Gujarati

Protista (Unicellular eukaryotes) Questions in Gujarati

Class 11 Biology · Biological Classification · Protista (Unicellular eukaryotes)

434+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 46 of 434 questions in Gujarati

301
MediumMCQ
સ્લાઈમ મોલ્ડ $(Myxomycetes)$ ના થેલોઈડ શરીરને શું કહેવામાં આવે છે?
A
પ્લાઝમોડિયમ
B
ફ્રુટિંગ બોડી
C
માયસેલિયમ
D
પ્રોટોનેમા

Solution

(A) અકોષીય સ્લાઈમ મોલ્ડ $(Myxomycetes)$ ના વાનસ્પતિક તબક્કામાં બહુકોષકેન્દ્રીય,અમીબા જેવું અને ખુલ્લા પ્રોટોપ્લાઝમના જથ્થાને $Plasmodium$ કહેવામાં આવે છે.
આ $Plasmodium$ કદમાં ઘણા ફૂટ સુધી વધી શકે છે અને અમીબીય ગતિ દ્વારા હલનચલન કરે છે,જે કાર્બનિક પદાર્થોનું ભક્ષણ કરે છે.
પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં,$Plasmodium$ વિભેદિત થાય છે અને બીજાણુઓ ધરાવતા ફ્રુટિંગ બોડી બનાવે છે.
302
MediumMCQ
ટ્રાઈપેનાસોમા .......... વર્ગમાં સમાવાય છે.
A
સાર્કોડીના
B
કશાધારી
C
પક્ષ્મધારી
D
બીજાણુધારી

Solution

(B) ટ્રાઈપેનાસોમા એ પરોપજીવી પ્રજીવ છે જે કશાધારી (મેસ્ટિગોફોરા) પ્રજીવોના વર્ગમાં આવે છે.
આ સજીવો મુક્તજીવી અથવા પરોપજીવી હોય છે અને પ્રચલન માટે કશા ધરાવે છે.
ટ્રાઈપેનાસોમા એ સ્લીપિંગ સિકનેસ (નિદ્રા રોગ) માટે જવાબદાર સજીવ છે.
303
MediumMCQ
$Trypanosoma$ માટે નીચેનામાંથી શું સાચું છે?
A
પોલીમોર્ફિક (બહુરૂપી)
B
મોનોજિનેટિક (એકપોષી)
C
વૈકલ્પિક પરોપજીવી
D
બિન-રોગકારક

Solution

(A) $Trypanosoma$ એ કાઇનેટોપ્લાસ્ટિડ્સનું એક પ્રજાતિ છે,જે એકકોષીય પરોપજીવી કશાધારી પ્રજીવોનો સમૂહ છે.
તે પોલીમોર્ફિક (બહુરૂપી) છે,જેનો અર્થ છે કે તે તેના જીવનચક્ર દરમિયાન વિવિધ બાહ્યરૂપ ધરાવે છે (જેમ કે ટ્રાયપોમેસ્ટિગોટ,એપિમેસ્ટિગોટ,એમેસ્ટિગોટ).
તે ડાયજેનેટિક (દ્વિપોષી) છે,જેને તેનું જીવનચક્ર પૂર્ણ કરવા માટે બે યજમાન (એક કીટક વાહક અને એક પૃષ્ઠવંશી યજમાન) ની જરૂર પડે છે.
તે ફરજિયાત (obligate) પરોપજીવી છે,જેનો અર્થ છે કે તે યજમાન વગર તેનું જીવનચક્ર પૂર્ણ કરી શકતું નથી.
તે અત્યંત રોગકારક છે અને આફ્રિકન સ્લીપિંગ સિકનેસ અને ચાગાસ રોગ જેવા રોગોનું કારણ બને છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી સચોટ લાક્ષણિકતા એ છે કે તે પોલીમોર્ફિક છે.
304
MediumMCQ
મેલેરિયાનો પરોપજીવી,$Plasmodium$,કયા વર્ગમાં આવે છે?
A
સાર્કોડીના
B
સીલીએટા
C
સ્પોરોઝુઆ
D
ડીનોફાયેસી

Solution

(C) મેલેરિયાનો પરોપજીવી,$Plasmodium$,એ સૃષ્ટિ $Protista$ નો સભ્ય છે.
આદિજીવ (protozoan) પ્રોટિસ્ટાના સમૂહમાં,$Plasmodium$ ને $Sporozoa$ (જેને $Apicomplexa$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) વર્ગમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
આ સજીવોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમના જીવનચક્રમાં ચેપી બીજાણુ જેવો તબક્કો જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
305
MediumMCQ
$Paramecium$ (પેરામિશિયમ) માં જનીનિક માહિતી ............ માં આવેલ હોય છે.
A
લઘુ કોષકેન્દ્ર (Micronucleus)
B
બૃહદ્ કોષકેન્દ્ર (Macronucleus)
C
$(a)$ અને $(b)$ બંને
D
કણાભસૂત્ર (Mitochondria)

Solution

(A) $Paramecium$ (પેરામિશિયમ) માં કોષકેન્દ્રીય દ્વરૂપતા (nuclear dimorphism) જોવા મળે છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં બે પ્રકારના કોષકેન્દ્રો હોય છે: લઘુ કોષકેન્દ્ર અને બૃહદ્ કોષકેન્દ્ર.
લઘુ કોષકેન્દ્ર દ્વિકીય $(2n)$ હોય છે અને તેમાં જનનકોષોની જનીનિક માહિતી સંગ્રહિત હોય છે,જે પ્રજનન અને સંયુગ્મન (conjugation) દરમિયાન જનીનિક પુનઃસંયોજન માટે જવાબદાર છે.
બૃહદ્ કોષકેન્દ્ર બહુકીય (polyploid) હોય છે અને તે કોષની ચયાપચયની ક્રિયાઓ અને વાનસ્પતિક કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે.
તેથી,વારસામાં ઉતરી આવતી પ્રાથમિક જનીનિક માહિતી લઘુ કોષકેન્દ્રમાં સંગ્રહિત હોય છે.
306
EasyMCQ
$Amoeba$ (અમીબા) અને $Paramecium$ (પેરામિશિયમ) માં આસૃતિ નિયમન (osmoregulation) ........ દ્વારા થાય છે.
A
કૂટપાદ
B
કોષકેન્દ્ર
C
આંકુચક રસધાની
D
સામાન્ય સપાટી

Solution

(C) આસૃતિ નિયમન એ સજીવના શરીરમાં પાણી અને ક્ષારનું સંતુલન જાળવવાની પ્રક્રિયા છે. $Amoeba$ અને $Paramecium$ જેવા મીઠા પાણીના પ્રજીવોમાં,આંકુચક રસધાની (contractile vacuole) એ આસૃતિ નિયમન માટે જવાબદાર વિશિષ્ટ અંગિકા છે. તે કોષરસમાંથી વધારાનું પાણી એકત્રિત કરે છે અને આસૃતિ દ્વારા પાણીના પ્રવેશને કારણે સજીવને ફૂલીને ફાટી જતો અટકાવવા માટે તેને કોષની બહાર કાઢી નાખે છે.
307
EasyMCQ
આફ્રિકન સ્લીપિંગ સિકનેસ $..........$ ને કારણે થાય છે.
A
$Plasmodium$ $vivax$ જે ત્સે-ત્સે માખી દ્વારા વહન પામે છે.
B
$Trypanosoma$ $lewisi$ જે માંકડ દ્વારા વહન પામે છે.
C
$Trypanosoma$ $gambiense$ જે $Glossina$ $palpalis$ દ્વારા વહન પામે છે.
D
$Entamoeba$ $gingivalis$ જે ઘરમાખી દ્વારા પ્રસરે છે.

Solution

(C) આફ્રિકન સ્લીપિંગ સિકનેસ એ $Trypanosoma$ $gambiense$ (અથવા $Trypanosoma$ $brucei$ $gambiense$) નામના પ્રજીવ દ્વારા થતો રોગ છે.
તે મનુષ્યોમાં ત્સે-ત્સે માખીના કરડવાથી ફેલાય છે,જે $Glossina$ પ્રજાતિની માખી છે (મુખ્યત્વે $Glossina$ $palpalis$ અથવા $Glossina$ $morsitans$).
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
308
MediumMCQ
પ્રોટીસ્ટા સજીવો તેમનો ખોરાક નીચેનામાંથી કઈ રીતે મેળવે છે?
A
પ્રકાશસંશ્લેષી,સહજીવી અને હોલોટ્રોફિક
B
પ્રકાશસંશ્લેષી
C
રસાયણસંશ્લેષી
D
હોલોટ્રોફિક

Solution

(A) પ્રોટીસ્ટા એ સુકોષકેન્દ્રી સજીવોનો એક વિવિધતાસભર સમૂહ છે. તેમની પોષણ પદ્ધતિ ખૂબ જ વૈવિધ્યસભર છે:
$1$. પ્રકાશસંશ્લેષી: ડાયેટમ્સ અને ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ જેવા ઘણા પ્રોટીસ્ટા પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
$2$. સહજીવી: કેટલાક સજીવો અન્ય સજીવો સાથે સહજીવન ગુજારે છે.
$3$. હોલોટ્રોફિક (પ્રાણીસમ): અમીબા જેવા ઘણા પ્રોટીસ્ટા કણાભક્ષણ (phagocytosis) દ્વારા ખોરાક ગ્રહણ કરે છે.
આમ,પ્રોટીસ્ટા આ તમામ પોષણ પદ્ધતિઓનું મિશ્રણ દર્શાવે છે.
309
MediumMCQ
પ્રોટોઝોઆના જીનોમમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય કેવી રીતે વ્યવસ્થિત હોય છે?
A
કોષરસમાં રહેલા પટલ-આવૃત ન્યુક્લિયોપ્રોટીન.
B
એકસાથે એકત્રિત થયેલા મુક્ત ન્યુક્લિક એસિડ.
C
મુક્ત જથ્થામાં વ્યવસ્થિત ન્યુક્લિયોપ્રોટીન ધરાવતા જનીનો.
D
કોષીય દ્રવ્યના સીધા સંપર્કમાં રહેલા ન્યુક્લિયોપ્રોટીન.

Solution

(C) પ્રોટોઝોઆ એ સુકોષકેન્દ્રી (Eukaryotic) સજીવો છે. સુકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય $(DNA)$ હિસ્ટોન પ્રોટીન સાથે જોડાઈને ન્યુક્લિયોપ્રોટીન બનાવે છે,જે કોષકેન્દ્રની અંદર ક્રોમેટિન તરીકે વ્યવસ્થિત હોય છે. પ્રોટોઝોઆના જીનોમમાં જનીનો ન્યુક્લિયોપ્રોટીન સાથે જોડાઈને એક સંગઠિત રચના બનાવે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,વિકલ્પ $C$ આ સંગઠનનું સૌથી યોગ્ય વર્ણન કરે છે.
310
EasyMCQ
મહાકોષકેન્દ્ર (macronucleus) અને લઘુકોષકેન્દ્ર (micronucleus) ની હાજરી એ $......$ ની લાક્ષણિકતા છે.
A
પેરામિશિયમ અને વોર્ટીસેલા
B
ઓપેલિના અને નિક્ટોથીરસ
C
હાઇડ્રા અને બેલેન્ટીડિયમ
D
વોર્ટીસેલા અને નિક્ટોથીરસ

Solution

(A) બે પ્રકારના કોષકેન્દ્રો,એક મોટું મહાકોષકેન્દ્ર અને એક નાનું લઘુકોષકેન્દ્ર હોવું એ $Ciliophora$ (પક્ષ્મધારી) સમુદાયની લાક્ષણિકતા છે.
$Paramecium$,$Vorticella$,$Nyctotherus$ અને $Balantidium$ એ બધા પક્ષ્મધારી સજીવોના ઉદાહરણો છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Paramecium$ અને $Vorticella$ એ કોષકેન્દ્રીય દ્વિવિધતા (nuclear dimorphism) દર્શાવતા સજીવોના સૌથી ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
311
MediumMCQ
નીચેનામાંથી કયા સજીવો વનસ્પતિ અને પ્રાણી એમ બંનેના લક્ષણો ધરાવે છે?
A
બેક્ટેરિયા
B
માયકોપ્લાઝમા
C
યુગ્લિના
D
પેરામિશિયમ

Solution

(C) $Euglena$ (યુગ્લિના) એ સૃષ્ટિ $Protista$ (પ્રજીવ) નું એક અનોખું સભ્ય છે.
તે વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંનેના લક્ષણો ધરાવે છે.
વનસ્પતિની જેમ,$Euglena$ માં હરિતદ્રવ્ય હોય છે અને તે સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે (સ્વપોષી પોષણ).
સૂર્યપ્રકાશની ગેરહાજરીમાં,તે અન્ય કાર્બનિક પદાર્થો પર ખોરાક મેળવીને પરપોષી તરીકે વર્તે છે (પ્રાણીસમ કે મૃતોપજીવી પોષણ).
વધુમાં,તેમાં મજબૂત કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે,જે પ્રાણીકોષનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
312
MediumMCQ
જ્યારે આંકુચક રસધાની ધરાવતા મીઠા પાણીના પ્રજીવને દરિયાઈ પાણી ભરેલા ગ્લાસમાં મૂકવામાં આવે,ત્યારે રસધાની:
A
સંખ્યામાં વધશે
B
અદ્રશ્ય થઈ જશે
C
કદમાં વધશે
D
કદમાં ઘટશે

Solution

(B) $Amoeba$ જેવા મીઠા પાણીના પ્રજીવો આશૃતિનિયમન $(osmoregulation)$ માટે આંકુચક રસધાની ધરાવે છે,જે કોષમાં પ્રવેશતા વધારાના પાણીને બહાર કાઢવાનું કાર્ય કરે છે કારણ કે તેમનું પર્યાવરણ અધોસાંદ્ર $(hypotonic)$ હોય છે.
જ્યારે તેમને દરિયાઈ પાણીમાં મૂકવામાં આવે છે,જે અતિસાંદ્ર $(hypertonic)$ દ્રાવણ છે,ત્યારે બહારના પર્યાવરણમાં પ્રજીવના કોષરસ કરતા દ્રાવ્યની સાંદ્રતા વધુ હોય છે.
બહિરાશૃતિ $(exosmosis)$ ને કારણે,પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના દરિયાઈ પાણીમાં જાય છે.
પરિણામે,બહાર કાઢવા માટે કોઈ વધારાનું પાણી રહેતું નથી,અને આંકુચક રસધાની,જે પાણી દૂર કરવાનું કાર્ય કરે છે,તે નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે અને અંતે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.
313
MediumMCQ
ઓક્ઝોસ્પોર્ટ્સ અને હોર્મોસીસ્ટ, ક્રમશઃ $ \dots $ દ્વારા નિર્માણ પામે છે.
A
કેટલાક ડાયેટમ્સ અને થોડા સાયનોબેક્ટેરિયા
B
ઘણા સાયનોબેક્ટેરિયા અને ઘણા ડાયેટમ્સ
C
અમુક ડાયેટમ્સ અને ઘણાં સાયનોબૅક્ટરિયા
D
અમુક સાયનોબૅક્ટરિયા અને ઘણાં ડાયેટમ્સ

Solution

(C) ઓક્ઝોસ્પોર્ટ્સ એ અમુક ડાયેટમ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વિશિષ્ટ કોષો છે, જે વારંવાર થતા અલિંગી પ્રજનન પછી કોષનું કદ ઘટતા તેને ફરીથી સામાન્ય કદમાં લાવવા માટે મદદ કરે છે.
હોર્મોસીસ્ટ એ ઘણા સાયનોબૅક્ટરિયા (જેમ કે $Westiellopsis$ અને $Hapalosiphon$) દ્વારા પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રહેવા અને પ્રજનન કરવા માટે ઉત્પન્ન થતી જાડી દીવાલવાળી, સુષુપ્ત રચનાઓ છે.
તેથી, ઓક્ઝોસ્પોર્ટ્સ અમુક ડાયેટમ્સ દ્વારા અને હોર્મોસીસ્ટ ઘણા સાયનોબૅક્ટરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
314
MediumMCQ
$Trypanosoma$,$Noctiluca$,$Monocystis$ અને $Giardia$ માં સામાન્ય શું છે?
A
તેઓ એકકોષીય પ્રોટીસ્ટા છે.
B
તેઓ કશાધારી છે.
C
તેઓ બીજાણું નિર્માણ કરે છે.
D
તેઓ બધાં પરોપજીવી છે.

Solution

(A) ઉલ્લેખિત તમામ સજીવો ($Trypanosoma$,$Noctiluca$,$Monocystis$ અને $Giardia$) સૃષ્ટિ $Protista$ માં આવે છે.
$Trypanosoma$ એ કશાધારી પ્રજીવ છે.
$Noctiluca$ એ ડાયનોફ્લેજેલેટ છે.
$Monocystis$ એ બીજાણુધારી (sporozoan) છે.
$Giardia$ એ કશાધારી પ્રજીવ છે.
જોકે તેમની પ્રચલન પદ્ધતિઓ અથવા જીવનચક્ર અલગ-અલગ છે,પરંતુ આ તમામ સજીવોમાં સામાન્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેઓ બધા એકકોષીય સુકોષકેન્દ્રી સજીવો છે જેમને સૃષ્ટિ $Protista$ માં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.
315
EasyMCQ
સજીવોના કયા જૂથમાં કોષદીવાલ બે પાતળાં આચ્છાદિત કવચની બનેલી હોય છે,જે એકબીજામાં સાબુદાનીની જેમ ગોઠવાય છે?
A
ક્રાયસોફાયટ્સ
B
યુગ્લિનોઇડ્સ
C
ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ
D
સ્લાઇમ મોલ્ડ

Solution

(A) ક્રાયસોફાયટ્સ,જેમાં ડાયેટમ્સ અને સોનેરી લીલનો સમાવેશ થાય છે,તેની કોષદીવાલ બે પાતળાં આચ્છાદિત કવચની બનેલી હોય છે જે એકબીજામાં સાબુદાનીની જેમ ગોઠવાય છે.
આ કોષદીવાલોમાં સિલિકા જમા થયેલું હોવાથી તે નાશ પામતી નથી.
316
MediumMCQ
ખોટું વિધાન પસંદ કરો.
A
ડાયેટમ્સની કોષદીવાલ સહેલાઈથી નાશ પામી શકે છે.
B
'ડાયેટમેસિયસ અર્થ' (ડાયેટમી માટી) ડાયેટમ્સની કોષદીવાલ દ્વારા બને છે.
C
ડાયેટમ્સ મહાસાગરોમાં મુખ્ય ઉત્પાદકો છે.
D
ડાયેટમ્સ સૂક્ષ્મદર્શી છે અને પાણીમાં નિષ્ક્રિય રીતે તરે છે.

Solution

(A) ડાયેટમ્સની કોષદીવાલ સિલિકાથી બનેલી હોય છે,તેથી તે અવિનાશી હોય છે. અબજો વર્ષો સુધી આ કોષદીવાલો જમા થવાથી 'ડાયેટમેસિયસ અર્થ' (ડાયેટમી માટી) બને છે. ડાયેટમ્સ મહાસાગરોમાં મુખ્ય ઉત્પાદકો છે અને તે સૂક્ષ્મદર્શી સજીવો છે જે પાણીના પ્રવાહમાં નિષ્ક્રિય રીતે તરે છે (પ્લેન્કટોન). તેથી,ડાયેટમ્સની કોષદીવાલ સહેલાઈથી નાશ પામી શકે છે તે વિધાન ખોટું છે.
317
EasyMCQ
ક્રાયસોફાયટ્સ,યુગ્લિનોઇડ્સ,ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ અને સ્લાઈમ મોલ્ડનો ............ સૃષ્ટિમાં સમાવેશ થાય છે.
A
પ્રોટિસ્ટા
B
ફૂગ
C
પ્રાણી
D
મોનેરા

Solution

(A) $R.H. Whittaker$ દ્વારા પ્રસ્તાવિત $5$-સૃષ્ટિ વર્ગીકરણ પદ્ધતિ મુજબ,પ્રોટિસ્ટા સૃષ્ટિમાં તમામ એકકોષીય સુકોષકેન્દ્રી સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.
ક્રાયસોફાયટ્સ,યુગ્લિનોઇડ્સ,ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ અને સ્લાઈમ મોલ્ડ એ બધા એકકોષીય સુકોષકેન્દ્રી સજીવોના ઉદાહરણો છે.
તેથી,તેઓને પ્રોટિસ્ટા સૃષ્ટિમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
318
MediumMCQ
સ્લાઈમ મોલ્ડના સુકાયક (thalloid) શરીરને શું કહેવામાં આવે છે?
A
પ્લાઝ્મોડિયમ
B
ફ્રુટિંગ બોડી (બીજાણુધાની)
C
માયસેલિયમ
D
પ્રોટોનીમા

Solution

(A) સ્લાઈમ મોલ્ડ એ મૃતોપજીવી પ્રોટિસ્ટ છે. અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં,તેઓ $Plasmodium$ તરીકે ઓળખાતા સમૂહ બનાવે છે જે ઘણા ફૂટ સુધી ફેલાઈ શકે છે. આ $Plasmodium$ એ સ્લાઈમ મોલ્ડનું વાનસ્પતિક,સુકાયક શરીર છે. પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ દરમિયાન,$Plasmodium$ વિભેદિત થાય છે અને તેની ટોચ પર બીજાણુઓ ધરાવતી ફ્રુટિંગ બોડી (બીજાણુધાની) બનાવે છે.
319
EasyMCQ
નીચેનામાંથી કયું એક સ્લાઈમ મોલ્ડ (અવપંક ફૂગ) છે?
A
રાઈઝોપસ
B
ફાયસેરમ
C
થાયોબેસિલસ
D
એનાબીના

Solution

(B) સ્લાઈમ મોલ્ડ એ મૃતોપજીવી પ્રોટિસ્ટ છે. તેમનું શરીર સડતા લાકડાં અને પાંદડાં પર સરકીને કાર્બનિક દ્રવ્યોનું ભક્ષણ કરે છે. અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં,તેઓ પ્લાઝમોડિયમ નામની રચના બનાવે છે જે વૃદ્ધિ પામીને ઘણા ફૂટ સુધી ફેલાઈ શકે છે. પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં,પ્લાઝમોડિયમ વિભેદિત થઈને બીજાણુઓ ધરાવતી ફળકાય (fruiting bodies) બનાવે છે. $Physarum$ એ સ્લાઈમ મોલ્ડનું જાણીતું ઉદાહરણ છે. $Rhizopus$ એ ફૂગ છે,$Thiobacillus$ એ બેક્ટેરિયા છે અને $Anabaena$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા છે.
320
MediumMCQ
નીચેનામાંથી કોની કોષદીવાલમાં સેલ્યુલોઝ મુખ્ય ઘટક તરીકે હોય છે?
A
પાયથિયમ (Pythium)
B
ઝેન્થોમોનાસ (Xanthomonas)
C
સ્યુડોમોનાસ (Pseudomonas)
D
સેકેરોમાયસીસ (Saccharomyces)

Solution

(A) મોટાભાગની ફૂગની કોષદીવાલ કાઈટિનની બનેલી હોય છે. જોકે,$Pythium$ એ ઓઓમાયસીટ્સ (વોટર મોલ્ડ્સ) જૂથનો સભ્ય છે,જે ફૂગ જેવા પ્રોટિસ્ટ છે.
સાચી ફૂગથી વિપરીત,ઓઓમાયસીટ્સની કોષદીવાલ મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝ અને ગ્લુકન્સની બનેલી હોય છે,કાઈટિનની નહીં.
$Xanthomonas$ અને $Pseudomonas$ એ બેક્ટેરિયા છે,જેની કોષદીવાલ પેપ્ટિડોગ્લાયકનથી બનેલી હોય છે.
$Saccharomyces$ (ઈસ્ટ) એ સાચી ફૂગ છે,અને તેની કોષદીવાલ કાઈટિન અને ગ્લુકન્સની બનેલી હોય છે.
તેથી,$Pythium$ એ સાચો જવાબ છે.
321
EasyMCQ
કયા સજીવમાં દ્વિ-સ્વરૂપી કોષકેન્દ્ર (dimorphic nucleus) જોવા મળે છે?
A
અમીબા
B
ટ્રાયપેનોસોમા ગેમ્બીએન્સી
C
પ્લાઝમોડિયમ વાયવેક્સ
D
પેરામિશિયમ કોડેટમ

Solution

(D) દ્વિ-સ્વરૂપી કોષકેન્દ્ર એટલે એક જ કોષમાં બે પ્રકારના કોષકેન્દ્રની હાજરી, જેમાં એક મોટું મહાકોષકેન્દ્ર (macronucleus) અને એક નાનું લઘુકોષકેન્દ્ર (micronucleus) હોય છે.
આ સ્થિતિ સિલિયોફોરા (Ciliophora) સમુદાયનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $Paramecium \text{ } caudatum$ એ સિલિયાટા (Ciliata) વર્ગમાં આવે છે અને તે કોષકેન્દ્રીય દ્વિ-સ્વરૂપતા દર્શાવે છે.
મહાકોષકેન્દ્ર વાનસ્પતિક કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે, જ્યારે લઘુકોષકેન્દ્ર પ્રજનન પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે.
322
EasyMCQ
નીચેનામાંથી કયા એકકોષીય સજીવમાં પોષણના કાર્યો માટે બૃહદ્ કોષકેન્દ્ર (macronucleus) અને પ્રજનન માટે લઘુકોષકેન્દ્ર (micronucleus) જોવા મળે છે?
A
યુગ્લિના
B
અમીબા
C
પેરામિશિયમ
D
ટ્રાયપેનાસોમા

Solution

(C) $Paramecium$ (પેરામિશિયમ) માં કોષકેન્દ્રીય દ્વિવિધતા (nuclear dimorphism) જોવા મળે છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં બે પ્રકારના કોષકેન્દ્રો હોય છે:
$1$. એક મોટું બૃહદ્ કોષકેન્દ્ર (macronucleus),જે ચયાપચય અને પોષણની પ્રક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.
$2$. એક નાનું લઘુકોષકેન્દ્ર (micronucleus),જે પ્રજનન અને સંયુગ્મન (conjugation) દરમિયાન જનીનિક આપ-લેમાં ભાગ લે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
323
MediumMCQ
જ્યારે મીઠાપાણીના આકુંચક રસધાની ધરાવતા પ્રજીવોને સમુદ્રના પાણી ધરાવતા પાત્રમાં રાખવામાં આવે,ત્યારે રસધાનીઓ:
A
સંખ્યામાં વધશે
B
અદ્રશ્ય થઈ જશે
C
કદમાં વધશે
D
કદમાં ઘટશે

Solution

(B) મીઠાપાણીના પ્રજીવો જેવા કે $Amoeba$ માં આકુંચક રસધાનીઓ હોય છે,જે આસૃતિનિયમન (osmoregulation) દ્વારા કોષમાં પ્રવેશતા વધારાના પાણીને બહાર કાઢવાનું કાર્ય કરે છે.
સમુદ્રનું પાણી મીઠાપાણીના પ્રજીવોના કોષરસની સાપેક્ષમાં અતિસાંદ્ર (hypertonic) હોય છે.
જ્યારે તેમને સમુદ્રના પાણીમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે બહારના માધ્યમમાં દ્રાવ્યની સાંદ્રતા વધુ હોવાથી,બહિરાસૃતિ (exosmosis) દ્વારા પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.
આથી,કોષમાં વધારાનું પાણી પ્રવેશતું ન હોવાથી,આકુંચક રસધાનીની જરૂર રહેતી નથી અને તે અંતે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.
324
MediumMCQ
સિલીએટ્સ (Ciliates) અન્ય તમામ પ્રજીવો (protozoans) થી કેવી રીતે અલગ પડે છે?
A
પ્રચલન માટે કશાનો ઉપયોગ કરીને
B
બે પ્રકારના કોષકેન્દ્ર ધરાવીને
C
શિકાર પકડવા માટે ખોટા પગ (pseudopodia) નો ઉપયોગ કરીને
D
વધારાનું પાણી દૂર કરવા માટે આંકુચક રસધાની (contractile vacuole) ધરાવીને

Solution

(B) સિલીએટ્સ,જેમ કે $Paramecium$,પ્રજીવોમાં અજોડ છે કારણ કે તેઓ બે પ્રકારના કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે: એક મોટું મહાકોષકેન્દ્ર (macronucleus) અને એક નાનું લઘુકોષકેન્દ્ર (micronucleus).
મહાકોષકેન્દ્ર વાનસ્પતિક કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે,જ્યારે લઘુકોષકેન્દ્ર પ્રજનન અને જનીનિક આપ-લેમાં ભાગ લે છે.
અન્ય પ્રજીવો જેવા કે અમીબા,કશાધારીઓ અને બીજાણુધારીઓ આ પ્રકારનું વિશિષ્ટ કોષકેન્દ્રીય દ્વૈતતા (nuclear dimorphism) દર્શાવતા નથી.
325
MediumMCQ
નીચેનામાંથી કયા સજીવો મહાસાગરોમાં મુખ્ય ઉત્પાદકો તરીકે ઓળખાય છે?
A
યુગ્લીનોઇડ્સ
B
ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ
C
ડાયેટમ્સ
D
સાયનોબેક્ટેરિયા

Solution

(C) ડાયેટમ્સ એ સૂક્ષ્મ,પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવો છે જે સૃષ્ટિ $Protista$ (વર્ગ $Bacillariophyceae$) માં આવે છે.
તેઓ મીઠા પાણી અને દરિયાઈ બંને પર્યાવરણમાં જોવા મળે છે.
મહાસાગરોમાં,તેઓ ઘણા જલીય સજીવો માટે ખોરાકનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે અને વૈશ્વિક પ્રકાશસંશ્લેષણના નોંધપાત્ર હિસ્સા માટે જવાબદાર છે.
તેમની વિશાળ સંખ્યા અને પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રવૃત્તિને કારણે,તેઓ મહાસાગરોમાં 'મુખ્ય ઉત્પાદકો' તરીકે ઓળખાય છે.
326
MediumMCQ
ખોટું વિધાન પસંદ કરો:
A
મોનેરા સિવાયના તમામ સૃષ્ટિમાં કણાભસૂત્ર કોષનું શક્તિઘર છે.
B
ફૂગ અને વનસ્પતિ સૃષ્ટિના સભ્યોમાં કોષદીવાલ હાજર હોય છે.
C
મશરૂમ બેસિડિયોમાયસેટીસમાં આવે છે.
D
સ્યુડોપોડિયા (કૂટપાદ) સ્પોરોઝોઅન્સમાં પ્રચલન અને ખોરાક મેળવવાના અંગો છે.

Solution

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$A$: કણાભસૂત્ર આદિકોષકેન્દ્રી (મોનેરા) માં ગેરહાજર હોય છે અને તમામ સુકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં હાજર હોય છે. આ વિધાન સાચું છે.
$B$: ફૂગમાં કાઈટિનની બનેલી અને વનસ્પતિમાં સેલ્યુલોઝની બનેલી કોષદીવાલ હોય છે. આ વિધાન સાચું છે.
$C$: મશરૂમ (એગેરિકસ) એ બેસિડિયોમાયસેટીસનું જાણીતું ઉદાહરણ છે. આ વિધાન સાચું છે.
$D$: સ્પોરોઝોઅન્સ (જેમ કે પ્લાઝમોડિયમ) માં સ્યુડોપોડિયા,કશા કે પક્ષ્મ જેવા પ્રચલન અંગોનો અભાવ હોય છે. સ્યુડોપોડિયા એ સાર્કોડાઇન્સ (અમીબાયડ પ્રજીવો) ની લાક્ષણિકતા છે. તેથી,આ વિધાન ખોટું છે.
327
MediumMCQ
Myxomycetes (મિક્સોમાયસીટ્સ) શું છે?
A
મૃતપજીવી અથવા પરોપજીવી,કવકતંતુ (mycelia) ધરાવતા,અવખંડન દ્વારા અલિંગી પ્રજનન
B
બહુકોષકેન્દ્રીય જીવરસનો ચીકણો જથ્થો,ખોરાક ગ્રહણ કરવા માટે કૂટપાદ (pseudopodia) જેવી રચનાઓ ધરાવતા,અવખંડન અથવા ચલ બીજાણુઓ (zoospores) દ્વારા પ્રજનન
C
આદિકોષકેન્દ્રીય સજીવો,કોષીય અથવા અકોષીય,મૃતપજીવી અથવા સ્વયંપોષી,ભાજન દ્વારા પ્રજનન
D
સુકોષકેન્દ્રીય,એકકોષીય અથવા તંતુમય,મૃતપજીવી અથવા સ્વયંપોષી,એકકીય સજીવોના વિભાજન દ્વારા અલિંગી પ્રજનન,બે કોષો અથવા તેમના કોષકેન્દ્રોના જોડાણ દ્વારા લિંગી પ્રજનન.

Solution

(B) Myxomycetes (મિક્સોમાયસીટ્સ),જે સામાન્ય રીતે અકોષીય સ્લાઈમ મોલ્ડ તરીકે ઓળખાય છે,તે બહુકોષકેન્દ્રીય જીવરસનો એક ચીકણો જથ્થો ધરાવે છે જેને પ્લાઝમોડિયમ કહેવામાં આવે છે. તેઓ ખોરાકના કણોને ગ્રહણ કરવા માટે કૂટપાદનો ઉપયોગ કરીને અમીબા જેવી ગતિ દર્શાવે છે. તેમનું પ્રજનન બીજાણુઓના નિર્માણ દ્વારા અથવા પ્લાઝમોડિયમના અવખંડન દ્વારા થાય છે.
328
DifficultMCQ
સ્લાઈમ મોલ્ડ (slime mould) વિશે નીચેનામાંથી કયા વિધાનો સાચા છે?
$(i)$ તેનું થેલોઈડ શરીર,પ્લાઝમોડિયમ,પ્રચલન અને કાર્બનિક પદાર્થોના ભક્ષણ માટે કૂટપાદ (pseudopodia) ધરાવે છે.
$(ii)$ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ દરમિયાન,પ્લાઝમોડિયમ વિભેદિત થાય છે અને બીજાણુધાની (sporangium) જેવા ફળદ્રુપ દેહો ઉત્પન્ન કરે છે.
$(iii)$ બીજાણુઓ (spores) સાચી કોષદીવાલ ધરાવતા નથી.
$(iv)$ તેઓ હવાના પ્રવાહ દ્વારા ફેલાય છે.
$(v)$ અત્યંત પ્રતિરોધક હોવાને કારણે,બીજાણુઓ ઘણા વર્ષો સુધી જીવંત રહે છે.
$(vi)$ પ્લાઝમોડિયમ ઘણા ફૂટ સુધી વધી શકે છે.
નીચેના વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:
A
$(i), (ii), (iv), (v)$ અને $(vi)$
B
$(i), (ii)$ અને $(iii)$
C
$(i), (ii), (iii)$ અને $(vi)$
D
$(ii), (iii)$ અને $(vi)$

Solution

(A) સ્લાઈમ મોલ્ડ મૃતોપજીવી પ્રોટિસ્ટ છે.
$(i)$ તેમનું શરીર સડતા લાકડા અને પાંદડાઓ પર ગતિ કરે છે અને કાર્બનિક પદાર્થોનું ભક્ષણ કરે છે,જે સાચું છે.
$(ii)$ અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં,તેઓ પ્લાઝમોડિયમ નામનું સમૂહ બનાવે છે જે ઘણા ફૂટ સુધી ફેલાઈ શકે છે. જ્યારે પરિસ્થિતિ પ્રતિકૂળ બને છે,ત્યારે પ્લાઝમોડિયમ વિભેદિત થાય છે અને બીજાણુઓ ધરાવતા ફળદ્રુપ દેહો બનાવે છે,જે સાચું છે.
$(iii)$ બીજાણુઓ સાચી (સેલ્યુલોઝની બનેલી) કોષદીવાલ ધરાવે છે,તેથી વિધાન $(iii)$ ખોટું છે.
$(iv)$ બીજાણુઓ હવાના પ્રવાહ દ્વારા ફેલાય છે,જે સાચું છે.
$(v)$ બીજાણુઓ અત્યંત પ્રતિરોધક હોય છે અને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં પણ ઘણા વર્ષો સુધી જીવંત રહે છે,જે સાચું છે.
$(vi)$ પ્લાઝમોડિયમ ઘણા ફૂટ સુધી વધી શકે છે,જે સાચું છે.
તેથી,વિધાનો $(i), (ii), (iv), (v)$ અને $(vi)$ સાચા છે.
329
MediumMCQ
એકકોષી સજીવમાં પક્ષ્મો (cilia), મુખખાંચ (oral groove) અને અન્નધાની (food vacuoles) ની હાજરી તથા હરિતકણનો અભાવ શું સૂચવે છે?
A
લિંગી પ્રજનન
B
સ્વયંપોષી પોષણ
C
કોષબાહ્ય પાચન
D
પરપોષી પોષણ

Solution

(D) પક્ષ્મો એ $Paramecium$ પર આવેલા વાળ જેવા રચનાઓ છે જે પ્રચલન અને ખોરાક મેળવવા માટે વપરાય છે.
મુખખાંચ એ $Paramecium$ માટે મુખ તરીકે કાર્ય કરે છે અને અન્નધાની કોષમાં ખોરાકના પાચનમાં મદદ કરે છે.
હરિતકણનો અભાવ એ સાબિત કરે છે કે સજીવ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરી શકતું નથી.
આ તમામ લક્ષણો દર્શાવે છે કે સજીવ ખોરાક માટે અન્ય પર આધાર રાખે છે, જેને $\text{પરપોષી } \text{પોષણ}$ કહેવામાં આવે છે.
330
MediumMCQ
ડાયેટમ્સમાં કોષદીવાલનું સ્વરૂપ કેવું હોય છે?
A
તેઓ સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે.
B
તેઓ સિલિકાની બનેલી હોય છે.
C
તેઓ કાઈટિનની બનેલી હોય છે.
D
તેઓ કેલ્શિયમ કાર્બોનેટની બનેલી હોય છે.

Solution

(B) ડાયેટમ્સની કોષદીવાલ સિલિકાની બનેલી હોય છે,જે તેને અવિનાશી બનાવે છે.
તેમની કોષદીવાલની રચનાને $frustule$ (ફ્રસ્ટ્યુલ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે સાબુદાણીની જેમ એકબીજામાં ફિટ થતા બે પાતળા ઓવરલેપિંગ કવચની બનેલી હોય છે.
જ્યારે ડાયેટમ્સ મૃત્યુ પામે છે,ત્યારે તેમની કોષદીવાલમાં રહેલી સિલિકા અબજો વર્ષો સુધી જમા થઈને $diatomaceous$ $earth$ (ડાયેટોમેસિયસ અર્થ) બનાવે છે.
આ $diatomaceous$ $earth$ કણયુક્ત,નરમ અને રાસાયણિક રીતે નિષ્ક્રિય હોય છે,જે તેને તેલ,સીરપના ગાળણ અને વિવિધ ઔદ્યોગિક ઉપયોગો માટે ઉપયોગી બનાવે છે.
331
Difficult
પ્રોટોઝોઆના ચાર મુખ્ય જૂથોનું ટૂંકમાં વર્ણન કરો.

Solution

(A-D) પ્રોટોઝોઆ એ સૂક્ષ્મ એકકોષીય પ્રોટિસ્ટ છે જે વિષમપોષી પોષણ પદ્ધતિ ધરાવે છે. તેઓ હોલોઝોઈક,મૃતોપજીવી અથવા પરોપજીવી હોઈ શકે છે. તેમને ચાર મુખ્ય જૂથોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે:
$(1)$ અમીબાયડ પ્રોટોઝોઆ: આ એકકોષીય,જેલી જેવા સજીવો છે જે મીઠા પાણી,દરિયાઈ પાણી અથવા ભેજવાળી જમીનમાં જોવા મળે છે. તેમની પાસે પેરીપ્લાસ્ટનો અભાવ હોય છે અને તેઓ નગ્ન અથવા કેલ્કેરિયસ કવચ દ્વારા આવરી લેવાયેલા હોઈ શકે છે. તેઓ હલનચલન અને શિકાર પકડવા માટે સ્યુડોપોડિયા (ખોટા પગ) નો ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે $Amoeba$ (મુક્તજીવી) અને $Entamoeba$ (પરોપજીવી).
$(2)$ કશાધારી પ્રોટોઝોઆ: આ મુક્તજીવી અથવા પરોપજીવી,અપ્રકાશસંશ્લેષી સજીવો છે જે પ્રચલન અને શિકાર પકડવા માટે કશા (flagella) ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે $Trypanosoma$,જે મનુષ્યમાં સ્લીપિંગ સિકનેસ રોગ ફેલાવે છે.
$(3)$ પક્ષ્મધારી પ્રોટોઝોઆ: આ જલીય સજીવો છે જેમના સમગ્ર શરીરની સપાટી પર અસંખ્ય પક્ષ્મો (cilia) અને બે પ્રકારના કોષકેન્દ્રો હોય છે. પક્ષ્મો ખોરાકયુક્ત પાણીને ગલેટ (gullet) નામની ગુહામાં ધકેલવા માટે સંકલિત રીતે હલનચલન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે $Paramoecium$ અને $Vorticella$.
$(4)$ સ્પોરોઝોઅન્સ: આમાં વિવિધ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે,જેમાંથી મોટાભાગના રોગકારક અંતઃપરોપજીવી છે. તેઓ એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે,પેલિકલ દ્વારા આવરી લેવાયેલા હોય છે અને તેમાં પક્ષ્મો કે કશા જેવા પ્રચલન અંગોનો અભાવ હોય છે. જાણીતું ઉદાહરણ $Plasmodium$ છે,જે મેલેરિયા ફેલાવે છે.
332
Medium
યુગ્લીનોઇડ્સ (Euglenoids) ના લાક્ષણિક લક્ષણો કયા છે?

Solution

(N/A) યુગ્લીનોઇડ્સના કેટલાક લાક્ષણિક લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. યુગ્લીનોઇડ્સ (જેમ કે $Euglena$) એકકોષીય પ્રોટિસ્ટ છે જે સામાન્ય રીતે સ્થિર મીઠા પાણીમાં જોવા મળે છે.
$2$. કોષદીવાલને બદલે,તેમની પાસે $pellicle$ નામનું પ્રોટીનયુક્ત સ્તર હોય છે જે તેમના શરીરને લવચીક બનાવે છે.
$3$. તેઓ શરીરના અગ્ર ભાગે બે કશા (flagella) ધરાવે છે,જેમાં એક ટૂંકી અને એક લાંબી હોય છે.
$4$. તેઓ પ્રકાશ-સંવેદનશીલ આંખનું બિંદુ $(stigma)$ ધરાવે છે જે પ્રકાશને પારખવામાં મદદ કરે છે.
$5$. સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં તેઓ ક્લોરોફિલ રંજકદ્રવ્યોની હાજરીને કારણે પ્રકાશસંશ્લેષી હોય છે,જે ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ જેવું જ હોય છે. જો કે,સૂર્યપ્રકાશની ગેરહાજરીમાં,તેઓ અન્ય નાના સજીવોનો શિકાર કરીને પરપોષી તરીકે વર્તે છે.
$6$. વનસ્પતિ જેવા (પ્રકાશસંશ્લેષણ) અને પ્રાણી જેવા (પરપોષણ/લવચીકતા) બંને લક્ષણોની હાજરીને કારણે,તેમને વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ વચ્ચેની જોડતી કડી માનવામાં આવે છે.
333
Easy
સૃષ્ટિ પ્રોટિસ્ટાના લાક્ષણિક લક્ષણોનું વર્ણન કરો અને તેના સમૂહો વિશે પણ સમજાવો.

Solution

(N/A) $\rightarrow$ તમામ એકકોષીય સુકોષકેન્દ્રી સજીવોને પ્રોટિસ્ટામાં મૂકવામાં આવ્યા છે,પરંતુ આ સૃષ્ટિની સીમાઓ સુનિશ્ચિત નથી.
$\rightarrow$ નિવાસસ્થાન: પ્રોટિસ્ટાના સભ્યો મુખ્યત્વે જલીય છે.
$\rightarrow$ આ સૃષ્ટિ વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને ફૂગ સાથે કડીરૂપ સંબંધ ધરાવે છે.
$\rightarrow$ રચના: સુકોષકેન્દ્રી હોવાથી,પ્રોટિસ્ટાના કોષમાં સુસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર અને અન્ય પટલમય અંગિકાઓ જોવા મળે છે.
$\rightarrow$ કેટલાક સભ્યોમાં પ્રચલન માટે કશા (flagella) અથવા પક્ષ્મો (cilia) હોય છે.
$\rightarrow$ પ્રજનન: પ્રોટિસ્ટા અલિંગી અને લિંગી પ્રજનન કરે છે,જેમાં કોષીય સંલયન અને યુગ્મનજ નિર્માણની પ્રક્રિયા સામેલ છે.
$\rightarrow$ પ્રોટિસ્ટાના સમૂહો: આ સૃષ્ટિમાં ક્રાયસોફાઇટ્સ,ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ,યુગ્લિનોઇડ્સ,સ્લાઇમ મોલ્ડ્સ અને પ્રજીવો (Protozoans) નો સમાવેશ થાય છે.
334
EasyMCQ
પ્રોટોઝોઆ સૃષ્ટિના લાક્ષણિક લક્ષણો વર્ણવો અને તેના સમૂહો વિશે પણ સમજૂતી આપો.
A
અમીબાસમ પ્રોટોઝોઆ
B
કશાધારી પ્રોટોઝોઆ
C
પક્ષ્મધારી પ્રોટોઝોઆ
D
બીજાણુધારી પ્રોટોઝોઆ

Solution

(A-D) પ્રોટોઝોઆ એ વિષમપોષી સજીવો છે જે શિકારી અથવા પરોપજીવી તરીકે જીવે છે અને તેમને પ્રાણીઓના આદિ સંબંધી માનવામાં આવે છે.
તેમના પ્રચલન અંગોના આધારે તેમને ચાર મુખ્ય જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે:
$1$. અમીબાસમ પ્રોટોઝોઆ: આ સજીવો મીઠા પાણીમાં,દરિયાના પાણીમાં અથવા ભેજવાળી જમીનમાં રહે છે. તેઓ કૂટપાદ (ખોટા પગ) દ્વારા પ્રચલન કરે છે અને શિકાર પકડે છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Amoeba$.
$2$. કશાધારી પ્રોટોઝોઆ: આ સભ્યો મુક્તજીવી અથવા પરોપજીવી હોય છે. તેઓ પ્રચલન માટે કશા ધરાવે છે. પરોપજીવી સ્વરૂપો સ્લીપિંગ સિકનેસ જેવા રોગો ફેલાવે છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Trypanosoma$.
$3$. પક્ષ્મધારી પ્રોટોઝોઆ: આ જલીય સજીવો છે જે હજારો પક્ષ્મોની હાજરીને કારણે સક્રિય રીતે હલનચલન કરે છે. તેઓ કોષની સપાટીની બહાર ખુલતી એક ગુહા (અન્નમાર્ગ) ધરાવે છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Paramecium$.
$4$. બીજાણુધારી પ્રોટોઝોઆ: આ જૂથમાં એવા સજીવોનો સમાવેશ થાય છે જેમના જીવનચક્રમાં ચેપી બીજાણુ જેવો તબક્કો હોય છે. સૌથી જાણીતું $Plasmodium$ (મેલેરિયાનો પરોપજીવી) છે જે મનુષ્યમાં મેલેરિયા ફેલાવે છે.
335
EasyMCQ
ક્રાયસોફાઇટ્સ (Chrysophytes) ના લક્ષણો અને ઉદાહરણો આપો.
A
કોષદીવાલ બે પાતળા ઓવરલેપિંગ કવચ બનાવે છે,ઉદા. ડાયેટમ્સ અને ડેસ્મિડ્સ.
B
પેલિકલની હાજરી,ઉદા. યુગ્લીના.
C
બે કશાની હાજરી,ઉદા. ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ.
D
મૃતપરોપજીવી પોષણની હાજરી,ઉદા. સ્લાઇમ મોલ્ડ્સ.

Solution

(A) ક્રાયસોફાઇટ્સમાં ડાયેટમ્સ અને સોનેરી લીલ (ડેસ્મિડ્સ) નો સમાવેશ થાય છે.
$1$. નિવાસસ્થાન: તેઓ મીઠા પાણી અને દરિયાઈ બંને પર્યાવરણમાં જોવા મળે છે.
$2$. સ્વભાવ: તેઓ મોટાભાગે પ્રકાશસંશ્લેષી અને સૂક્ષ્મદર્શક હોય છે,જે પાણીના પ્રવાહમાં નિષ્ક્રિય રીતે તરે છે (પ્લેન્કટોન).
$3$. કોષદીવાલ: તેમની કોષદીવાલ બે પાતળા ઓવરલેપિંગ કવચ બનાવે છે,જે સાબુદાણીની જેમ એકબીજામાં ફિટ થાય છે. આ દીવાલોમાં સિલિકા જમા થયેલું હોય છે,જે તેમને અવિનાશી બનાવે છે.
$4$. ડાયેટોમેસિયસ અર્થ: અબજો વર્ષો સુધી આ કોષદીવાલોના જમા થવાને કારણે,તેઓ 'ડાયેટોમેસિયસ અર્થ' બનાવે છે.
$5$. ઉદાહરણો: $Diatoms$ (ડાયેટમ્સ) અને $Desmids$ (ડેસ્મિડ્સ - સોનેરી લીલ).
336
Medium
સ્લાઈમ મોલ્ડ (Slime moulds) ના લક્ષણો લખો.

Solution

(N/A) સ્લાઈમ મોલ્ડ એ મૃતોપજીવી પ્રોટિસ્ટ છે. તેમના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. તેમનું શરીર સડતા લાકડાં અને પાંદડાં પર સરકીને કાર્બનિક દ્રવ્યોનું ભક્ષણ કરે છે.
$2$. અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં,તેઓ $Plasmodium$ તરીકે ઓળખાતી એકત્રિત રચના બનાવે છે,જે કદમાં વધીને ઘણા ફૂટ સુધી ફેલાઈ શકે છે.
$3$. પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં,$Plasmodium$ વિભેદિત થઈને ફળકાય (fruiting bodies) બનાવે છે,જેની ટોચ પર બીજાણુઓ (spores) ઉત્પન્ન થાય છે.
$4$. બીજાણુઓ પાસે મજબૂત કોષદીવાલ હોય છે,જે અત્યંત પ્રતિરોધક હોય છે અને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં પણ ઘણા વર્ષો સુધી જીવંત રહી શકે છે.
$5$. બીજાણુઓ હવાના પ્રવાહ દ્વારા વિકિરણ પામે છે.
337
MediumMCQ
કશાધારી પ્રજીવો (Flagellate protozoans) ના લક્ષણો જણાવો.
A
તેઓ મુક્તજીવી અથવા પરોપજીવી હોય છે.
B
તેઓ પ્રચલન માટે કશા (flagella) ધરાવે છે.
C
પરોપજીવી સ્વરૂપો સ્લીપિંગ સિકનેસ જેવા રોગોનું કારણ બને છે.
D
ઉપરોક્ત તમામ.

Solution

(D) કશાધારી પ્રજીવો એ પ્રોટિસ્ટાનો એક સમૂહ છે જે નીચેના લક્ષણો દ્વારા ઓળખાય છે:
$1$. પ્રચલન: તેઓ એક અથવા વધુ કશા ધરાવે છે,જે હલનચલન માટે વપરાતી ચાબુક જેવી રચનાઓ છે.
$2$. જીવનશૈલી: તેઓ જલીય વાતાવરણમાં મુક્તજીવી હોઈ શકે છે અથવા અન્ય સજીવોની અંદર રહીને પરોપજીવી જીવન જીવી શકે છે.
$3$. રોગકારકતા: ઘણા પરોપજીવી સ્વરૂપો મનુષ્યો અને પ્રાણીઓમાં ગંભીર રોગો ફેલાવવા માટે જાણીતા છે. ઉદાહરણ તરીકે,$Trypanosoma$ એ એક કશાધારી પ્રજીવ છે જે સ્લીપિંગ સિકનેસ (નિદ્રા રોગ) ફેલાવે છે.
$4$. પોષણ: પ્રજાતિના આધારે તેઓ સ્વયંપોષી,પરપોષી અથવા મૃતોપજીવી હોઈ શકે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.
338
Medium
પક્ષ્મધારી પ્રજીવોના લક્ષણો લખો.

Solution

(N/A) પક્ષ્મધારી પ્રજીવો જલજ અને સક્રિય રીતે હલનચલન કરતા સજીવો છે,કારણ કે તેમની સપાટી પર હજારોની સંખ્યામાં પક્ષ્મો (cilia) આવેલા હોય છે.
$1$. તેઓ કોષની સપાટી પર એક ગુહા (અન્નમાર્ગ અથવા gullet) ધરાવે છે જે કોષની બહારની તરફ ખુલે છે.
$2$. પક્ષ્મોની હારમાળાઓનું સંકલિત હલનચલન ખોરાકયુક્ત પાણીને અન્નમાર્ગમાં ધકેલવામાં મદદ કરે છે.
$3$. પક્ષ્મધારી પ્રજીવનું ઉદાહરણ $Paramoecium$ (પેરામીશિયમ) છે.
339
Medium
યુગ્લીનોઇડ્સ (Euglenoids) ના લક્ષણો ઉદાહરણ સાથે વર્ણવો.

Solution

(N/A) યુગ્લીનોઇડ્સ એ મીઠા પાણીના સજીવોનો એક સમૂહ છે જે સ્થિર પાણીમાં જોવા મળે છે. તેમના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. પેલિકલ (Pellicle): કોષદીવાલને બદલે,તેમની પાસે $Pellicle$ નામનું પ્રોટીનયુક્ત સ્તર હોય છે જે તેમના શરીરને લવચીક બનાવે છે.
$2$. પ્રકાશસંશ્લેષી અને પરપોષી: તેઓ ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ જેવા જ ક્લોરોફિલ $a$ અને $b$ ધરાવે છે,જે તેમને સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા આપે છે. જો કે,સૂર્યપ્રકાશની ગેરહાજરીમાં,તેઓ અન્ય નાના સજીવોનો શિકાર કરીને પરપોષી તરીકે વર્તે છે.
$3$. કશા (Flagella): તેઓ સામાન્ય રીતે બે કશા ધરાવે છે,એક ટૂંકી અને એક લાંબી.
$4$. મિશ્રપોષી પોષણ: તેમના પોષણની બેવડી પદ્ધતિ (સ્વયંપોષી અને પરપોષી) ને કારણે,તેમને મિશ્રપોષી (mixotrophic) કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: $Euglena$.
340
EasyMCQ
વૈજ્ઞાનિક કારણો આપો: યુગ્લીના (Euglena) માં લીલ અને પ્રજીવો બંનેના લક્ષણો જોવા મળે છે.
A
તે સેલ્યુલોઝની બનેલી કોષદીવાલ ધરાવે છે.
B
તેમાં પેલિકલનો અભાવ હોય છે અને કશા ધરાવે છે.
C
તે પ્રકાશની હાજરીમાં સ્વયંપોષી અને પ્રકાશની ગેરહાજરીમાં પરપોષી હોય છે.
D
તે માત્ર લિંગી પ્રજનન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

Solution

(C) યુગ્લીનાને વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ વચ્ચેની જોડતી કડી માનવામાં આવે છે કારણ કે તે બેવડા લક્ષણો દર્શાવે છે.
$1$. લીલના લક્ષણો: તે ક્લોરોફિલ રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે અને સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે,જે તેને સ્વયંપોષી બનાવે છે.
$2$. પ્રજીવોના લક્ષણો: સૂર્યપ્રકાશની ગેરહાજરીમાં,તે કાર્બનિક પદાર્થો પર ખોરાક મેળવીને પરપોષી તરીકે વર્તે છે. તેમાં મજબૂત કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે,તેના બદલે તે 'પેલિકલ' નામનું લવચીક પ્રોટીનયુક્ત સ્તર ધરાવે છે,જે તેને અમીબા જેવી ગતિ કરવામાં મદદ કરે છે.
341
MediumMCQ
નીચેના સજીવોનું પારિસ્થિતિક અને આર્થિક મહત્વ શું છે?
$(i)$ ડાયેટમ્સ (Diatoms)
$(ii)$ માયકોરાઇઝા (Mycorrhiza)
A
ડાયેટમ્સ પ્રાથમિક ઉત્પાદકો છે; માયકોરાઇઝા ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.
B
ડાયેટમ્સ રેડ ટાઇડનું કારણ બને છે; માયકોરાઇઝા નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
C
ડાયેટમ્સ વિઘટકો છે; માયકોરાઇઝા વનસ્પતિમાં રોગ ફેલાવે છે.
D
ડાયેટમ્સ પરોપજીવી છે; માયકોરાઇઝા પ્રકાશસંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે.

Solution

(A) ડાયેટમ્સ મહાસાગરોમાં મુખ્ય ઉત્પાદકો છે અને ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવો છે.
તેમની કોષદીવાલમાં સિલિકા જમા થયેલ હોય છે,જે 'ડાયેટમેસિયસ અર્થ' અથવા 'ડાયેટોમાઇટ' તરીકે ઓળખાતા વિશાળ જમાવડા બનાવે છે.
ડાયેટોમાઇટના જમાવડા ઘણીવાર પેટ્રોલિયમના ક્ષેત્રો સાથે જોવા મળે છે.
તેમના કઠણ સ્વભાવને કારણે,તેનો ઉપયોગ પોલિશિંગમાં,તેલ અને સીરપના ગાળણમાં અને ટૂથપેસ્ટમાં ઘર્ષક તરીકે થાય છે.
માયકોરાઇઝા એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
તે વનસ્પતિને જમીનમાંથી ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે અને મૂળ દ્વારા થતા રોગો સામે પ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે.
342
Easy
ડાયેટમ્સને 'સમુદ્રના મોતી' (Pearls of Ocean) પણ કહેવામાં આવે છે,શા માટે? ડાયેટમેસિયસ અર્થ (diatomaceous earth) એટલે શું?

Solution

(N/A) ડાયેટમ્સને 'સમુદ્રના મોતી' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ સમુદ્રમાં મુખ્ય ઉત્પાદકો છે,જે જલીય આહાર શૃંખલાનો પાયો બનાવે છે. તેમની કોષદીવાલ સિલિકાથી બનેલી હોય છે,જે તેમને પ્રકાશમાં કાચ જેવો ચમકતો દેખાવ આપે છે.
ડાયેટમેસિયસ અર્થ એ અબજો વર્ષો દરમિયાન ડાયેટમ્સની કોષદીવાલોનો જમા થયેલો સમૂહ છે. આ કોષદીવાલો સિલિકાની બનેલી હોવાથી તે અવિનાશી હોય છે અને સમુદ્રના તળિયે મોટા થર બનાવે છે. આ માટી કણયુક્ત અને રાસાયણિક રીતે નિષ્ક્રિય હોય છે,જેનો ઉપયોગ પોલિશિંગ,તેલ અને સીરપના ગાળણ માટે અને ઇન્સ્યુલેટીંગ સામગ્રી તરીકે થાય છે.
343
Medium
Trypanosoma માં કયા અવલોકનક્ષમ લક્ષણો તેને સૃષ્ટિ પ્રોટિસ્ટામાં વર્ગીકૃત કરવા માટે પ્રેરે છે?
Question diagram

Solution

(N/A) Trypanosoma માં જોવા મળતા લક્ષણો જે તેને સૃષ્ટિ પ્રોટિસ્ટામાં વર્ગીકૃત કરવા માટે જવાબદાર છે તે નીચે મુજબ છે:
$(i)$ તે એકકોષીય સુકોષકેન્દ્રી સજીવ છે.
$(ii)$ તેમાં કોષકેન્દ્રપટલથી ઘેરાયેલું સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર જોવા મળે છે.
$(iii)$ તેમાં પટલમય અંગિકાઓ હાજર હોય છે.
$(iv)$ તે કશા (flagellum) દ્વારા પ્રચલન દર્શાવે છે,જે ઘણા પ્રોટિસ્ટાનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
$(v)$ તે કોષરસમાં કણિકાઓના સ્વરૂપમાં ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
344
EasyMCQ
નીચે આપેલા વિધાનો માટે સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:
$(i)$ જ્યારે રાતા ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ ખૂબ ઝડપથી ગુણન પામે છે ત્યારે સમુદ્ર લાલ કે સોનેરી દેખાય છે.
$(ii)$ $Euglena$ / $Slime$ $molds$ (શ્લેષ્મ ફૂગ) મૃતોપજીવી આદિજીવો (protists) છે.
A
$(i)$ લાલ,$(ii)$ $Euglena$
B
$(i)$ લાલ,$(ii)$ $Slime$ $molds$
C
$(i)$ સોનેરી,$(ii)$ $Euglena$
D
$(i)$ સોનેરી,$(ii)$ $Slime$ $molds$

Solution

(B) $(i)$ લાલ ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ (દા.ત.,$Gonyaulax$) ખૂબ ઝડપથી ગુણન પામે છે,જેના કારણે સમુદ્ર લાલ દેખાય છે. આ ઘટનાને 'રેડ ટાઇડ' (લાલ ભરતી) કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ $Slime$ $molds$ (શ્લેષ્મ ફૂગ) એ મૃતોપજીવી આદિજીવો છે. તેઓ સડતા પાંદડા અને લાકડા પરથી કાર્બનિક દ્રવ્યોનું શોષણ કરીને પોષણ મેળવે છે. $Euglena$ એ મિશ્રપોષી (mixotrophic) આદિજીવ છે (પ્રકાશની હાજરીમાં પ્રકાશસંશ્લેષી અને ગેરહાજરીમાં પરપોષી).
345
EasyMCQ
નીચે આપેલા વિધાનો માટે સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:
$(i)$ બધા પ્રજીવો વિષમપોષી છે અને ભક્ષકો અથવા પરોપજીવીઓ તરીકે જીવન જીવે છે.
$(ii)$ $Trypanosoma$ (ટ્રાયપેનોસોમા) ઊંઘવાની બીમારી (sleeping sickness) પ્રેરે છે.
A
$(i)$ સાચું,$(ii)$ સાચું
B
$(i)$ સાચું,$(ii)$ ખોટું
C
$(i)$ ખોટું,$(ii)$ સાચું
D
$(i)$ ખોટું,$(ii)$ ખોટું

Solution

(A) $(i)$ બધા પ્રજીવો વિષમપોષી છે અને ભક્ષકો અથવા પરોપજીવીઓ તરીકે જીવન જીવે છે. આ વિધાન સાચું છે.
$(ii)$ $Trypanosoma$ એ કશાધારી પ્રજીવ છે જે ઊંઘવાની બીમારી (sleeping sickness) પ્રેરે છે. આ વિધાન સાચું છે.
તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે.
346
Medium
ક્રાયસોફાઇટ્સ (Chrysophytes) સમૂહની લાક્ષણિકતાઓ સમજાવો અને તેના ઉદાહરણો આપો.

Solution

(N/A) $\rightarrow$ આ સમૂહમાં ડાયેટમ્સ અને સોનેરી લીલ (ડેસ્મિડ્સ)નો સમાવેશ થાય છે.
$\rightarrow$ નિવાસસ્થાન: તેઓ સૂક્ષ્મદર્શી છે અને પાણીના પ્રવાહમાં નિષ્ક્રિય રીતે તરે છે (પ્લેન્કટોન).
$\rightarrow$ પોષણ પદ્ધતિ: તેઓ મોટાભાગે પ્રકાશસંશ્લેષી હોય છે.
$\rightarrow$ શરીરનું આયોજન: ડાયેટમ્સમાં કોષદીવાલ બે પાતળા ઓવરલેપિંગ કવચ બનાવે છે, જે સાબુદાનીની જેમ એકબીજામાં ફિટ થઈ જાય છે.
$\rightarrow$ કોષદીવાલમાં સિલિકા જડાયેલું હોય છે, તેથી તે અવિનાશી હોય છે.
$\rightarrow$ ડાયેટમ્સે તેમના નિવાસસ્થાનમાં કોષદીવાલના મોટા પ્રમાણમાં જમાવડા છોડ્યા છે; અબજો વર્ષો સુધીના આ સંચયને "ડાયેટોમેસિયસ અર્થ" (diatomaceous earth) કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ કાર્ય: આ માટી કઠણ હોવાથી તેનો ઉપયોગ પોલિશિંગ અને તેલ તથા સીરપના ગાળણમાં થાય છે.
$\rightarrow$ ડાયેટમ્સ મહાસાગરોમાં મુખ્ય 'ઉત્પાદકો' છે.

Biological Classification — Protista (Unicellular eukaryotes) · Frequently Asked Questions

1Are these Biological Classification questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Biological Classification Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.