Textbook - TISSUES Questions in Gujarati

(B) સમાન રચના ધરાવતા અને કોઈ ચોક્કસ કાર્યને સિદ્ધ કરવા માટે એકસાથે સંગઠિત થયેલા કોષોના સમૂહને પેશી કહેવામાં આવે છે.
બહુકોષીય સજીવોમાં,પેશીઓ ચોક્કસ કાર્યોને કાર્યક્ષમ રીતે કરવા માટે વિશિષ્ટ બનેલી હોય છે.

(N/A) બહુકોષીય સજીવોમાં,શરીરની પ્રણાલી શ્રમ વિભાજન પર આધારિત છે (દા.ત.,સ્નાયુ કોષો સ્નાયુ પેશી બનાવે છે,જે હલનચલનમાં મદદ કરે છે).
આનો અર્થ એ છે કે ચોક્કસ કાર્ય કરતા કોષો એકસાથે જૂથબદ્ધ થઈને એક વિશિષ્ટ પેશી બનાવે છે.
વિવિધ પેશીઓને એવી રીતે ગોઠવવામાં આવે છે કે જેથી શરીરના કાર્યમાં મહત્તમ કાર્યક્ષમતા પ્રાપ્ત થાય.

(N/A) સરળ પેશીઓના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
$1.$ મૃદુતક (Parenchyma): આ જીવંત કોષો છે જેની કોષદીવાલ પાતળી હોય છે અને તે સંગ્રહ તથા પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.
$2.$ સ્થૂલકોણક (Collenchyma): આ જીવંત કોષો છે જે ખૂણાના ભાગે જાડા હોય છે,જે વનસ્પતિને યાંત્રિક આધાર અને લવચીકતા પૂરી પાડે છે.
$3.$ દ્રઢોતક (Sclerenchyma): આ મૃત કોષો છે જેની કોષદીવાલ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત હોય છે,જે વનસ્પતિને બંધારણીય મજબૂતી અને સખતપણું આપે છે.

(B) અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી વનસ્પતિના પ્રકાંડ અને મૂળના વૃદ્ધિ પામતા અગ્રભાગે જોવા મળે છે. તે વનસ્પતિની પ્રાથમિક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે,જેમાં પ્રકાંડ અને મૂળની લંબાઈમાં વધારો થાય છે.

(C) નાળિયેરની છાલ દ્રઢોતક (Sclerenchyma) પેશીની બનેલી હોય છે. દ્રઢોતક એ વનસ્પતિમાં એક પ્રકારની સ્થાયી પેશી છે જે યાંત્રિક મજબૂતી અને સખતપણું પ્રદાન કરે છે. આ કોષો પરિપક્વતા સમયે મૃત હોય છે અને તેમની કોષદીવાલ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત હોય છે.

(N/A) અન્નવાહક પેશીના મુખ્ય ચાર ઘટકો છે:
$1.$ ચાલની નલિકાઓ (છિદ્રિષ્ઠ અંતિમ દીવાલો ધરાવતા નળાકાર જીવંત કોષો)
$2.$ સાથી કોષો (જીવંત કોષો)
$3.$ અન્નવાહક મૃદુતક (જીવંત કોષો)
$4.$ અન્નવાહક તંતુઓ (મૃત અને દ્રઢોતક કોષો)

(C) સ્નાયુ પેશી આપણા શરીરમાં હલનચલન માટે જવાબદાર છે. તે સ્નાયુ તંતુઓ તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ કોષોની બનેલી હોય છે,જેમાં સંકોચન અને શિથિલન પામવાની ક્ષમતા હોય છે,જે શરીરના હલનચલન અને પ્રચલનમાં મદદ કરે છે.

(A) ચેતાકોષ એક કોષકાય (cyton) ધરાવે છે જેમાં કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ હોય છે.
તેમાં બે પ્રકારના પ્રવર્ધો હોય છે: અક્ષતંતુ (axon) અને શિખાતંતુ (dendrites).
દરેક ચેતાકોષમાં એક લાંબો ભાગ હોય છે જેને અક્ષતંતુ કહેવાય છે અને ઘણા ટૂંકા,શાખિત ભાગો હોય છે જેને શિખાતંતુ કહેવાય છે.
ઘણા ચેતાતંતુઓ સંયોજક પેશી દ્વારા જોડાઈને ચેતા (nerve) બનાવે છે.

(N/A) હૃદસ્નાયુઓના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1.$ આ સ્નાયુઓ અનૈચ્છિક છે,જે જીવનભર લયબદ્ધ રીતે સંકોચન અને શિથિલન દર્શાવે છે.
$2.$ તેના કોષો નળાકાર,શાખાયુક્ત અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે,જેમાં ઝાંખા આડા પટ્ટાઓ (cross-striations) જોવા મળે છે.
$3.$ આ સ્નાયુઓ સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં ક્યારેય થાક અનુભવતા નથી.

(N/A) એરિઓલર પેશીના કાર્યો :
$1.$ તે અંગોની અંદરની ખાલી જગ્યા ભરે છે,આમ તે અંગો વચ્ચે પેકિંગ પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2.$ તે શરીરમાં ઘણા નાજુક અંગોને આધાર આપે છે.
$3.$ તે પેશીઓના સમારકામમાં ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) કોષોનો એવો સમૂહ જે રચનામાં સમાન હોય અને કોઈ ચોક્કસ કાર્ય કરવા માટે એકસાથે વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલા હોય, તેને પેશી કહેવામાં આવે છે.

(N/A) ઝાયલેમ (જલવાહક) પેશી નીચે મુજબના ચાર પ્રકારના ઘટકોની બનેલી છે:
$1.$ જલવાહિનીકી (Xylem tracheids).
$2.$ જલવાહિની (Xylem vessels).
$3.$ જલવાહક મૃદુતક (Xylem parenchyma).
$4.$ જલવાહક તંતુઓ (Xylem fibres).

(N/A) સરળ પેશીઓ માત્ર એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે સમાન કાર્ય કરે છે. તેઓ મુખ્યત્વે યાંત્રિક આધાર અને સંગ્રહ માટે જવાબદાર છે. તેના ઉદાહરણોમાં મૃદુતક (parenchyma),સ્થૂલકોણક (collenchyma) અને દ્રઢોતક (sclerenchyma) નો સમાવેશ થાય છે.
જટિલ પેશીઓ એક કરતા વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે એક એકમ તરીકે સાથે મળીને કાર્ય કરે છે. તેઓ મુખ્યત્વે વનસ્પતિમાં પાણી,ખનિજો,શર્કરા અને અન્ય ચયાપચયના ઘટકોના વહન માટે જવાબદાર છે. તેના ઉદાહરણોમાં જલવાહક (xylem) અને અન્નવાહક (phloem) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) કોષદીવાલના આધારે મૃદુતક,સ્થૂલકોણક અને દ્રઢોતક વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:
$1$. $\text{મૃદુતક (Parenchyma)}$: આ જીવંત કોષો છે જેની કોષદીવાલ પાતળી અને સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે. કોષદીવાલ સમાન રીતે પાતળી હોય છે અને કોષો વચ્ચે આંતરકોષીય અવકાશ વધુ હોય છે.
$2$. $\text{સ્થૂલકોણક (Collenchyma)}$: આ જીવંત કોષો છે જેની કોષદીવાલ ખૂણાના ભાગે અનિયમિત રીતે જાડી હોય છે. આ જાડાઈ મુખ્યત્વે પેક્ટિન અને સેલ્યુલોઝના જમા થવાને કારણે હોય છે. તેમાં આંતરકોષીય અવકાશ ખૂબ જ ઓછો હોય છે.
$3$. $\text{દ્રઢોતક (Sclerenchyma)}$: આ મૃત કોષો છે જેની કોષદીવાલ ખૂબ જ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત હોય છે. લિગ્નિનના જમા થવાને કારણે કોષદીવાલ સખત અને અભેદ્ય બને છે. આ અતિશય જાડાઈને કારણે કોષની અંદરનો અવકાશ (લ્યુમેન) લગભગ ગેરહાજર હોય છે.

(B) વાયુરંધ્ર એ પર્ણની સપાટી પર આવેલા નાના છિદ્રો છે.
તેના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. વાયુ વિનિમય: તે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન જેવી પ્રક્રિયાઓ માટે વનસ્પતિ અને વાતાવરણ વચ્ચે $CO_2$ અને $O_2$ જેવા વાયુઓની આપ-લે કરવા દે છે.
$2$. બાષ્પોત્સર્જન: તે વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી પાણીની વરાળ સ્વરૂપે પાણી ગુમાવવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે,જે પાણી અને ખનિજોના ઉપર તરફના વહનમાં મદદરૂપ થાય છે.

(N/A) ત્રણ પ્રકારના સ્નાયુ તંતુઓ નીચે મુજબ છે:
$1.$ રેખિત સ્નાયુ: આ કોષો નળાકાર,અશાખિત અને બહુકોષકેન્દ્રીય હોય છે,જેમાં એકાંતરે ઘેરા અને ઝાંખા પટ્ટાઓ (રેખાઓ) જોવા મળે છે.
$2.$ અરેખિત સ્નાયુ: આ કોષો ત્રાકાકાર અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે,જેમાં રેખાઓનો અભાવ હોય છે અને તે આંતરિક અંગોની દીવાલોમાં જોવા મળે છે.
$3.$ હૃદય સ્નાયુ: આ કોષો નળાકાર,શાખિત અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે,જેમાં ઝાંખી રેખાઓ જોવા મળે છે અને તે માત્ર હૃદયમાં જ જોવા મળે છે.

(B) હૃદયની દીવાલ બનાવતા એકકોષકેન્દ્રીય,પટ્ટીવાળા,નળાકાર અને શાખિત સ્નાયુઓને હૃદયના સ્નાયુઓ (Cardiac muscles) કહેવામાં આવે છે.
તેઓ જીવનભર રુધિરને પંપ કરવા માટે હૃદયનું લયબદ્ધ સંકોચન અને શિથિલન કરવાનું કાર્ય કરે છે.
આ સ્નાયુઓ કોઈપણ ચેતા ઉત્તેજના કે સભાન નિયંત્રણ વગર સંકોચાય છે,તેથી તે અનૈચ્છિક પ્રકૃતિના હોય છે.

(N/A) ત્રણ પ્રકારના સ્નાયુઓ વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:
$1$. રેખિત (કંકાલ) સ્નાયુઓ: આ કોષો નળાકાર,અશાખિત અને બહુકોષકેન્દ્રીય હોય છે,જેમાં આછા અને ઘેરા પટ્ટાઓ (રેખાઓ) જોવા મળે છે. તે હાડકાં સાથે જોડાયેલા હોય છે અને સ્વૈચ્છિક હલનચલન માટે જવાબદાર છે.
$2$. અરેખિત (લીસા) સ્નાયુઓ: આ કોષો ત્રાકાકાર,એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે અને તેમાં રેખાઓનો અભાવ હોય છે. તે જઠર,આંતરડા અને રુધિરવાહિનીઓ જેવા આંતરિક અંગોની દીવાલોમાં જોવા મળે છે અને અનૈચ્છિક હલનચલન માટે જવાબદાર છે.
$3$. હૃદસ્નાયુઓ: આ કોષો નળાકાર,શાખિત અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે,જેમાં ઝાંખી રેખાઓ જોવા મળે છે. તે ફક્ત હૃદયની દીવાલોમાં જોવા મળે છે અને જીવનભર હૃદયના લયબદ્ધ સંકોચન અને શિથિલન માટે જવાબદાર છે.

(N/A) ચેતાકોષ (નર્વ સેલ) મુખ્ય ત્રણ ભાગોનો બનેલો છે: કોષકાય (સાયટોન),શિખાતંતુ અને અક્ષતંતુ.
$1$. કોષકાય (સાયટોન): તેમાં કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ હોય છે. તે ચેતાકોષનું ચયાપચયનું કેન્દ્ર છે.
$2$. શિખાતંતુ: આ ટૂંકા,શાખાયુક્ત પ્રવર્ધો છે જે અન્ય ચેતાકોષો અથવા સંવેદનાત્મક ગ્રાહકો પાસેથી સંકેતો મેળવે છે.
$3$. અક્ષતંતુ: તે એક લાંબો,પાતળો પ્રવર્ધ છે જે વિદ્યુત આવેગોને કોષકાયથી દૂર લઈ જાય છે.
મુખ્ય રચનાઓમાં માયલિન શીથ (અવાહક સ્તર),રેનવિયરની ગાંઠો (માયલિન શીથમાં રહેલી ખાલી જગ્યાઓ) અને ચેતાંતો (સિનેપ્ટિક ટર્મિનલ) નો સમાવેશ થાય છે,જે સંકેતોને આગળના કોષમાં મોકલે છે.

(N/A) મોઢાનું અંદરનું સ્તર લાદીસમ અધિચ્છદ પેશી (Squamous Epithelium) દ્વારા બને છે.
$(b)$ કંડરા (Tendons) એ તંતુમય સંયોજક પેશી છે જે સ્નાયુને હાડકા સાથે જોડે છે.
$(c)$ અન્નવાહક (Phloem) એ વનસ્પતિઓમાં ખોરાકના વહન માટે જવાબદાર વાહક પેશી છે.
$(d)$ મેદપૂર્ણ પેશી (Adipose tissue) એ વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી છે જે આપણા શરીરમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે.
$(e)$ રુધિર (Blood) એ એક સંયોજક પેશી છે જે પ્રવાહી આધારક ધરાવે છે જેને રુધિરરસ (plasma) કહેવાય છે.
$(f)$ ચેતાપેશી (Nervous tissue) એ મગજમાં હાજર મુખ્ય પેશી છે,જે ચેતાકોષોની બનેલી હોય છે.

(N/A) આપેલ પેશીઓનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. ત્વચા: અધિચ્છદીય પેશી (ખાસ કરીને સ્તૃત લાદીસમ અધિચ્છદ).
$2$. વૃક્ષની છાલ: કૉર્ક (રક્ષણાત્મક પેશી).
$3$. અસ્થિ: સંયોજક પેશી.
$4$. મૂત્રપિંડ નલિકાનું અસ્તર: ઘનાકાર અધિચ્છદીય પેશી.
$5$. વાહકપેશી: જટિલ સ્થાયી પેશી (જલવાહક અને અન્નવાહક).
મૃદુતક (parenchyma) પેશી નીચેના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે:
- તે વનસ્પતિના નરમ ભાગો જેવા કે મૂળનું બાહ્યક,પ્રકાંડનું આધારક અને પર્ણના મધ્યપર્ણ (mesophyll) માં જોવા મળે છે.
- તે પ્રકાંડ અને મૂળના મજ્જા (pith) અને પરિવર્તી (pericycle) માં પણ હાજર હોય છે.

(N/A) પેરેન્કાઇમા એ એક પ્રકારની સરળ કાયમી પેશી છે જે વનસ્પતિઓમાં આધારક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે. તે નીચેના પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે:
$1$. તે વનસ્પતિના નરમ ભાગો જેવા કે પ્રકાંડ અને મૂળના બાહ્યક (cortex) માં હાજર હોય છે.
$2$. તે પ્રકાંડ અને મૂળના આધારક પેશી (ground tissue) માં જોવા મળે છે.
$3$. તે પર્ણોનો મુખ્ય ભાગ (પર્ણમધ્ય પેશી - mesophyll tissue) બનાવે છે.
$4$. તે પ્રકાંડ અને મૂળના મજ્જા (pith) માં પણ હાજર હોય છે.
$5$. કેટલાક કિસ્સાઓમાં,તેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે અને તેને ક્લોરેન્કાઇમા (હરિતકણોત્તક) કહેવામાં આવે છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા કરે છે.

(A) અધિસ્તર એ વનસ્પતિના કોષોનું સૌથી બહારનું સ્તર છે. તેની મુખ્ય ભૂમિકાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. રક્ષણ: તે વનસ્પતિના તમામ ભાગોને બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિબળોથી સુરક્ષિત રાખે છે.
$2$. પાણીનું સંરક્ષણ: હવાઈ ભાગોમાં,અધિસ્તરીય કોષો ઘણીવાર તેમની બહારની સપાટી પર મીણ જેવું,પાણી-પ્રતિકારક સ્તરનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પાણીના વ્યય,યાંત્રિક ઈજા અને પરોપજીવી ફૂગના આક્રમણ સામે રક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
$3$. વાયુ વિનિમય: અધિસ્તરમાં આવેલા વાયુરંધ્ર (stomata) નામના નાના છિદ્રો વાયુઓના વિનિમય અને બાષ્પોત્સર્જન માટે મદદરૂપ થાય છે.

(N/A) કોર્ક એ મૃત કોષોની બનેલી એક રક્ષણાત્મક પેશી છે,જેમાં $Suberin$ (સ્યુબેરિન) ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. તે જૂના પ્રકાંડ અને મૂળ પર જાડું અને જલરોધક આવરણ બનાવે છે.
$Suberin$ એ મીણ જેવો જલરોધક પદાર્થ છે જે પાણીના વહનને અટકાવે છે.
કોર્કના મૃત કોષોમાં $Suberin$ ની હાજરી અને આંતરકોષીય અવકાશનો અભાવ આ કોષોને પાણી અને વાયુઓ માટે અપ્રવેશ્ય બનાવે છે.
આ રચના અંદરના પેશીઓને પાણી ગુમાવવાથી (desiccation),યાંત્રિક ઈજા અને રોગકારક ચેપથી રક્ષણ આપે છે.

(N/A) વનસ્પતિઓમાં સ્થાયી પેશીઓને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: સરળ અને જટિલ.
$1$. સરળ સ્થાયી પેશીઓ માત્ર એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે. તેને નીચે મુજબ વિભાજિત કરવામાં આવે છે:
- મૃદુત્તક પેશી (Parenchyma)
- સ્થૂલકોણક પેશી (Collenchyma)
- દઢોત્તક પેશી (Sclerenchyma)
$2$. જટિલ સ્થાયી પેશીઓ એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે એક એકમ તરીકે સાથે મળીને કાર્ય કરે છે. તેને નીચે મુજબ વિભાજિત કરવામાં આવે છે:
- જલવાહક પેશી (Xylem)
- અન્નવાહક પેશી (Phloem)
તેથી,પૂર્ણ કરેલા ચાર્ટમાં 'સરળ' પેશીઓ હેઠળ 'મૃદુત્તક' અને 'દઢોત્તક' પેશીઓ અને 'જટિલ' પેશીઓ હેઠળ 'અન્નવાહક' પેશી હોવી જોઈએ.