્પ $B$ માં આપેલું ઉદાહરણ ખોટું છે.
$3$. મીઠા સાંધા એક જ સમતલમાં ગતિ કરવા દે છે,જેમ કે કોણીનો સાંધો. હ્યુમરસ અને અંસમેખલા વચ્ચેનો સાંધો એ ખલ-ખૂંદડી સાંધો (ball and socket joint) છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ ખોટો છે.
$4$. સરકતા સાંધા અસ્થિઓને સાંધાના સમતલ પર કોઈપણ દિશામાં એકબીજા પર સરકવા દે છે. કાંડાના અસ્થિઓ (carpals) વચ્ચેના સાંધા એ સરકતા સાંધાના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે. તેથી,વિકલ્પ $D$ સાચો છે.

(B) જ્યારે કોઈ એથ્લેટ પડે છે અને પડતી વખતે ઈજા ઘટાડવા માટે હાથનો ઉપયોગ કરે છે,ત્યારે આઘાત મુખ્યત્વે ઉપલા અંગોના સાંધાઓ જેવા કે કાંડા,કોણી અને ખભા દ્વારા શોષાય છે.
આ સાંધાઓને $Synovial$ સાંધા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,જે નોંધપાત્ર હલનચલન માટે જવાબદાર છે અને ઉચ્ચ-પ્રભાવના આઘાત દરમિયાન ઈજા થવાની સંભાવના ધરાવે છે.
વધુમાં,હાથના હાડકાં (રેડિયસ અને અલ્ના) તેમની લંબાઈ સાથે $Fibrous$ સાંધા (ખાસ કરીને સિન્ડેસ્મોસિસ) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
તેથી,આ અકસ્માત દરમિયાન $Fibrous$ અને $Synovial$ સાંધાઓનું સંયોજન સૌથી વધુ પ્રભાવિત થવાની શક્યતા છે.

(D) સેડલ સાંધો એ એક પ્રકારનો સાયનોવિયલ સાંધો છે,જેમાં સાંધો બનાવતા હાડકાંમાંથી એક હાડકું ઘોડાની જીન (saddle) જેવો આકાર ધરાવે છે અને બીજું હાડકું તેના પર સવારની જેમ ગોઠવાયેલું હોય છે.
આ પ્રકારનો સાંધો બે સમતલોમાં હલનચલન (flexion-extension અને abduction-adduction) શક્ય બનાવે છે.
માનવ શરીરમાં સેડલ સાંધાનું સૌથી ઉત્તમ ઉદાહરણ કાર્પલ હાડકા (ખાસ કરીને ટ્રેપેઝિયમ) અને અંગૂઠાના મેટાકાર્પલ હાડકા વચ્ચેનો સાંધો છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ મિજાગરા સાંધો: ઘૂંટણના સાંધામાં જોવા મળે છે,જે એક જ દિશામાં હલનચલન કરવા દે છે $(a-3)$.
$(b)$ ખીલા સાંધા: એટલાસ અને એક્સિસ કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચે જોવા મળે છે,જે પરિભ્રમણ ગતિ કરવા દે છે $(b-1)$.
$(c)$ ઉખલ સાંધો: ખભામાં જોવા મળે છે,જે બહુ-અક્ષીય હલનચલન કરવા દે છે $(c-4)$.
$(d)$ સરકતો સાંધો: કાંડાના હાડકાં (કાર્પલ્સ) વચ્ચે જોવા મળે છે અને હાડકાંને એકબીજા પર સરકવા દે છે $(d-2)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-3, b-1, c-4, d-2$ છે.

(C) ખોટી જોડી $C$ છે.
$A$. ગ્લાઈડિંગ સાંધા કાર્પલ્સ વચ્ચે જોવા મળે છે,જે સરકતી હલનચલન માટે જવાબદાર છે. આ વિધાન સાચું છે.
$B$. સેડલ સાંધા અંગૂઠાના કાર્પલ અને મેટાકાર્પલ વચ્ચે જોવા મળે છે,જે વધુ હલનચલન માટે અનુકૂળ છે. આ વિધાન સાચું છે.
$C$. ઘૂંટણનો સાંધો એ મિજાગરા સાંધો (Hinge joint) છે,ખલ-ખિલકડા સાંધો નથી. ખલ-ખિલકડા સાંધા ખભા અને નિતંબના સાંધામાં જોવા મળે છે. તેથી,આ જોડી ખોટી છે.
$D$. ધરી સાંધા એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચે જોવા મળે છે,જે માથાની પરિભ્રમણ ગતિ માટે જવાબદાર છે. આ વિધાન સાચું છે.

(A) તંતુમય સાંધા (Fibrous joints) એ ઘટ્ટ તંતુમય સંયોજક પેશીની હાજરી દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે જે હાડકાંને એકસાથે જોડે છે.
આ સાંધાઓ અચલ (immovable) હોય છે અને કોઈ પણ પ્રકારની હલનચલન કરવા દેતા નથી,જેમ કે ખોપરીના હાડકાં વચ્ચે આવેલા સીવણ (sutures).
કાસ્થિમય સાંધા મર્યાદિત હલનચલન કરવા દે છે,જ્યારે સાંધાના સાંધા (Synovial joints) મુક્તપણે હલનચલન કરી શકે છે.

(C) મનુષ્યમાં,પાંસળીઓ ઉરોસ્થિ (sternum) સાથે કાચવત કાસ્થિ (hyaline cartilage) દ્વારા જોડાયેલી હોય છે.
આ પ્રકારનો સાંધો,જેમાં સાંધાના હાડકાં કાસ્થિ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,તેને કાસ્થિજાત સાંધો કહેવામાં આવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,આ સાંધા ખૂબ જ મર્યાદિત હલનચલન માટે જવાબદાર છે,જે શ્વસન દરમિયાન ઉરોદરપટલ અને છાતીના પાંજરાને લવચીકતા પ્રદાન કરે છે.
તેથી,પાંસળીઓ અને ઉરોસ્થિ વચ્ચેનો સાંધો એ કાસ્થિજાત સાંધો છે.

(C) અસ્થિબંધ (ligament) એ એક મજબૂત અને લવચીક સંયોજક પેશી છે જે બે હાડકાંને સાંધા પર એકબીજા સાથે જોડે છે.
જો અસ્થિબંધ કપાઈ જાય અથવા તૂટી જાય,તો સાંધા પર હાડકાંને પકડી રાખતું મુખ્ય બંધન નષ્ટ થઈ જાય છે.
પરિણામે,હાડકાં તેમના સામાન્ય સ્થાનથી હટી જાય છે અથવા ઢીલાં પડી જાય છે,જેના કારણે સાંધા અસ્થિર થઈ જાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) $1$. મિજાગરાના સાંધા એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવા દે છે,જેમ કે કોણી અથવા ઘૂંટણમાં,કશેરુકાઓ વચ્ચે નહીં.
$2$. સરકતા સાંધા અસ્થિઓને એકબીજા પર સરકવા દે છે. ક્રમિક કશેરુકાઓના યોજી પ્રવર્ઘો (zygapophyses) સરકતા સાંધા બનાવે છે,જે કશેરુકાઓ વચ્ચે મર્યાદિત હલનચલન શક્ય બનાવે છે.
$3$. કાસ્થિમય સાંધા મર્યાદિત હલનચલન આપે છે અને તે પાસપાસેની કશેરુકાઓ વચ્ચે (આંતરકશેરુકા તકતીઓ) જોવા મળે છે,ખોપરીમાં નહીં.
$4$. તંતુમય સાંધા અચલિત સાંધા છે જે ખોપરીમાં (સીવણ - sutures) જોવા મળે છે,અંગુલ્લાસ્થિઓ વચ્ચે નહીં.
તેથી,સાચો જવાબ સરકતો સાંધો અને યોજી પ્રવર્ઘો છે.

(B) કોણીનો સાંધો માત્ર એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું કાર્ય કરે છે. તેથી,તેને $Hinge$ $joint$ (મિજાગરા સાંધો) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$Pivot$ $joint$ (ઉખળી સાંધો) પરિભ્રમણ ગતિ માટે જવાબદાર છે (દા.ત.,એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચે).
$Gliding$ $joint$ (સરકતો સાંધો) અસ્થિઓને એકબીજા પર સરકવા દે છે (દા.ત.,કાંડાના અસ્થિઓ વચ્ચે).
$Ball$ $and$ $socket$ $joint$ (કંદૂક-ઉલૂખલ સાંધો) બધી દિશાઓમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે (દા.ત.,ખભા અને નિતંબના સાંધા).

(D) સાયનોવિયલ સાંધાની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં બે અસ્થિઓની સંધિ સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ પોલાણ હોય છે.
આ રચના નોંધપાત્ર હલનચલન માટે જવાબદાર છે.
આ સાંધાઓ પ્રચલન અને અન્ય ઘણી હિલચાલમાં મદદ કરે છે.
પિવોટ સાંધા (સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર) નું ઉદાહરણ શિરોધર (એટલાસ) અને અક્ષ (એક્સિસ) કશેરુકા વચ્ચેનો સાંધો છે.

(D) $1$. કાસ્થિમય સાંધામાં અસ્થિઓ કાસ્થિ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જેમ કે કરોડસ્તંભમાં પાસ-પાસેની કશેરુકાઓ વચ્ચે. અગ્રકપાલી અને મધ્યકપાલી અસ્થિ વચ્ચેનો સાંધો તંતુમય સાંધો (સીવણ) છે.
$2$. ઉખળી સાંધા પરિભ્રમણ ગતિ માટે જવાબદાર છે. એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચેનો સાંધો ઉખળી સાંધો છે,ત્રીજી અને ચોથી ગ્રીવા કશેરુકા વચ્ચે નહીં.
$3$. મિજાગરા સાંધા એક જ સમતલમાં ગતિ કરવા દે છે,જેમ કે કોણીનો સાંધો. હ્યુમરસ અને એટલાસ વચ્ચેનો સાંધો મિજાગરા સાંધો નથી.
$4$. સરકતા સાંધા અસ્થિઓને એકબીજા પર સરકવા દે છે. મણિબંધાસ્થિ (કાર્પલ્સ) વચ્ચેના સાંધા સરકતા સાંધાના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.

(B) સાંધાઓને તેમના દ્વારા થતા હલનચલનના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. તંતુમય સાંધા કોઈ પણ પ્રકારનું હલનચલન કરવા દેતા નથી. આ સાંધા ખોપરીના ચપટા અસ્થિઓમાં જોવા મળે છે,જે સ્યુચર્સ (sutures) સ્વરૂપે ઘટ્ટ તંતુમય સંયોજક પેશીઓની મદદથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે અને મસ્તિષ્ક પેટી (cranium) બનાવે છે.
$2$. કાસ્થિમય સાંધા મર્યાદિત હલનચલન કરવા દે છે અને તે કરોડસ્તંભમાં પાસ-પાસેના કશેરુકાઓ વચ્ચે જોવા મળે છે.
$3$. મુક્તચલ સાંધા (સાઈનોવિયલ સાંધા) બે અસ્થિઓની સાંધાની સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાઈનોવિયલ ગુહાની હાજરી દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે,જે નોંધપાત્ર હલનચલન કરવા દે છે (દા.ત.,કંદૂક-ઉલૂખલ સાંધો).
તેથી,સાચો જવાબ તંતુમય સાંધો છે.

(C) એટલાસ ($C1$ કરોડસ્તંભ) અને એક્સિસ ($C2$ કરોડસ્તંભ) વચ્ચેના સાંધાને એટલાન્ટો-એક્સિયલ સાંધો કહેવામાં આવે છે.
આ સાંધો માથાની પરિભ્રમણ ગતિ (માથું 'ના' પાડવા માટે હલાવવું) માટે જવાબદાર છે.
તેને પાયવોટ સાંધા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,જે સાયનોવિયલ સાંધાનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે.
સાયનોવિયલ સાંધાઓની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં બે હાડકાં વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહા હોય છે,જે નોંધપાત્ર હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.

(D) સરકતો સાંધો (Gliding joint) એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જે સપાટ અથવા લગભગ સપાટ સાંધાની સપાટી ધરાવતા અસ્થિઓ વચ્ચે રચાય છે.
આ સાંધા અસ્થિઓને સાંધાના સમતલ પર કોઈપણ દિશામાં એકબીજા પર સરકવાની મંજૂરી આપે છે.
માનવ શરીરમાં,સરકતા સાંધા કાંડાના કાર્પલ અસ્થિઓ વચ્ચે,ઘૂંટીના ટાર્સલ અસ્થિઓ વચ્ચે અને પાસપાસેના કરોડરજ્જુના મણકાના ઝાયગાપોફિસિસ વચ્ચે જોવા મળે છે.
તેથી,સરકતા સાંધા અને કાર્પલ અસ્થિઓની જોડી સાચી છે.
કાસ્થિમય સાંધા પાસપાસેના કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચે જોવા મળે છે,અગ્રકપાલ અને પશ્ચકપાલ અસ્થિઓ વચ્ચે નહીં (જે તંતુમય સાંધા છે).
ખીલા જેવા સાંધા પરિભ્રમણ ગતિની મંજૂરી આપે છે (દા.ત.,એટલાસ અને એક્સિસ વચ્ચે),ત્રીજા અને ચોથા ગ્રીવા મણકા વચ્ચે નહીં.
મિજાગરા જેવા સાંધા એક સમતલમાં ગતિની મંજૂરી આપે છે (દા.ત.,કોણીનો સાંધો),જ્યારે હ્યુમરસ અને અંસમેખલા વચ્ચેનો સાંધો એ ખલ-ખાડા સાંધો (ball and socket joint) છે.

(B) વિધાન સાચું છે કારણ કે કંદુક-ખલ સાંધા અનેક દિશાઓમાં હલનચલન કરવા દે છે,જે તેમને શરીરના સૌથી વધુ ગતિશીલ સાંધા બનાવે છે.
કારણ પણ સાચું છે કારણ કે આ સાંધા સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે,જેમાં ઘર્ષણ ઘટાડવા માટે સાયનોવિયલ પ્રવાહી હોય છે.
જોકે,સાયનોવિયલ પ્રવાહીની હાજરી એ તમામ સાયનોવિયલ સાંધાઓની લાક્ષણિકતા છે,તે કંદુક-ખલ સાંધા સૌથી વધુ ગતિશીલ હોવાનું ચોક્કસ કારણ નથી. તેમની વધુ ગતિશીલતાનું મુખ્ય કારણ તેમની રચના છે,જેમાં એક હાડકાનો ગોળાકાર છેડો બીજા હાડકાના પ્યાલા જેવા ખાડામાં ગોઠવાયેલો હોય છે.
તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે,પરંતુ કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.

$(A)$ સાચી જોડકાં નીચે મુજબ છે:
$1$. સરકતો સાંધો (Gliding joint): કાર્પલ્સ વચ્ચે જોવા મળે છે, જે સરકતી હલનચલન માટે જવાબદાર છે.
$2$. મિજાગરા સાંધો (Hinge joint): હ્યુમરસ અને અલ્ના (કોણીનો સાંધો) વચ્ચે જોવા મળે છે, જે એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવા દે છે.
$3$. ખૂંટી સાંધો (Pivot joint): એટલાસ અને એક્સિસ (ગ્રીવા કશેરુકાઓ) વચ્ચે જોવા મળે છે, જે પરિભ્રમણ હલનચલન કરવા દે છે.
$4$. સેડલ સાંધો (Saddle joint): અંગૂઠાના કાર્પલ અને મેટાકાર્પલ વચ્ચે જોવા મળે છે, જે વધુ હલનચલન કરવા દે છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(ii), (d)-(i)$ છે.

(N/A) એટલાસ/એક્સિસ: ધરી સાંધો (Pivot joint)
$(b)$ અંગૂઠાના કાર્પલ/મેટાકાર્પલ: સેડલ સાંધો (Saddle joint)
$(c)$ આંગળીના અસ્થિઓ વચ્ચે: મિજાગરા સાંધો (Hinge joint)
$(d)$ ફીમર/એસીટાબ્યુલમ: ઉલૂખલ સાંધો (Ball and socket joint)
$(e)$ મસ્તિષ્ક અસ્થિઓ વચ્ચે: તંતુમય સાંધો (Fibrous joint)
$(f)$ પેલ્વિક ગર્ડલના પ્યુબિક અસ્થિઓ વચ્ચે: કાસ્થિમય સાંધો (Cartilaginous joint - Pubic symphysis)

(N/A) સાંધાઓ એ પેશીઓની એવી રચનાત્મક ગોઠવણી છે જે બે કે તેથી વધુ હાડકાંને તેમના જોડાણના સ્થાને જોડે છે.
$\Rightarrow$ શરીરના હાડકાના ભાગોને સમાવતી તમામ પ્રકારની હલનચલન માટે સાંધાઓ આવશ્યક છે.
- સાંધાઓ એ હાડકાં વચ્ચે અથવા હાડકાં અને કાસ્થિ વચ્ચેના સંપર્ક બિંદુઓ છે. સ્નાયુઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું બળ સાંધાઓ દ્વારા હલનચલન કરવા માટે વપરાય છે,જ્યાં સાંધો આધારબિંદુ (fulcrum) તરીકે કાર્ય કરે છે.
સાંધાઓને $3$ મુખ્ય રચનાત્મક સ્વરૂપોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે:
$(1)$ રેસામય સાંધા (Fibrous joints),$(2)$ કાસ્થિમય સાંધા (Cartilaginous joints),$(3)$ સાયનોવિયલ સાંધા (Synovial joints).
રેસામય સાંધા: આ અચલ સાંધા છે જે કોઈપણ હલનચલન કરવા દેતા નથી. આ પ્રકારનો સાંધો ખોપરીના સપાટ હાડકાંમાં જોવા મળે છે જે ક્રેનિયમ બનાવવા માટે સીવણ (sutures) ના સ્વરૂપમાં ઘટ્ટ રેસામય સંયોજક પેશીઓની મદદથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
$\Rightarrow$ કાસ્થિમય સાંધા: હાડકાં કાસ્થિની મદદથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે. કરોડરજ્જુમાં પાસ-પાસેના કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચેનો સાંધો આ પ્રકારનો હોય છે. તે મર્યાદિત હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે.
સાયનોવિયલ સાંધા: આ સાંધાઓ બે હાડકાંની જોડાતી સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહાની હાજરી દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. આવી ગોઠવણી નોંધપાત્ર હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે અને તે પ્રચલન અને અન્ય હલનચલનમાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણો:
$(i)$ ઉખલ સાંધો (Ball and socket joint) (હ્યુમરસ અને પેક્ટોરલ ગર્ડલ વચ્ચે)
$(ii)$ મિજાગરા સાંધો (Hinge joint) (ઘૂંટણનો સાંધો)
$(iii)$ ધરી સાંધો (Pivot joint) (એટલાસ અને એક્સિસ મણકા વચ્ચે)
$(iv)$ સરકતો સાંધો (Gliding joint) (કાર્પલ્સ વચ્ચે)
$(v)$ સેડલ સાંધો (Saddle joint) (અંગૂઠાના કાર્પલ અને મેટાકાર્પલ વચ્ચે)

(N/A) સાયનોવિયલ સાંધાઓની લાક્ષણિક્તા એ છે કે તેમાં બે અસ્થિઓના જોડાણ સ્થાને પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહા હોય છે. આ પ્રકારની ગોઠવણી નોંધપાત્ર હલનચલન શક્ય બનાવે છે. આ સાંધાઓ પ્રચલન અને અન્ય હલનચલનમાં મદદરૂપ થાય છે.
સાયનોવિયલ સાંધાના મુખ્ય $6$ પ્રકારો છે:
$(i)$ કંદૂક-ઉલૂખલ સાંધો (Ball and socket joint): ભુજાસ્થિ અને અંસમેખલા વચ્ચે.
$(ii)$ મિજાગરા સાંધો (Hinge joint): ઘૂંટણનો સાંધો અથવા કોણીનો સાંધો.
$(iii)$ ધરી સાંધો (Pivot joint): શિરોધર (Atlas) અને અક્ષક (Axis) કશેરુકા વચ્ચે.
$(iv)$ સરકતો સાંધો (Gliding joint): મણિબંધાસ્થિઓ (Carpals) વચ્ચે.
$(v)$ સેડલ સાંધો (Saddle joint): અંગૂઠાના મણિબંધાસ્થિ અને પશ્ચમણિબંધાસ્થિ વચ્ચે.
$(vi)$ અંડાકાર સાંધો (Ellipsoid/Condyloid joint): પ્રગંડસ્થિ (Radius) અને મણિબંધાસ્થિઓ વચ્ચે.

(B) હાડકાની સાંધાની સપાટીઓ એક શ્લેષલ અવકાશ (synovial space) બનાવે છે જે શ્લેષલ પ્રવાહી (synovial fluid) થી ભરેલું હોય છે. આ પ્રવાહી એક ઊંજણ (lubricant) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે હાડકાં વચ્ચેનું ઘર્ષણ ઘટાડે છે,જેનાથી સાંધા ઘર્ષણના અવાજ કે પીડા વગર સરળતાથી કાર્ય કરી શકે છે.

(N/A) ખલદસ્તા સાંધો $Humerus$ (પ્રગંડિકા) અસ્થિ અને અંસમેખલાના સ્કંધમેખલાની ગ્લેનોઇડ ગુહાની વચ્ચે જોવા મળે છે. આ પ્રકારનો સાંધો અસ્થિઓને બધી દિશાઓમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે,ખભાનો સાંધો અને નિતંબનો સાંધો.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. મિજાગરા સાંધો: ઘૂંટણના સાંધામાં જોવા મળે છે $(4)$.
$B$. સેડલ સાંધો: અંગૂઠાના કાર્પલ અને મેટાકાર્પલ વચ્ચે જોવા મળે છે $(3)$.
$C$. ખીલા જેવો સાંધો: એટલાસ અને એક્સિસ કરોડરજ્જુ વચ્ચે જોવા મળે છે $(1)$.
$D$. ઉખલ સાંધો: હ્યુમરસ અને પેક્ટોરલ ગર્ડલ વચ્ચે જોવા મળે છે $(5)$.
આમ, સાચો ક્રમ $A-4, B-3, C-1, D-5$ છે.

(C) અસ્થિબંધ એ વિશિષ્ટ સંયોજક પેશીઓ છે જે હલનચલન કરી શકે તેવા અથવા સાયનોવિયલ સાંધાઓ પર એક હાડકાને બીજા હાડકા સાથે જોડે છે.
જો અસ્થિબંધ કપાઈ જાય અથવા તૂટી જાય,તો સાંધાની રચનાત્મક અખંડિતતા જોખમાય છે.
આના પરિણામે હાડકાં વચ્ચેનું યોગ્ય જોડાણ ખોરવાય છે,જેના કારણે સાંધાઓ અસ્થિર અથવા 'અનફિક્સ્ડ' (unfixed) થઈ જાય છે.

(A) કોણીનો સાંધો એ ત્રણ હાડકાંના જોડાણથી બનેલો એક જટિલ સાંધો છે: હ્યુમરસ (ઉપરનો હાથ),રેડિયસ અને અલ્ના (અગ્રબાહુ).
$1$) હ્યુમરો-અલ્નાર સાંધો એ મીંજા સાંધો (hinge joint) છે,જે વાંકા વળવાની અને સીધા થવાની ગતિ આપે છે.
$2$) હ્યુમરો-રેડિયલ સાંધો પણ એક મીંજા સાંધો છે.
$3$) પ્રોક્સિમલ રેડિયો-અલ્નાર સાંધો એ ખૂંટી સાંધો (pivot joint) છે,જે પરિભ્રમણ (pronation અને supination) માટે જવાબદાર છે.
પ્રશ્ન ખાસ કરીને રેડિયો-અલ્નાના ઉપરના હાથ (હ્યુમરસ) સાથેના જોડાણ વિશે પૂછે છે,તેથી તે કોણીના મીંજા સાંધાના ઘટકને દર્શાવે છે.

(B) કાસ્થિમય સાંધાઓ એ અલ્પ હલનચલન ધરાવતા સાંધાઓ છે. આ સાંધાઓમાં,પાસપાસેના હાડકાં કાસ્થિ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે. શ્વેત તંતુમય કાસ્થિની તકતીઓ મજબૂત હોય છે પરંતુ શ્વેત તંતુમય પેશી કરતા વધુ સ્થિતિસ્થાપક અને દબનીય હોય છે. આ સાંધાઓ કરોડરજ્જુના મણકાઓ વચ્ચે,પ્યુબિક સિમ્ફિસિસ પર અને ઉરોસ્થિ (sternum) તથા પાંસળીઓ વચ્ચે હાડકાંને જોડી રાખે છે. કાસ્થિની તકતીઓના દબાણ દ્વારા આવા સાંધાઓ પર હાડકાં થોડું હલનચલન દર્શાવે છે.

(A) સીવણ (Sutures) એ માનવ ખોપરીમાં જોવા મળતા અચલ સાંધા છે.
તેઓ ગીચ તંતુમય સંયોજક પેશીઓના બનેલા હોય છે જે ખોપરીના હાડકાંને એકબીજા સાથે જોડીને મસ્તિષ્ક પેટી (cranium) બનાવે છે.
તેઓ કોઈપણ પ્રકારની હલનચલન થવા દેતા નથી,તેથી તેમને તંતુમય સાંધા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) તંતુમય સાંધા એ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જેમાં હાડકાં ઘટ્ટ તંતુમય સંયોજક પેશી દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
આ સાંધાઓમાં સાંધાની ગુહા (joint cavity) નો અભાવ હોય છે.
કારણ કે હાડકાં મજબૂત અને સખત કોલેજન તંતુઓ દ્વારા ચુસ્તપણે જોડાયેલા હોય છે,તેથી આ સાંધાઓ કોઈપણ પ્રકારનું હલનચલન કરવા દેતા નથી.
તેના ઉદાહરણોમાં ખોપરીના હાડકાં વચ્ચેના સીવણ (sutures) અને દાંતના સોકેટમાં જોવા મળતા ગોમ્ફોસિસ સાંધાનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) સેડલ સાંધો એ સાયનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જેમાં વિરોધી સપાટીઓ ઘોડાની કાઠી (saddle) જેવી આકારની હોય છે. મનુષ્યમાં,સેડલ સાંધો ખાસ કરીને અંગૂઠાના કાર્પલ (ટ્રેપેઝિયમ) અને મેટાકાર્પલ હાડકાંની વચ્ચે આવેલો હોય છે. આ સાંધો હલનચલનની વધુ સ્વતંત્રતા આપે છે,ખાસ કરીને અંગૂઠાની વિરોધી ગતિ (opposition) માટે.

(D) ઘૂંટણનો સાંધો,કોણી,ઘૂંટી અને આંગળીઓના સાંધા (interphalangeal joints) એ મિજાગરા સાંધાના (hinge joint) ઉદાહરણો છે. મિજાગરા સાંધો એ સાઈનોવિયલ સાંધાનો એક પ્રકાર છે જે મુખ્યત્વે એક જ સમતલમાં હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે દરવાજાના મિજાગરા જેવું કાર્ય કરે છે.

(B) સાયનોવિયલ સાંધાઓની મુખ્ય લાક્ષણિકતા બે હાડકાંની સાંધાની સપાટીઓ વચ્ચે પ્રવાહીથી ભરેલી સાયનોવિયલ ગુહાની હાજરી છે.
આ સાંધાઓ નોંધપાત્ર હલનચલન માટે પરવાનગી આપે છે.
તેઓ હલનચલન અને અન્ય ઘણી પ્રવૃત્તિઓ માટે આવશ્યક છે.
આ સાંધાઓમાં સાયનોવિયલ પટલની હાજરી હોય છે જે સાયનોવિયલ પ્રવાહીનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે સાંધાને લુબ્રિકેટ કરે છે અને હાડકાં વચ્ચેના ઘર્ષણને ઘટાડે છે.

(A) ખલ-ખિલક સાંધો ($Ball$ and $socket$ $joint$) એ એક પ્રકારનો સાયનોવિયલ સાંધો (મુક્ત રીતે હલનચલન કરી શકતો સાંધો) છે.
આ સાંધામાં,એક અસ્થિનો ગોળાકાર છેડો બીજા અસ્થિના પ્યાલા જેવા પોલાણમાં ગોઠવાય છે.
હ્યુમરસ અસ્થિ અંસમેખલાના ગ્લેનોઇડ પોલાણમાં અને ફીમર અસ્થિ નિતંબમેખલાના એસીટાબ્યુલમમાં ગોઠવાય છે,જે બંને આ પ્રકારના સાંધાનું ઉદાહરણ છે.

(B) એટલાસ અને એક્સિસ કરોડરજ્જુના મણકાઓ ખૂંટી સાંધા (Pivot joint) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
તેને પરિભ્રમણીય સાંધો (rotatory joint) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ખૂંટી સાંધો બે હાડકાંમાંથી એકને તેની જગ્યાએ સ્થિર રાખે છે અને તેના પર એક ખીલા જેવી રચના હોય છે,જેની આસપાસ બીજું હાડકું ફરે છે,જેનાથી પરિભ્રમણ શક્ય બને છે.

(D) ફીમર (સાથળનું હાડકું) અને પેલ્વિક ગર્ડલ (નિતંબ મેખલાના એસીટાબ્યુલમ) વચ્ચેના સાંધાને હિપ જોઈન્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સાંધાને ખલકૂતર સાંધા (Ball and socket joint) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
આ પ્રકારના સાંધામાં,એક હાડકાનો ગોળાકાર ભાગ (ફીમરનું શીર્ષ) બીજા હાડકાની વાટકા જેવી પોલાણ (એસીટાબ્યુલમ) માં ગોઠવાય છે.
આ રચના વિવિધ દિશાઓમાં હલનચલન કરવાની ક્ષમતા આપે છે,જેમાં ફ્લેક્સન,એક્સટેન્શન,એબડક્શન,એડક્શન,રોટેશન અને સર્કમડક્શનનો સમાવેશ થાય છે.

(D) કાસ્થિ સાંધાઓ કાસ્થિની તકતીઓના દબાણને કારણે સાંધા પર માત્ર મર્યાદિત હલનચલન કરવા દે છે,ઉદાહરણ તરીકે,કરોડસ્તંભના કશેરુકાઓ. તેથી,તે ખૂબ જ હલનચલન કરવા દે છે તે વિધાન ખોટું છે.