Mix Example - TISSUES Questions in Gujarati

(N/A) જલીય વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી મૃદુતક પેશીનો પ્રકાર $Aerenchyma$ (વાયુતક મૃદુતક) છે.
કાર્ય: $Aerenchyma$ માં મોટી હવા ભરેલી ગુહાઓ હોય છે જે જલીય વનસ્પતિઓને ઉત્પ્લાવકતા (buoyancy) પ્રદાન કરે છે,જે તેમને પાણીમાં તરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) પ્રાણી પેશીઓ તેમની વિશિષ્ટ રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક જરૂરિયાતોને કારણે વનસ્પતિ પેશીઓથી અલગ પડે છે. મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:

લક્ષણ	વનસ્પતિ પેશીઓ વિરુદ્ધ પ્રાણી પેશીઓ
$1$. જીવંત/મૃત	મોટાભાગની વનસ્પતિ પેશીઓ મૃત હોય છે,જે બંધારણીય મજબૂતી આપે છે,જ્યારે મોટાભાગની પ્રાણી પેશીઓ જીવંત હોય છે.
$2$. વૃદ્ધિ	વનસ્પતિમાં વૃદ્ધિ ચોક્કસ વિસ્તારો (વર્ધનશીલ પેશી) સુધી મર્યાદિત છે,જ્યારે પ્રાણીઓમાં વૃદ્ધિ સામાન્ય રીતે સમગ્ર શરીરમાં સમાન હોય છે.
$3$. વર્ગીકરણ	વનસ્પતિ પેશીઓને વર્ધનશીલ અને સ્થાયી પેશીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. પ્રાણી પેશીઓને અધિચ્છદીય,સંયોજક,સ્નાયુબદ્ધ અને ચેતા પેશીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(N/A)

સ્થાન	હાજર પેશી	વિશિષ્ટ લક્ષણ
$(i)$ અધિસ્તરની નીચે પર્ણદંડ	સ્થૂલકોણક પેશી (Collenchyma)	તે યાંત્રિક આધાર આપે છે અને તૂટ્યા વગર સરળતાથી વળવાની ક્ષમતા આપે છે.
$(ii)$ પ્રકાંડમાં,વાહકપેશીઓની આસપાસ	દ્રઢોતક પેશી (Sclerenchyma)	તે મજબૂતી આપે છે અને વનસ્પતિના ભાગને કઠણ અને સખત બનાવે છે.
$(iii)$ મૂળ અને પ્રરોહના અગ્રભાગે	વર્ધનશીલ પેશી (અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી)	કોષો સતત વિભાજન પામે છે,જે વનસ્પતિની પ્રાથમિક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.

(N/A) વનસ્પતિના હવાઈ ભાગો પર આવેલા અધિસ્તરીય કોષો ઘણીવાર તેમની બહારની સપાટી પર મીણ જેવું,પાણી-પ્રતિકારક સ્તર (ક્યુટિકલ) સ્ત્રાવ કરે છે. આ સ્તર પાણીના વ્યય,યાંત્રિક ઈજા અને પરોપજીવી ફૂગના આક્રમણ સામે રક્ષણ આપવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ પર્ણના અધિસ્તરમાં નાના છિદ્રો હોય છે જેને વાયુરંધ્ર (stomata) કહેવાય છે,જે વાયુઓના વિનિમય અને બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
$(c)$ મૂળના અધિસ્તરીય કોષો લાંબા,વાળ જેવા ભાગો ધરાવે છે જેને મૂળરોમ (root hairs) કહેવાય છે. આ રચનાઓ પાણી અને ખનિજોના શોષણ માટે કુલ સપાટીના ક્ષેત્રફળમાં ઘણો વધારો કરે છે.

(N/A) $(1)$ આંતરકોષીય વહન
$(2)$ અંતર્ગત પેશીઓનું યાંત્રિક ઈજા,સૂકાઈ જવાથી અને રાસાયણિક નુકસાનથી રક્ષણ કરવું
$(3)$ શરીરની સપાટીઓનું ઘસારા સામે રક્ષણ કરવું
$(4)$ પાણી અને પોષક તત્વોનું શોષણ કરવું
$(5)$ બહારની તરફ ગતિ (શ્લેષ્મ અથવા જનનકોષો જેવા પદાર્થોને આગળ ધકેલવા)
$(6)$ ઉત્સેચકો,અંતઃસ્ત્રાવો અને શ્લેષ્મ જેવા વિવિધ પદાર્થોનો સ્ત્રાવ કરવો.

(N/A) $(i)$ એરિયોલર સંયોજક પેશીમાં જોવા મળતા બે પ્રકારના તંતુઓ કોલેજન તંતુઓ અને ઇલાસ્ટિક તંતુઓ (અથવા રેટિક્યુલર તંતુઓ) છે.
$(ii)$ એરિયોલર સંયોજક પેશીમાં જોવા મળતા બે પ્રકારના કોષો ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ,માસ્ટ કોષો,મેક્રોફેજ અથવા પ્લાઝ્મા કોષો છે (કોઈપણ બે).
$(iii)$ એરિયોલર સંયોજક પેશી ત્વચા અને સ્નાયુઓની વચ્ચે,રુધિરવાહિનીઓ અને ચેતાઓ ની આસપાસ,અને અસ્થિમજ્જામાં આવેલી હોય છે.

(N/A) $(1)$ બંધારણ: પેશી એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી છે (સરળ) કે એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી છે (જટિલ).
$(2)$ કાર્ય: પેશી આધાર આપતી (મૃદુતક),રક્ષણાત્મક (અધિસ્તર) કે વહન કરતી (જલવાહક અને અન્નવાહક) છે.
$(3)$ કોષદીવાલનું બંધારણ: કોષદીવાલ જાડી છે કે પાતળી.
$(4)$ જીવંતતા: કોષો પરિપક્વ અવસ્થામાં જીવંત છે કે મૃત.

(N/A) કાસ્થિને પેશી ગણવામાં આવે છે કારણ કે:
$1$. તે સમાન રચના ધરાવતા અને સમાન કાર્ય કરતા કોષોનો સમૂહ છે.
$2$. તેમાં વિશિષ્ટ આંતરકોષીય આધારક (matrix) હોય છે જે કોષોને આધાર આપે છે.
આધારકનું બંધારણ: કાસ્થિનું આધારક પ્રોટીન અને શર્કરા (sugars) નું બનેલું હોય છે.
સ્થાન: કાસ્થિ કાન,નાક,શ્વાસનળી અને સાંધાઓમાં હાડકાના છેડા પર જોવા મળે છે.
કાર્યો:
$(i)$ શરીરના અંગોને લવચીકતા અને આધાર આપે છે.
$(ii)$ સાંધાઓ પર હાડકાની સપાટીને લીસી બનાવે છે જેથી ઘર્ષણ ઘટે છે.

(N/A) $(i)$ અધિસ્તર એ કોષોનું સૌથી બહારનું એક સ્તર છે જે વનસ્પતિના તમામ ભાગોને બહારથી આવરી લે છે.
$(ii)$ અધિસ્તરના કાર્યો:
$(a)$ રક્ષણ: તે પાણીના વ્યય,યાંત્રિક ઈજા અને પરોપજીવી ફૂગના આક્રમણ સામે વનસ્પતિનું રક્ષણ કરે છે.
$(b)$ સ્ત્રાવ: વનસ્પતિના હવાઈ ભાગો પરના અધિસ્તરીય કોષો ઘણીવાર મીણ જેવું સ્તર (ક્યુટિકલ) સ્ત્રાવ કરે છે,જે યાંત્રિક ઈજા અને પાણીના વ્યય સામે રક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
$(c)$ શોષણ: મૂળના અધિસ્તર પર આવેલા મૂળરોમ જમીનમાંથી પાણી અને ખનિજોના શોષણમાં મદદ કરે છે.

(N/A) વાયુરંધ્ર એ વનસ્પતિના પર્ણની અધિસ્તર (epidermis) માં જોવા મળતા નાના,સૂક્ષ્મ છિદ્રો છે.
વાયુરંધ્રના કાર્યો:
$(i)$ વાયુ વિનિમય: વાયુરંધ્ર એ વનસ્પતિના આંતરિક ભાગ અને બાહ્ય પર્યાવરણ વચ્ચે વાયુઓ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ અને ઓક્સિજન $(O_2)$) ના વિનિમય માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે.
$(ii)$ બાષ્પોત્સર્જન: બાષ્પોત્સર્જનનો મોટો ભાગ વાયુરંધ્ર દ્વારા થાય છે. આ પ્રક્રિયા વધારાના પાણીને દૂર કરે છે,મૂળમાંથી પાણી અને ખનિજોના વહનમાં મદદ કરે છે અને સૂર્યના તડકામાં પણ વનસ્પતિની સપાટીને ઠંડી રાખે છે.

(N/A) $(i)$ દ્રઢોતક પેશીના કોષોની કોષદીવાલ લિગ્નિનના જમા થવાને કારણે અત્યંત જાડી હોય છે,જે કોષની આંતરિક જગ્યા અથવા ગુહાને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
$(ii)$ વૃક્ષની ડાળીઓમાં સ્થૂલકોણક (collenchyma) પેશી હોય છે,જે તેમને યાંત્રિક આધાર અને લવચીકતા પૂરી પાડે છે,જેનાથી તે ભારે પવનમાં તૂટ્યા વિના વળી શકે છે.
$(iii)$ નાળિયેરની છાલ દ્રઢોતક પેશીની બનેલી હોય છે,જેમાં મૃત,જાડી દીવાલવાળા અને ચુસ્ત રીતે ગોઠવાયેલા તંતુઓ હોય છે જે ખૂબ જ મજબૂતી અને કઠિનતા પ્રદાન કરે છે,તેથી તેને અલગ કરવી મુશ્કેલ છે.

(N/A) $(i)$ છાલના કોષો મૃત હોય છે અને આંતરકોષીય અવકાશ વગર સઘન રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે. તેમની કોષદીવાલમાં સુબેરિન નામનું રાસાયણિક દ્રવ્ય હોય છે,જે તેમને વાયુઓ અને પાણી માટે અભેદ્ય બનાવે છે.
$(ii)$ અધિસ્તર પરનું જાડું મીણ જેવું પડ ક્યુટિનનું બનેલું હોય છે,જે એક વોટરપ્રૂફ ગુણધર્મ ધરાવતું રાસાયણિક દ્રવ્ય છે. આ પડ પાણીના વ્યય અને પરોપજીવી ફૂગ સામે રક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ મૂળમાં અધિસ્તરીય કોષોનું મુખ્ય કાર્ય પાણીનું શોષણ કરવાનું છે. વાળ જેવી રચનાઓ (મૂળરોમ) શોષણ માટેની કુલ સપાટીના ક્ષેત્રફળમાં ઘણો વધારો કરે છે.

(N/A) $(i)$ આકૃતિમાં એકબીજા સાથે ચુસ્ત રીતે જોડાયેલા અધિસ્તરીય કોષોનું સ્તર અને બે મૂત્રપિંડ આકારના રક્ષક કોષો દ્વારા ઘેરાયેલું વાયુરંધ્ર દર્શાવવું જોઈએ.
$(ii)$ $(a)$ ખૂબ જ સૂકા નિવાસસ્થાનમાં રહેતી વનસ્પતિઓના અધિસ્તર પર ક્યુટિનનું જાડું,મીણ જેવું અને પાણી-પ્રતિકારક સ્તર હોય છે. આ અનુકૂલન બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા થતા પાણીના અતિશય વ્યયને રોકવામાં,વનસ્પતિને યાંત્રિક ઈજાઓથી બચાવવામાં અને પરોપજીવીઓના આક્રમણ સામે રક્ષણ આપવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ રક્ષક કોષોનું મુખ્ય કાર્ય વાયુરંધ્રના છિદ્રને ખોલવાનું અને બંધ કરવાનું નિયમન કરવાનું છે. જ્યારે પાણી રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે તેઓ ફૂલે છે અને વાયુરંધ્રનું છિદ્ર ખુલે છે. તેનાથી વિપરીત,જ્યારે પાણી રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે,ત્યારે તેઓ સંકોચાય છે અને વાયુરંધ્રનું છિદ્ર બંધ થઈ જાય છે.

(N/A) $(i)$ આપણા અંગોમાં આવેલા સ્નાયુઓ ઐચ્છિક (voluntary) હોય છે,એટલે કે જ્યારે આપણે ઈચ્છીએ ત્યારે તે હલનચલન કરે છે અથવા અટકે છે. જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓ અનૈચ્છિક (involuntary) હોય છે,જે જીવનભર લયબદ્ધ રીતે સંકોચન અને શિથિલન દર્શાવે છે.
$(ii)$ અંગોના સ્નાયુઓ સામાન્ય રીતે હાડકાં સાથે જોડાયેલા હોય છે અને શરીરના હલનચલનમાં મદદ કરે છે,જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓ હાડકાં સાથે જોડાયેલા હોતા નથી અને તે રુધિરને પંપ કરવામાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ અંગોના સ્નાયુકોષો લાંબા,નળાકાર,શાખાવિહીન અને બહુકોષકેન્દ્રીય હોય છે,જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓ નળાકાર,શાખાયુક્ત અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે.

(N/A)

તફાવતનો મુદ્દો	અસ્થિ (Bone)	કાસ્થિ (Cartilage)
બંધારણ	તે મજબૂત અને બિન-લવચીક પેશી છે જેના કોષો કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના સંયોજનોથી બનેલા સખત આધારકમાં (matrix) ગોઠવાયેલા હોય છે.	તે નરમ અને લવચીક પેશી છે જેનું ઘન આધારક પ્રોટીન અને શર્કરાનું બનેલું હોય છે. તેમાં કોષો વચ્ચે વધુ જગ્યા હોય છે.
કાર્ય	તે શરીરને આધાર આપતું માળખું બનાવે છે અને સ્નાયુઓને જોડે છે જે શરીરના મુખ્ય અંગોને ટેકો આપે છે.	તે સાંધાઓ પર અસ્થિની સપાટીને લીસી બનાવે છે અને શરીરના ભાગોને આધાર તથા લવચીકતા આપે છે.
સ્થાન	તે કંકાલ તંત્રમાં જોવા મળે છે.	તે નાક,કાન,શ્વાસનળી અને સ્વરપેટીમાં જોવા મળે છે.

(N/A)

સરળ કાયમી પેશી	જટિલ કાયમી પેશી
$1$. આ પેશીઓ માત્ર એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે સમાન કાર્ય કરે છે.	$1$. આ પેશીઓ એક કરતા વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે એકમ તરીકે સાથે મળીને સમાન કાર્ય કરે છે.
$2$. તેઓ મુખ્યત્વે આધાર,સંગ્રહ અને પ્રકાશસંશ્લેષણ સાથે સંકળાયેલી છે.	$2$. તેઓ મુખ્યત્વે પાણી,ખનિજો અને ખોરાકના વહન સાથે સંકળાયેલી છે.
$3$. ઉદાહરણોમાં મૃદુતક (parenchyma),સ્થૂલકોણક (collenchyma) અને દ્રઢોતક (sclerenchyma) નો સમાવેશ થાય છે.	$3$. ઉદાહરણોમાં જલવાહક (xylem) અને અન્નવાહક (phloem) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A)

સ્નાયુબંધ (Ligaments)	અસ્થિબંધ (Tendons)
$1$. સ્નાયુબંધ બે હાડકાંને જોડે છે.	$1$. અસ્થિબંધ હાડકાંને સ્નાયુઓ સાથે જોડે છે.
$2$. આ પેશી ખૂબ જ સ્થિતિસ્થાપક અને નોંધપાત્ર મજબૂતી ધરાવે છે.	$2$. આ પેશી ખૂબ જ મજબૂત હોય છે પરંતુ તેની લવચીકતા મર્યાદિત હોય છે.
$3$. સ્નાયુબંધમાં ખૂબ જ ઓછું આધારક (matrix) હોય છે.	$3$. સ્નાયુબંધની સરખામણીમાં અસ્થિબંધમાં વધુ આધારક (matrix) હોય છે.
$4$. તે પીળી તંતુમય સંયોજક પેશીની બનેલી હોય છે.	$4$. તે સફેદ તંતુમય સંયોજક પેશીની બનેલી હોય છે.

(N/A) $(X)$ એ જલવાહિનીકી (tracheid) છે,અને $(Y)$ એ જલવાહિની (vessel) છે.
$(b)$ બંને નળાકાર રચનાઓ છે. તેઓ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત કોષદીવાલ ધરાવતા મૃત કોષોના બનેલા હોય છે.
$(c)$ જલવાહિનીકી અને જલવાહિની બંને જલવાહક પેશીના ઘટકો છે અને તે મુખ્યત્વે મૂળમાંથી પાણી અને ઓગળેલા ખનિજોનું વનસ્પતિના અન્ય ભાગોમાં ઉર્ધ્વ વહન કરવા માટે જવાબદાર છે.

(N/A) મેદપૂર્ણ સંયોજક પેશીની આકૃતિમાં ચરબીના ટીપાંથી ભરેલા કોષો અને પરિઘવર્તી કોષકેન્દ્ર જોવા મળે છે.
$(b)$ $(i)$ સ્થાન: મેદપૂર્ણ સંયોજક પેશી ત્વચાની નીચે અને આંતરિક અંગોની વચ્ચે જોવા મળે છે.
$(ii)$ કાર્ય: તે ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે અને તેથી તે ઉષ્માના અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે શરીરનું તાપમાન જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) અન્નવાહક પેશીના ઘટકો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ચાલની નલિકાઓ (Sieve tubes)
$(ii)$ સાથી કોષો (Companion cells)
$(iii)$ અન્નવાહક તંતુઓ (Phloem fibres)
$(iv)$ અન્નવાહક મૃદુતક (Phloem parenchyma)
$(b)$ બૂચ રક્ષણાત્મક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તેના કોષો મૃત હોય છે અને આંતરકોષીય અવકાશ વગર ચુસ્ત રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે,જે રોગકારકોના પ્રવેશને અટકાવે છે. વધુમાં,તેમની કોષદીવાલમાં સુબેરિન (suberin) નામનું રસાયણ હોય છે,જે તેમને વાયુઓ અને પાણી માટે અભેદ્ય બનાવે છે,જેનાથી વનસ્પતિનું રક્ષણ થાય છે.

(N/A) કાસ્થિ:
સ્થાન: સાંધાઓ પર અસ્થિની સપાટી પર,નાક,કાન,શ્વાસનળી અને સ્વરપેટીમાં જોવા મળે છે.
કાર્ય: તે સાંધાઓ પર અસ્થિની સપાટીને લીસી બનાવે છે અને નાક,કાન,શ્વાસનળી તથા સ્વરપેટીને આધાર આપે છે.
$(b)$ આરેઓલર પેશી:
સ્થાન: ત્વચા અને સ્નાયુઓની વચ્ચે,રુધિરવાહિનીઓ અને ચેતાઓ તેમજ અસ્થિમજ્જાની આસપાસ જોવા મળે છે.
કાર્ય: તે અંગોની અંદરની ખાલી જગ્યા ભરે છે,આંતરિક અંગોને આધાર આપે છે અને પેશીઓના સમારકામમાં મદદ કરે છે.
$(c)$ મેદપૂર્ણ પેશી:
સ્થાન: ત્વચાની નીચે અને આંતરિક અંગોની વચ્ચે જોવા મળે છે.
કાર્ય: તે ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે અને શરીરને ઉષ્મારોધક (insulation) પૂરું પાડે છે.

(N/A) રુધિરને સંયોજક પેશી ગણવામાં આવે છે કારણ કે તે વાયુઓ,પાચિત ખોરાક,અંતઃસ્ત્રાવો અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનું શરીરના વિવિધ ભાગોમાં વહન કરીને શરીરના વિવિધ અંગોને જોડે છે.
$(b)$ સ્નાયુઓમાં સંકોચનશીલ પ્રોટીન (એક્ટિન અને માયોસિન) તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ પ્રોટીન હોય છે,જે હલનચલન લાવવા માટે સંકોચન અને શિથિલન પામે છે.
$(c)$ હૃદયના સ્નાયુઓને અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે થાક્યા વગર જીવનભર પોતાની મેળે લયબદ્ધ સંકોચન અને શિથિલન દર્શાવે છે અને તે આપણી ઈચ્છા મુજબ કામ કરતા નથી.

(N/A) મૃદુત્તકને સ્થાયી પેશી કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેના કોષો વિભેદિત થઈ ગયા છે અને વિભાજન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી છે,અને તેઓ વનસ્પતિના શરીરમાં ચોક્કસ ભૂમિકા ભજવે છે.
મૃદુત્તકના બે વિશિષ્ટ પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
$1$. હરિતકણોત્તક (Chlorenchyma)
$2$. વાયુતક (Aerenchyma)
તેમની વિશિષ્ટ ભૂમિકાઓ:
- હરિતકણોત્તક હરિતદ્રવ્ય ધરાવે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા કરે છે.
- વાયુતક મોટી હવા ભરેલી ગુહાઓ ધરાવે છે અને જલીય વનસ્પતિઓને ઉત્પ્લાવકતા (buoyancy) આપે છે,જે તેમને તરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) કંડરા (Tendon): એક તંતુમય સંયોજક પેશી જે સ્નાયુને હાડકા સાથે જોડે છે.
$(b)$ મેદપૂર્ણ પેશી (Adipose tissue): એક વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી જે ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે.
$(c)$ આરિયોલર પેશી (Areolar tissue): એક શિથિલ સંયોજક પેશી જે આધારભૂત માળખું પૂરું પાડે છે,અંગોની અંદરની ખાલી જગ્યા ભરે છે અને પેશીઓના સમારકામમાં મદદ કરે છે.

(N/A) પાર્શ્વસ્થ વર્ધનશીલ પેશી (Lateral meristem): તે પ્રકાંડ અને મૂળની જાડાઈમાં વધારો કરવા માટે જવાબદાર છે.
$(b)$ આંતરવિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશી (Intercalary meristem): તે આંતરગાંઠોની વૃદ્ધિ અને પર્ણો તથા શાખાઓના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.
$(c)$ અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી (Apical meristem): તે પ્રકાંડ અને મૂળની લંબાઈમાં વધારો કરવા માટે જવાબદાર છે.

(N/A) સિંહ એક પ્રાણી છે,જ્યારે આંબાનું ઝાડ એક વનસ્પતિ છે.
વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ પાસે અલગ પ્રકારની પેશીઓ હોય છે કારણ કે:
$(i)$ વનસ્પતિઓ સ્થિર છે અને પ્રચલન (locomotion) દર્શાવતી નથી,જ્યારે મોટાભાગના પ્રાણીઓ ખોરાક,આશ્રય અને પ્રજનન સાથીની શોધમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જાય છે.
$(ii)$ તેઓ વૃદ્ધિની અલગ પદ્ધતિ ધરાવે છે. વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અમુક ચોક્કસ વિસ્તારો (વર્ધનશીલ પેશીઓ) સુધી મર્યાદિત છે,જ્યારે પ્રાણીઓની વૃદ્ધિ સમગ્ર શરીરમાં લગભગ સમાન હોય છે.

(N/A) સ્થૂલકોણક પેશી (Collenchyma): આ કોષોના ખૂણા પર પેક્ટીન અને સેલ્યુલોઝની અનિયમિત જાડાઈ હોય છે. સ્થાન: પર્ણદંડમાં અધિસ્તરની નીચે જોવા મળે છે.
$(b)$ વાયુતક પેશી (Aerenchyma): આ મૃદુતક પેશીનો એક પ્રકાર છે જેમાં મોટી આંતરકોષીય જગ્યાઓ અને હવા ભરેલી ગુહા હોય છે જે વનસ્પતિને તારકબળ પૂરું પાડે છે. સ્થાન: જલીય વનસ્પતિઓના પ્રકાંડ અને પર્ણોમાં જોવા મળે છે.
$(c)$ દ્રઢોતક પેશી (Sclerenchyma): લિગ્નિનના જમાવને કારણે આ કોષો પરિપક્વ અવસ્થામાં લાંબા,સાંકડા અને મૃત હોય છે. સ્થાન: વનસ્પતિના સખત ભાગો જેવા કે બીજાવરણ,ફળની દીવાલ અને વાહકપેશીઓમાં જોવા મળે છે.

(N/A) અંગો: રેખિત સ્નાયુઓ (કંકાલ સ્નાયુઓ).
રચના: કોષો લાંબા,નળાકાર,બહુકોષકેન્દ્રીય અને અશાખિત હોય છે,જેમાં ઘેરા અને આછા પટ્ટાઓ (રેખાઓ) જોવા મળે છે.
કાર્ય: તે ઐચ્છિક સ્નાયુઓ છે,એટલે કે તે આપણી સભાન ઇચ્છા મુજબ કાર્ય કરે છે.
$(b)$ ફેફસાં: અરેખિત સ્નાયુઓ (લીસા સ્નાયુઓ).
રચના: કોષો ત્રાકાકાર (spindle-shaped),એકકોષકેન્દ્રીય અને અશાખિત હોય છે,જેમાં કોઈ પટ્ટાઓ કે રેખાઓ હોતી નથી.
કાર્ય: તે અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ છે,એટલે કે તે આપણી સભાન ઇચ્છા વગર આપમેળે કાર્ય કરે છે.

(N/A) સ્થૂલકોણક પેશી (Collenchyma): આ એક જીવંત યાંત્રિક પેશી છે જે કોષોના ખૂણાઓ પર સેલ્યુલોઝ અને પેક્ટીનના અનિયમિત જાડાપણા દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
$(b)$ ચેતાપેશી (Nervous tissue - ચેતાકોષો): આ અત્યંત વિશિષ્ટ કોષો છે જે ઉત્તેજના મેળવવા અને સમગ્ર શરીરમાં આવેગોનું ઝડપથી વહન કરવા માટે સક્ષમ છે.
$(c)$ રેખિત સ્નાયુઓ (Striated muscles): આ પેશીઓ લાંબા,નળાકાર,અશાખિત તંતુઓની બનેલી હોય છે જેમાં સંકોચનશીલ પ્રોટીન (એક્ટિન અને માયોસિન) હોય છે અને તે લાક્ષણિક આછા અને ઘેરા પટ્ટાઓ (રેખાઓ) દર્શાવે છે.

(N/A) કંઠનળીમાં હાજર પ્રાણી પેશી કાસ્થિ (cartilage) છે.
$(b)$ કાસ્થિના રાસાયણિક ઘટકો પ્રોટીન અને શર્કરા (કાર્બોદિત) છે.
$(c)$ કાસ્થિ શરીરના ભાગોને આધાર અને લવચીકતા આપે છે. તે સાંધાઓ પર હાડકાની સપાટીને લીસી બનાવે છે અને સરળતાથી વળવા તથા હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) અસ્થિ (Bone): તે શરીરને આધાર આપતું માળખું બનાવે છે,સ્નાયુઓને જોડે છે અને મહત્વના અંગોનું રક્ષણ કરે છે.
$(b)$ કાસ્થિ (Cartilage): તે સાંધાઓ પર હાડકાની સપાટીને લીસી બનાવે છે અને સરળ હલનચલન માટે લવચીકતા પૂરી પાડે છે.
$(c)$ રુધિર (Blood): તે વાયુઓ,પોષક તત્વો,અંતઃસ્ત્રાવો,ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો અને ક્ષારોનું વહન કરે છે,અને શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) $(i)$ બહુકોષીય સજીવો લાખો વિવિધ પ્રકારના કોષોના બનેલા હોય છે જે ચોક્કસ કાર્યોને વધુ કાર્યક્ષમ રીતે કરવા માટે વિશિષ્ટ પેશીઓ બનાવે છે. કોષો વચ્ચે શ્રમનું વિભાજન (division of labour) હોય છે,જે આ સજીવોને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવે છે.
$(ii)$ દ્રઢોતક કોષોની કોષદીવાલ પર લિગ્નિનનું ભારે જમાવટ થવાને કારણે તેમની અવકાશ (lumen) સાંકડી હોય છે. આ દીવાલો એટલી જાડી થઈ જાય છે કે કોષની અંદર ભાગ્યે જ કોઈ આંતરિક જગ્યા બાકી રહે છે.
$(iii)$ રણના છોડમાં બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનો વ્યય અટકાવવા માટે અધિસ્તર જાડું હોય છે. આ ક્યુટિનના જાડા,મીણ જેવા અને પાણી-પ્રતિરોધક આવરણની હાજરીને કારણે શક્ય બને છે.
$(b)$ $(i)$ વર્ધનશીલ પેશી (Meristematic tissue)
$(ii)$ અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી (Apical meristem)
$(iii)$ આંતરવિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશી (Intercalary meristem)
$(iv)$ મૃદુત્તક પેશી (Parenchyma)

(N/A) સ્થાન: આ પેશીઓ અન્નનળી,મૂત્રાશય,અન્નમાર્ગ અને રુધિરવાહિનીઓની દીવાલોમાં જોવા મળે છે.
લક્ષણો:
$(i)$ તેમાં કોઈ પટ્ટા (રેખાઓ) હોતા નથી.
$(ii)$ કોષો લાંબા,પાતળા અને ત્રાકાકાર હોય છે.
$(iii)$ દરેક કોષમાં એક મધ્યસ્થ કોષકેન્દ્ર હોય છે.
કાર્ય:
$(i)$ આ સ્નાયુઓ અનૈચ્છિક છે,એટલે કે તે આપણી ઈચ્છા મુજબ કામ કરતા નથી.
$(ii)$ તેઓ અન્નમાર્ગ,મૂત્રાશય અને પિત્તાશયમાં ગતિ ઉત્પન્ન કરે છે જેથી પદાર્થોનું વહન સરળ બને છે.

(N/A) $(i)$ પેશી: કોષોનો સમૂહ જે રચનામાં સમાન હોય અને એક ચોક્કસ કાર્ય કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે તેને પેશી કહેવામાં આવે છે। બહુકોષીય સજીવોમાં, કાર્યનું વિભાજન પેશીઓની હાજરીને કારણે થાય છે। દરેક પેશી કાર્યક્ષમ રીતે ચોક્કસ કાર્ય કરે છે।
$(ii)$ ના, વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ સમાન પ્રકારની પેશીઓથી બનેલા હોતા નથી।

વનસ્પતિ પેશીઓ	પ્રાણી પેશીઓ
$(a)$ મોટાભાગની વનસ્પતિ પેશીઓ મૃત હોય છે।	$(a)$ મોટાભાગની પ્રાણી પેશીઓ જીવંત હોય છે।
$(b)$ વનસ્પતિઓમાં, કોષ વૃદ્ધિ અમુક ચોક્કસ પ્રદેશો સુધી મર્યાદિત હોય છે।	$(b)$ પ્રાણીઓમાં, કોષ વૃદ્ધિ વધુ સમાન હોય છે।
$(c)$ તેને વર્ધનશીલ અને સ્થાયી પેશીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।	$(c)$ તેને અધિચ્છદીય, સંયોજક, સ્નાયુ અને ચેતા પેશીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।

(N/A)

વર્ધનશીલ પેશી	સ્થાયી પેશી
$1.$ આ પેશીના કોષો તેમના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન વિભાજન પામે છે.	$1.$ તેઓ ચોક્કસ કાર્ય કરવા માટે વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે.

$(b)$ વર્ધનશીલ પેશીમાંથી ઉદ્ભવેલા કોષો જ્યારે ચોક્કસ આકાર, કદ અને કાર્ય ધારણ કરે છે અને વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે, ત્યારે આ પ્રક્રિયાને વિભેદીકરણ કહેવામાં આવે છે.
$(c)$ સરળ સ્થાયી પેશીઓ: મૃદુતક (Parenchyma), સ્થૂલકોણક (Collenchyma) અથવા દ્રઢોતક (Sclerenchyma) (કોઈપણ બે).
જટિલ સ્થાયી પેશીઓ: જલવાહક (Xylem) અને અન્નવાહક (Phloem).

(N/A) આ રચનાઓ,જેને મૂળરોમ કહેવાય છે,તે જમીનમાંથી પાણી અને ખનિજોના શોષણ માટે કુલ સપાટીનો વિસ્તાર વધારે છે.
$(b)$ ક્યુટિન એ પાણીનો અવરોધક,મીણ જેવો પદાર્થ છે. રણના છોડમાં,તે બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીના વધુ પડતા વ્યયને અટકાવે છે અને સૂર્યપ્રકાશને પરાવર્તિત કરીને છોડને અતિશય ગરમીથી બચાવે છે.
$(c)$ આ છિદ્રો,જેને વાયુરંધ્ર કહેવાય છે,તે વાયુ વિનિમય (ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) અને બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
$(d)$ થોરમાં અધિસ્તરના અનેક સ્તરો રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે જેથી શુષ્ક વાતાવરણમાં પાણીનો વધુ પડતો વ્યય અટકાવી શકાય.
$(e)$ સુબેરિન એ એક એવું રસાયણ છે જે કોર્ક કોષોની કોષદીવાલને વાયુઓ અને પાણી માટે અભેદ્ય બનાવે છે,જે રક્ષણ પૂરું પાડે છે અને છોડને સુકાઈ જવાથી બચાવે છે.

(B) મેદપૂર્ણ પેશી (Adipose tissue) એ સંયોજક પેશીનો એક પ્રકાર છે જે ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે. તે ત્વચાની નીચે અને આંતરિક અંગોની વચ્ચે આવેલી હોય છે. ચરબી ઉષ્માની મંદ વાહક હોવાથી,આ પેશી અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે શરીરને ગરમી જાળવી રાખવામાં અને શરીરનું તાપમાન સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે.

(B) અસ્થિ એ એક પ્રકારની સંયોજક પેશી છે જે શરીરનું માળખું બનાવે છે. તે કઠણ અને અદ્રઢ આધારક ધરાવે છે જે કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના સંયોજનોથી સમૃદ્ધ હોય છે.

(B) સંયોજક પેશીઓ બે મુખ્ય ઘટકોની બનેલી હોય છે:
$1$. કોષો: આમાં ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ,માસ્ટ કોષો અને મેક્રોફેજ જેવા વિવિધ પ્રકારના કોષોનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. આધારક (Matrix): આ આંતરકોષીય પદાર્થ છે,જે તંતુઓ (કોલેજન,ઈલાસ્ટિન) અને ગ્રાઉન્ડ સબસ્ટન્સ (જેલ જેવો પદાર્થ) નો બનેલો હોય છે.

(N/A) સાંધા પર હાડકાની સપાટીને લીસી બનાવતી પેશીને કાસ્થિ (Cartilage) કહેવામાં આવે છે. કાસ્થિ એ એક પ્રકારની સંયોજક પેશી છે જે સાંધા પરના હાડકાં વચ્ચે ઘર્ષણ ઘટાડે છે અને લવચીકતા પ્રદાન કરે છે,જેનાથી હલનચલન સરળ બને છે.

(N/A) આંખની કીકી (iris) માં $Smooth$ (અરેખિત અથવા અનૈચ્છિક) સ્નાયુ પેશી જોવા મળે છે.
$Smooth$ સ્નાયુના કોષોનો આકાર $Spindle-shaped$ (ત્રાકાકાર) હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે મધ્યમાં પહોળા અને બંને છેડે સાંકડા હોય છે.

(N/A) $(i)$ બંને પ્રકારના સ્નાયુઓમાં ઘેરા અને આછા પટ્ટાઓ (bands) જોવા મળે છે,જે તેમને રેખિત દેખાવ આપે છે.
$(ii)$ બંને પ્રકારના સ્નાયુઓ નળાકાર,લાંબા તંતુઓથી બનેલા હોય છે જે માયોફિબ્રિલ્સ (myofibrils) ની મૂળભૂત સંરચનાત્મક ગોઠવણી ધરાવે છે.

(N/A) શ્વસન માર્ગ પક્ષ્મલ અધિચ્છદ (Ciliated epithelium) દ્વારા આવરિત હોય છે,જે શ્લેષ્મ અને ફસાયેલા કણોને વાયુમાર્ગમાંથી બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ દ્રઢોત્તક પેશી (Sclerenchyma) તેની જાડી,લિગ્નિનયુક્ત કોષદીવાલને કારણે વનસ્પતિના ભાગોને યાંત્રિક મજબૂતી અને સખતપણું પ્રદાન કરે છે.
$(c)$ સુબેરિન એ બુચ (Cork) ના કોષોની કોષદીવાલમાં જોવા મળતો મીણ જેવો પદાર્થ છે,જે રક્ષણ આપે છે અને પાણીના વ્યયને અટકાવે છે.
$(d)$ અક્ષતંતુ (Axon) એ ચેતાકોષ (Neuron) નો એક વિશિષ્ટ ભાગ છે જે વિદ્યુત આવેગોને કોષકાયથી દૂર લઈ જાય છે.

(N/A) વનસ્પતિઓમાં કાયમી પેશીઓને તેમાં રહેલા કોષોના પ્રકારના આધારે બે મુખ્ય ભાગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. સરળ કાયમી પેશીઓ: આ પેશીઓ માત્ર એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે સમાન કાર્ય કરે છે. તેને નીચે મુજબ પેટા-વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- આધાર આપતી પેશીઓ: જેમાં $Parenchyma$ (મૃદુતક),$Collenchyma$ (સ્થૂલકોણક) અને $Sclerenchyma$ (દ્રઢોતક) નો સમાવેશ થાય છે.
- રક્ષણાત્મક પેશીઓ: જેમાં $Cork$ (બૂચ) અને $Epidermis$ (અધિસ્તર) નો સમાવેશ થાય છે.
$2$. જટિલ કાયમી પેશીઓ: આ પેશીઓ એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે સાથે મળીને સામાન્ય કાર્ય કરે છે. આને વાહક પેશીઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તેમાં નીચે મુજબની પેશીઓનો સમાવેશ થાય છે:
- $Xylem$ (જલવાહક)
- $Phloem$ (અન્નવાહક)

(A-D) સ્તંભાકાર અધિચ્છદ પેશી: આ ઊંચા,સ્તંભ જેવા કોષો છે જે સામાન્ય રીતે જઠર અને આંતરડાના અસ્તરમાં જોવા મળે છે.
$(b)$ મેદપૂર્ણ પેશી (Adipose tissue): આ કોષો ચરબીના ગોલકોના સ્વરૂપમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરવા માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
$(c)$ પક્ષ્મલ સ્તંભાકાર અધિચ્છદ પેશી: આ કોષોમાં પક્ષ્મ (cilia) નામના વાળ જેવા પ્રવર્ધો હોય છે જે શ્લેષ્મ અને અન્ય પદાર્થોને આગળ ધકેલવા માટે હલનચલન કરે છે.
$(d)$ વાયુતક પેશી (Aerenchyma): આ મૃદુતક પેશીનો એક પ્રકાર છે જેમાં મોટી હવા ભરેલી ગુહાઓ હોય છે જે કમળ જેવી જલીય વનસ્પતિઓને ઉત્પ્લાવકતા પૂરી પાડે છે.
$(e)$ લાદીસમ અધિચ્છદ પેશી: આ પાતળા,સપાટ અને નાજુક કોષો છે જે ફેફસાના વાયુકોષ્ઠોની દીવાલોમાં જોવા મળે છે જ્યાં વાયુઓની આપ-લે થાય છે.

(N/A) દ્રઢોતક કોષોની કોષદીવાલ પર લિગ્નિનનું અતિશય જમાવટ થવાને કારણે તેમની દીવાલો અત્યંત જાડી થઈ જાય છે,જેના પરિણામે કોષની અંદરની ખાલી જગ્યા (લ્યુમેન) સાંકડી થઈ જાય છે.
$(b)$ દ્રઢોતક પેશીઓ પ્રકાંડમાં,વાહકપુલની આસપાસ,પર્ણની શિરાઓમાં અને બીજ તથા ફળોના કઠણ આવરણમાં જોવા મળે છે. આ પેશીઓ વનસ્પતિના ભાગોને યાંત્રિક મજબૂતી,સખતપણું અને રચનાત્મક આધાર આપવા માટે ત્યાં હાજર હોય છે.

(N/A) રણના છોડમાં પાણીનો વ્યય અટકાવવા માટે ક્યુટિનનું જાડું મીણ જેવું પડ હોવાથી અધિસ્તર જાડું હોય છે.
$(b)$ વનસ્પતિની બહારની સપાટી પર હાજર ક્યુટિનનું મીણ જેવું પડ પાણી-પ્રતિકારક છે અને બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીના વધુ પડતા વ્યય સામે વનસ્પતિનું રક્ષણ કરે છે.
$(c)$ રસધાનીઓ પરિપક્વ વનસ્પતિ કોષોને આકાર અને મજબૂતી આપે છે. વર્ધનશીલ પેશીના કોષોનું મુખ્ય કાર્ય સતત વિભાજન પામીને વૃદ્ધિ કરવાનું હોવાથી,તેમને મોટી રસધાનીઓની જરૂર હોતી નથી,જે કોષ વિભાજનની ઝડપી પ્રક્રિયામાં અવરોધરૂપ બની શકે છે.

(N/A) જે પેશીઓ એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે અને એક સામાન્ય કાર્ય કરવા માટે સંકલિત રીતે કામ કરે છે,તેને જટિલ પેશીઓ કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ સંયોજક પેશીને આ નામ આપવામાં આવ્યું છે કારણ કે તેનું મુખ્ય કાર્ય શરીરના વિવિધ અંગો અને પેશીઓને એકબીજા સાથે જોડવાનું,આધાર આપવાનું અને તેમને બાંધી રાખવાનું છે.
$(c)$ મૂત્રપિંડ નલિકાનું અસ્તર ઘનાકાર અધિચ્છદ પેશીનું બનેલું હોય છે,જે યાંત્રિક આધાર પૂરો પાડે છે અને શોષણ તથા સ્ત્રાવમાં મદદ કરે છે.

(A) $(i)$ હૃદય હૃદસ્નાયુઓનું બનેલું હોય છે. તેવી જ રીતે,જઠર,આંતરડા અને મૂત્રવાહિની જેવા અંગો સરળ સ્નાયુઓના બનેલા હોય છે. તેથી,ખાલી જગ્યામાં $Ureters$ (મૂત્રવાહિની) આવશે.
$(ii)$ એરિયોલર પેશી પેશીના સમારકામ માટે જવાબદાર છે. મેદપૂર્ણ (Adipose) પેશી ચરબીના સંગ્રહ અને ઉષ્મારોધન માટે જવાબદાર છે. તેથી,ખાલી જગ્યામાં $Adipose$ પેશી આવશે.
$(iii)$ લાદીસમ અધિચ્છદ મુખ્યત્વે રક્ષણનું કાર્ય કરે છે. સ્તંભાકાર અધિચ્છદ (Columnar epithelium) અભિશોષણ અને સ્ત્રાવ માટે વિશિષ્ટ છે (દા.ત.,આંતરડાનું અસ્તર). તેથી,ખાલી જગ્યામાં $Columnar$ $epithelium$ આવશે.

(N/A) $(i)$ વૃક્ષની છાલ મૃત કોષોની બનેલી હોય છે જે આંતરકોષીય અવકાશ વગર સઘન રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
$(ii)$ તેમની કોષદીવાલમાં સુબેરિન નામનું રાસાયણિક દ્રવ્ય હોય છે,જે તેમને વાયુઓ અને પાણી માટે અભેદ્ય બનાવે છે.
$(iii)$ તે વનસ્પતિ માટે બહારનું રક્ષણાત્મક પડ બનાવે છે.
$(b)$ એડિપોસાઇટ એ ચરબીનો સંગ્રહ કરતા કોષો છે.
$(i)$ આ કોષો ત્વચાની નીચે અને આંતરિક અંગોની વચ્ચે જોવા મળે છે.
$(ii)$ આ કોષોનો કોષરસ ચરબીના ગોલકોથી ભરેલો હોય છે.
$(iii)$ તેઓ ઇન્સ્યુલેટર (અવાહક) તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તેઓ ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે,જે શરીરની ગરમી જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.