Mix Example - ATOMS AND MOLECULES Questions in Gujarati

(N/A) હિલિયમ પરમાણુમાં માત્ર એક જ કક્ષા ($K$-કક્ષા) હોય છે,જેની મહત્તમ ક્ષમતા $2$ ઇલેક્ટ્રોન સમાવવાની છે. આ કક્ષા સંપૂર્ણ ભરાયેલી હોવાથી,પરમાણુ સ્થાયી છે અને તે અન્ય પરમાણુઓ સાથે ઇલેક્ટ્રોન મેળવવાની,ગુમાવવાની કે ભાગીદારી કરવાની વૃત્તિ ધરાવતું નથી. તેથી,હિલિયમની સંયોજકતા $0$ છે.

(C) તત્વોની ઇલેક્ટ્રોનીય રચના નીચે મુજબ છે:
તત્વ $A$ (પરમાણુ ક્રમાંક $9$): $2, 7$. તેને અષ્ટક પૂર્ણ કરવા માટે $1$ ઇલેક્ટ્રોનની જરૂર છે,તેથી તે ઋણ આયન બનાવે છે.
તત્વ $B$ (પરમાણુ ક્રમાંક $10$): $2, 8$. તેની અષ્ટક રચના પૂર્ણ છે અને તે નિષ્ક્રિય વાયુ છે,તેથી તે રાસાયણિક રીતે નિષ્ક્રિય છે.
તત્વ $C$ (પરમાણુ ક્રમાંક $13$): $2, 8, 3$. તેની બાહ્યતમ કક્ષામાં $3$ ઇલેક્ટ્રોન છે. ધાતુઓ સ્થાયી અષ્ટક રચના પ્રાપ્ત કરવા માટે તેમના સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે,જેનાથી ધન આયન (cation) બને છે.
તેથી,તત્વ $C$ એ $3$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવીને ધન આયન બનાવશે: $C (2, 8, 3) \rightarrow C^{3+} (2, 8) + 3e^-$.

(N/A) $(i)$ મોલર દળ: કોઈ પદાર્થના એક મોલ દળને ગ્રામમાં દર્શાવવામાં આવે તો તેને તેનું મોલર દળ કહે છે.
$(ii)$ સંયોજકતા: તત્વના પરમાણુની અન્ય પરમાણુઓ સાથે જોડાવાની ક્ષમતાને તેની સંયોજકતા કહે છે. તે દર્શાવે છે કે સ્થાયી ઇલેક્ટ્રોન રચના પ્રાપ્ત કરવા માટે પરમાણુએ કેટલા ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવા,મેળવવા અથવા ભાગીદારી કરવાની જરૂર છે.

(N/A) નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે કોઈપણ રાસાયણિક પદાર્થમાં,તત્વો હંમેશા દળના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં હાજર હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે એક શુદ્ધ રાસાયણિક સંયોજન હંમેશા સમાન તત્વોનું બનેલું હોય છે જે દળના સમાન નિશ્ચિત ગુણોત્તરમાં જોડાયેલા હોય છે,પછી ભલે તે ગમે તે સ્ત્રોતમાંથી મેળવવામાં આવ્યું હોય અથવા તેને બનાવવાની પદ્ધતિ ગમે તે હોય.

(N/A) મોલ એ રસાયણવિજ્ઞાનમાં પદાર્થનો જથ્થો માપવા માટે વપરાતો એક પાયાનો એકમ છે.
કોઈપણ પદાર્થના એક મોલમાં બરાબર $6.022 \times 10^{23}$ જેટલા મૂળભૂત કણો,જેવા કે પરમાણુઓ,અણુઓ,આયનો અથવા ઇલેક્ટ્રોન હોય છે.
આ અચળ મૂલ્યને એવોગેડ્રો આંક $(N_A)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) $1$. ઓક્સાઈડ $X_2O_5$ માં,ઓક્સિજનની સંયોજકતા $2$ છે.
$2$. ધારો કે તત્વ $X$ ની સંયોજકતા $v$ છે.
$3$. $X_2O_5$ માટે ક્રોસ-ઓવર પદ્ધતિ મુજબ,$X$ ની સંયોજકતા $5$ થાય છે (કારણ કે $2 \times v = 5 \times 2$,તેથી $v = 5$).
$4$. ક્લોરિન $(Cl)$ ની સંયોજકતા $1$ છે.
$5$. $X$ ના ક્લોરાઈડનું સૂત્ર લખવા માટે,આપણે $X$ ની સંયોજકતા $(5)$ ને $Cl$ ની નીચે અને $Cl$ ની સંયોજકતા $(1)$ ને $X$ ની નીચે મૂકીએ છીએ.
$6$. આમ,રાસાયણિક સૂત્ર $X_1Cl_5$ બને છે,જેને $XCl_5$ તરીકે લખવામાં આવે છે.

(N/A) પરમાણ્વિયતા એટલે પદાર્થના એક અણુમાં રહેલા કુલ પરમાણુઓની સંખ્યા.
$(i)$ $H_{2}SO_{4}$ (સલ્ફ્યુરિક એસિડ) માં:
હાઇડ્રોજન પરમાણુઓની સંખ્યા = $2$
સલ્ફર પરમાણુઓની સંખ્યા = $1$
ઓક્સિજન પરમાણુઓની સંખ્યા = $4$
કુલ પરમાણુઓ = $2 + 1 + 4 = 7$
તેથી,તેની પરમાણ્વિયતા $7$ છે.
$(ii)$ $CCl_{4}$ (કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ) માં:
કાર્બન પરમાણુઓની સંખ્યા = $1$
ક્લોરિન પરમાણુઓની સંખ્યા = $4$
કુલ પરમાણુઓ = $1 + 4 = 5$
તેથી,તેની પરમાણ્વિયતા $5$ છે.

(N/A) $2H$ એ હાઇડ્રોજનના $2$ સ્વતંત્ર પરમાણુઓ દર્શાવે છે,જે અલગ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જ્યારે $H_2$ એ હાઇડ્રોજનનો એક અણુ દર્શાવે છે,જેમાં હાઇડ્રોજનના $2$ પરમાણુઓ રાસાયણિક રીતે એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.

(C) બહુપરમાણ્વીય આયન એ એવો આયન છે જે બે કે તેથી વધુ પરમાણુઓથી બનેલો હોય છે જે સહસંયોજક બંધથી જોડાયેલા હોય છે અથવા ધાતુના સંકીર્ણ તરીકે એક એકમ તરીકે વર્તે છે.
$1$. $NaOH$ માં,હાઇડ્રોક્સાઇડ આયન $(OH^-)$ એ બહુપરમાણ્વીય આયન છે.
$2$. $NaCl$ માં,$Na^+$ અને $Cl^-$ બંને એકપરમાણ્વીય આયનો છે.
$3$. $Na_{2}O$ માં,$Na^+$ અને $O^{2-}$ બંને એકપરમાણ્વીય આયનો છે.
$4$. $NaNO_{3}$ માં,નાઇટ્રેટ આયન $(NO_{3}^-)$ એ બહુપરમાણ્વીય આયન છે.
તેથી,$NaOH$ અને $NaNO_{3}$ માં બહુપરમાણ્વીય આયનો રહેલા છે.

(B) રાસાયણિક સંયોજનના નિયમો એન્ટોઈન $L.$ લેવોઈઝર અને જોસેફ $L.$ પ્રોસ્ટ દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા.
એન્ટોઈન $L.$ લેવોઈઝરને 'આધુનિક રસાયણવિજ્ઞાનના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તેમણે દ્રવ્ય સંરક્ષણનો નિયમ આપ્યો હતો.
જોસેફ $L.$ પ્રોસ્ટ દ્વારા નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ આપવામાં આવ્યો હતો.

(N/A) કોપર $(II)$ બ્રોમાઈડ માટે આણ્વીય સૂત્ર તારવવા માટે નીચેના પગલાં અનુસરો:
$1$. સંકળાયેલા તત્વોની સંજ્ઞાઓ ઓળખો: કોપરને $Cu$ દ્વારા અને બ્રોમાઈડને $Br$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
$2$. દરેક આયનનો સંયોજકતા અથવા વીજભાર નક્કી કરો: કોપર $(II)$ એ $+2$ વીજભાર $(Cu^{2+})$ સૂચવે છે,અને બ્રોમાઈડનો વીજભાર $-1$ $(Br^-)$ છે.
$3$. વીજભારને સંતુલિત કરવા માટે 'ક્રિસ-ક્રોસ' પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરો: કોપરનો વીજભાર $(2)$ એ બ્રોમાઈડ માટે સબસ્ક્રિપ્ટ (પાયામાં લખાતી સંખ્યા) બને છે,અને બ્રોમાઈડનો વીજભાર $(1)$ એ કોપર માટે સબસ્ક્રિપ્ટ બને છે.
$4$. સૂત્ર લખો: વીજભારને ક્રોસ કરવાથી આપણને $Cu_1Br_2$ મળે છે,જેને $CuBr_2$ તરીકે લખવામાં આવે છે.

(N/A) $O_3$ (ઓઝોન) એ ત્રિ-પરમાણ્વીય તત્વ છે કારણ કે તે ત્રણ ઓક્સિજન પરમાણુઓનું બનેલું છે.
$(b)$ $Ar$ (આર્ગોન) એ એક-પરમાણ્વીય અણુ છે કારણ કે તે નિષ્ક્રિય વાયુ છે અને એક જ પરમાણુ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
$(c)$ $S_8$ (સલ્ફર) એ બહુ-પરમાણ્વીય તત્વ છે કારણ કે તેનો અણુ આઠ સલ્ફર પરમાણુઓનો બનેલો છે.
$(d)$ $SO_4^{2-}$ (સલ્ફેટ) અથવા $NH_4^+$ (એમોનિયમ) એ બહુ-પરમાણ્વીય આયનોના ઉદાહરણો છે,જે એક કરતા વધુ પરમાણુઓ ધરાવતા આયનો છે.

(N/A)

$(i)$ મોલર દળ	એવોગેડ્રો અચળાંક
તે પદાર્થના એક મોલનું ગ્રામમાં દર્શાવેલ દળ છે $(g/mol)$.	તે પદાર્થના એક મોલમાં રહેલા કણોની (પરમાણુ,અણુ અથવા આયન) સંખ્યા છે,જે $6.022 \times 10^{23} \text{ mol}^{-1}$ જેટલી હોય છે.
$(ii)$ આણ્વીય દળ	સૂત્ર એકમ દળ
તે સહસંયોજક સંયોજનના અણુમાં રહેલા તમામ પરમાણુઓના પરમાણ્વીય દળોનો સરવાળો છે.	તે આયનીય સંયોજનના સૂત્ર એકમમાં રહેલા તમામ પરમાણુઓના પરમાણ્વીય દળોનો સરવાળો છે.

(N/A) એમોનિયમ કાર્બોનેટ માટે આણ્વીય સૂત્ર તારવવા માટે,આપણે નીચેના પગલાં અનુસરીએ છીએ:
$1$. આયનો અને તેમના સંબંધિત વીજભાર ઓળખો:
- એમોનિયમ આયન: $NH_4^+$ (વીજભાર = $+1$)
- કાર્બોનેટ આયન: $CO_3^{2-}$ (વીજભાર = $-2$)
$2$. સંજ્ઞાઓ અને તેમના વીજભાર બાજુ-બાજુમાં લખો:
- સંજ્ઞા: $NH_4$ અને $CO_3$
- વીજભાર: $+1$ અને $-2$
$3$. વીજભારને સંતુલિત કરવા માટે ક્રોસ-ઓવર (criss-cross) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરો:
- એમોનિયમ આયનનો વીજભાર $(+1)$ કાર્બોનેટ આયન માટે સબસ્ક્રિપ્ટ બને છે.
- કાર્બોનેટ આયનનો વીજભાર $(-2)$ એમોનિયમ આયન માટે સબસ્ક્રિપ્ટ બને છે.
$4$. તટસ્થ સંયોજન બનાવવા માટે તેમને જોડો:
- એક કાર્બોનેટ આયનને સંતુલિત કરવા માટે આપણને બે એમોનિયમ આયનોની જરૂર હોવાથી,સૂત્ર $(NH_4)_2CO_3$ બને છે.

(N/A) આણ્વીય સૂત્ર એ સંયોજનના એક અણુમાં હાજર દરેક તત્વના પરમાણુઓની વાસ્તવિક સંખ્યા દર્શાવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,એલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટનું આણ્વીય સૂત્ર $Al_{2}(SO_{4})_{3}$ છે. તે નીચે મુજબની માહિતી આપે છે:
$(i)$ આ સંયોજન ત્રણ અલગ-અલગ પ્રકારના પરમાણુઓનું બનેલું છે: એલ્યુમિનિયમ $(Al)$,સલ્ફર $(S)$ અને ઓક્સિજન $(O)$.
$(ii)$ એક અણુમાં કુલ $17$ પરમાણુઓ છે ($2$ પરમાણુ $Al$,$3$ પરમાણુ $S$ અને $12$ પરમાણુ $O$).
$(iii)$ એલ્યુમિનિયમ $(Al^{3+})$ ની સંયોજકતા $3$ છે,જ્યારે સલ્ફેટ આયન $(SO_{4}^{2-})$ ની સંયોજકતા $2$ છે.

(N/A) એવોગેડ્રો અચળાંક $(N_A)$ એટલે કોઈપણ પદાર્થના એક મોલમાં રહેલા ઘટક કણો (પરમાણુઓ,અણુઓ અથવા આયનો) ની સંખ્યા. તેનું મૂલ્ય આશરે $6.022 \times 10^{23} \text{ કણો/મોલ}$ છે.
મોલ સાથેનો સંબંધ: મોલ એ એકમ છે જે પદાર્થની ચોક્કસ માત્રા દર્શાવે છે. વ્યાખ્યા મુજબ,કોઈપણ પદાર્થના એક મોલમાં બરાબર $6.022 \times 10^{23}$ મૂળભૂત એકમો હોય છે. તેથી,એક મોલમાં રહેલા કણોની સંખ્યા એ એવોગેડ્રો અચળાંક જેટલી હોય છે.

(N/A)

કેશન (ધન આયન)	એનાયન (ઋણ આયન)
$1.$ તે ધન વીજભારિત હોય છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Na^+$	$1.$ તે ઋણ વીજભારિત હોય છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Cl^-$
$2.$ તે ધાતુના પરમાણુઓમાંથી બને છે.	$2.$ તે અધાતુના પરમાણુઓમાંથી બને છે.
$3.$ વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર કરવા પર,તે કેથોડ તરફ ગતિ કરે છે.	$3.$ વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર કરવા પર,તે એનોડ તરફ ગતિ કરે છે.
$4.$ તે તેના મૂળ પરમાણુ કરતા કદમાં નાનું હોય છે.	$4.$ તે તેના મૂળ પરમાણુ કરતા કદમાં મોટું હોય છે.

(N/A) રાસાયણિક સૂત્ર લખવા માટે,આપણે 'ક્રિસ-ક્રોસ' પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીએ છીએ જેમાં એક આયનની સંયોજકતા બીજા આયનનો સબસ્ક્રિપ્ટ (પાયામાં લખાયેલ અંક) બને છે.
$(i)$ $Fe^{3+}$ અને $SO_{4}^{2-}$ માટે:
- $Fe$ ની સંયોજકતા $3$ છે અને $SO_{4}$ ની $2$ છે.
- સંયોજકતાઓની અદલાબદલી કરતા,આપણને $Fe_{2}(SO_{4})_{3}$ મળે છે.
- આ સંયોજનનું નામ આયર્ન$(III)$ સલ્ફેટ છે.
$(ii)$ $NH_{4}^{+}$ અને $CO_{3}^{2-}$ માટે:
- $NH_{4}$ ની સંયોજકતા $1$ છે અને $CO_{3}$ ની $2$ છે.
- સંયોજકતાઓની અદલાબદલી કરતા,આપણને $(NH_{4})_{2}CO_{3}$ મળે છે.
- આ સંયોજનનું નામ એમોનિયમ કાર્બોનેટ છે.

(N/A) $(i)$ તત્વો અને સંયોજનોના નામકરણને મંજૂરી આપતી સંસ્થા ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ઓફ પ્યોર એન્ડ એપ્લાઇડ કેમિસ્ટ્રી $(IUPAC)$ છે.
$(ii)$ સોડિયમની સંજ્ઞા $Na$ છે કારણ કે તે તેના લેટિન નામ $Natrium$ પરથી લેવામાં આવી છે. $S$ સંજ્ઞા સલ્ફર માટે આરક્ષિત છે.
$(iii)$ $(a)$ દ્વિ-પરમાણ્વીય અણુ બનાવતું તત્વ હાઇડ્રોજન $(H_2)$ છે.
$(b)$ ચતુઃ-પરમાણ્વીય અણુ બનાવતું તત્વ ફોસ્ફરસ $(P_4)$ છે.

(N/A) પરમાણ્વિયતા એટલે કોઈ પદાર્થના એક અણુમાં રહેલા પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા.
$(b)$ એકપરમાણ્વીય અણુ: $He$ (હિલિયમ) અથવા $Ne$ (નિયોન) એ એકપરમાણ્વીય અણુઓના ઉદાહરણો છે કારણ કે તે એક જ પરમાણુના બનેલા હોય છે.
બહુપરમાણ્વીય અણુ: $S_8$ (સલ્ફર) એ બહુપરમાણ્વીય અણુનું ઉદાહરણ છે કારણ કે તે આઠ પરમાણુઓનો બનેલો હોય છે.

(N/A) નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે કોઈપણ રાસાયણિક પદાર્થમાં, તત્વો હંમેશા દળના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં હાજર હોય છે.
ઉદાહરણ: પાણી $(H_2O)$ માં, હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર હંમેશા $1:8$ હોય છે, પછી ભલે પાણી ગમે તે સ્ત્રોતમાંથી મેળવવામાં આવ્યું હોય.
$(b)$ ડાલ્ટનના પરમાણ્વીય સિદ્ધાંતની અભિધારણા જે આ નિયમ સાથે સુસંગત છે તે છે: "આપેલ સંયોજનમાં પરમાણુઓની સાપેક્ષ સંખ્યા અને પ્રકાર નિશ્ચિત હોય છે."

(B) આપેલ દળ $(m) = 5.75 \, g$.
સોડિયમનું પરમાણ્વીય દળ $= 23 \, u$.
મોલર દળ $(M) = 23 \, g/mol$.
મોલની સંખ્યા $(n)$ શોધવાનું સૂત્ર: $n = \frac{m}{M}$.
કિંમતો મૂકતા: $n = \frac{5.75}{23} = 0.25 \, \text{મોલ}$.
આમ, $5.75 \, g$ સોડિયમમાં મોલની સંખ્યા $0.25 \, \text{મોલ}$ છે.

(A) $1$. $11.5 \, g$ $Na$ માં પરમાણુઓની સંખ્યાની ગણતરી:
- $Na$ નું મોલર દળ $= 23 \, g/mol$.
- $Na$ ના મોલની સંખ્યા $= \frac{11.5 \, g}{23 \, g/mol} = 0.5 \, mol$.
- $Na$ માં પરમાણુઓની સંખ્યા $= 0.5 \times 6.022 \times 10^{23} = 3.011 \times 10^{23}$ પરમાણુઓ.
$2$. $15 \, g$ $Ca$ માં પરમાણુઓની સંખ્યાની ગણતરી:
- $Ca$ નું મોલર દળ $= 40 \, g/mol$.
- $Ca$ ના મોલની સંખ્યા $= \frac{15 \, g}{40 \, g/mol} = 0.375 \, mol$.
- $Ca$ માં પરમાણુઓની સંખ્યા $= 0.375 \times 6.022 \times 10^{23} = 2.258 \times 10^{23}$ પરમાણુઓ.
$3$. નિષ્કર્ષ:
- $3.011 \times 10^{23} > 2.258 \times 10^{23}$ હોવાથી,$11.5 \, g$ સોડિયમમાં પરમાણુઓની સંખ્યા વધારે છે.

(B) ઓક્સિજન પરમાણુ $(O)$ નું મોલર દળ $16 \text{ g/mol}$ છે.
દળ ગણવા માટેનું સૂત્ર છે: $\text{દળ} = \text{મોલની સંખ્યા} \times \text{મોલર દળ}$.
અહીં મોલની સંખ્યા $1 \text{ mol}$ આપેલી હોવાથી,ગણતરી નીચે મુજબ થશે:
$\text{દળ} = 1 \text{ mol} \times 16 \text{ g/mol} = 16 \text{ g}$.
આમ,ઓક્સિજન પરમાણુઓના એક મોલનું દળ $16 \text{ g}$ છે.

(N/A) સોડિયમ સલ્ફેટનું રાસાયણિક સૂત્ર $Na_{2}SO_{4}$ છે.
$(b)$ દ્વિ-પરમાણ્વીય અણુ એક જ તત્વના બે પરમાણુઓનો બનેલો હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે ઓક્સિજન $(O_{2})$,હાઇડ્રોજન $(H_{2})$,અથવા નાઇટ્રોજન $(N_{2})$. આમાંથી કોઈ પણ એકનું નામ આપી શકાય.
ચતુઃ-પરમાણ્વીય અણુ એક જ તત્વના ચાર પરમાણુઓનો બનેલો હોય છે. ફોસ્ફરસ $(P_{4})$ એ ચતુઃ-પરમાણ્વીય અણુનું સામાન્ય ઉદાહરણ છે.

(B) ડાલ્ટનના પરમાણ્વીય સિદ્ધાંતની જે અભિધારણા દ્રવ્ય સંરક્ષણના નિયમ તરફ દોરી જાય છે તે આ મુજબ છે: રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં પરમાણુઓનું સર્જન કે વિનાશ થઈ શકતો નથી.
પાણી $(H_2O)$ નું આણ્વીય દળ ગણવા માટે:
$H$ નું પરમાણ્વીય દળ = $1 \text{ u}$
$O$ નું પરમાણ્વીય દળ = $16 \text{ u}$
$H_2O$ નું આણ્વીય દળ = $(2 \times H \text{ નું પરમાણ્વીય દળ}) + (1 \times O \text{ નું પરમાણ્વીય દળ})$
$= (2 \times 1) + (1 \times 16) = 2 + 16 = 18 \text{ u}$.

(N/A) કોઈપણ પદાર્થનું સૂત્ર એકમ દળ એ સંયોજનના એક સૂત્ર એકમમાં રહેલા તમામ પરમાણુઓના પરમાણ્વીય દળોનો સરવાળો છે. તેની ગણતરી આણ્વીય દળની જેમ જ કરવામાં આવે છે,માત્ર તફાવત એટલો છે કે 'સૂત્ર એકમ દળ' શબ્દનો ઉપયોગ એવા પદાર્થો માટે થાય છે જેના ઘટક કણો આયનો હોય છે,જેમ કે $NaCl$.
$(a)$ $Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O = (2 \times Na \text{ નું દળ}) + (1 \times C \text{ નું દળ}) + (3 \times O \text{ નું દળ}) + 10 \times (2 \times H \text{ નું દળ} + 1 \times O \text{ નું દળ})$
$= (2 \times 23) + (1 \times 12) + (3 \times 16) + 10 \times (2 \times 1 + 16)$
$= 46 + 12 + 48 + 10 \times (18)$
$= 106 + 180 = 286 \text{ u}$
$(b)$ $CuSO_{4} = (1 \times Cu \text{ નું દળ}) + (1 \times S \text{ નું દળ}) + (4 \times O \text{ નું દળ})$
$= 63.5 + 32 + (4 \times 16)$
$= 63.5 + 32 + 64 = 159.5 \text{ u}$

(A) મિથેન: રાસાયણિક સૂત્ર $CH_{4}$ છે. $C:H$ ના દળનો ગુણોત્તર $12:(4 \times 1) = 12:4 = 3:1$ થાય છે.
$(b)$ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ: રાસાયણિક સૂત્ર $CO_{2}$ છે. $C:O$ ના દળનો ગુણોત્તર $12:(2 \times 16) = 12:32 = 3:8$ થાય છે.
$(c)$ હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ: રાસાયણિક સૂત્ર $H_{2}S$ છે. $H:S$ ના દળનો ગુણોત્તર $(2 \times 1):32 = 2:32 = 1:16$ થાય છે.

(N/A) રાસાયણિક સૂત્ર લખવા માટે,આપણે 'ક્રિસ-ક્રોસ' પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીએ છીએ જેમાં એક આયનની સંયોજકતા બીજા આયનનો સબસ્ક્રિપ્ટ (પાયામાં લખાયેલ અંક) બને છે.
$(a)$ $Mg^{2+}$ અને $S^{2-}$ માટે:
- વીજભાર $+2$ અને $-2$ છે. બંનેનું મૂલ્ય સમાન હોવાથી,તે $1:1$ ના ગુણોત્તરમાં જોડાય છે.
- રાસાયણિક સૂત્ર: $MgS$
- નામ: મેગ્નેશિયમ સલ્ફાઇડ
$(b)$ $Cu^{2+}$ અને $OH^-$ માટે:
- $Cu$ ની સંયોજકતા $2$ છે અને $OH$ ની $1$ છે. ક્રિસ-ક્રોસ પદ્ધતિ દ્વારા,આપણને $Cu(OH)_2$ મળે છે.
- રાસાયણિક સૂત્ર: $Cu(OH)_2$
- નામ: કોપર$(II)$ હાઇડ્રોક્સાઇડ
$(c)$ $Al^{3+}$ અને $Br^-$ માટે:
- $Al$ ની સંયોજકતા $3$ છે અને $Br$ ની $1$ છે. ક્રિસ-ક્રોસ પદ્ધતિ દ્વારા,આપણને $AlBr_3$ મળે છે.
- રાસાયણિક સૂત્ર: $AlBr_3$
- નામ: એલ્યુમિનિયમ બ્રોમાઇડ

(B) એમોનિયાનું સૂત્ર શોધવા માટે,આપણે તેના ઘટક તત્વોના મોલર ગુણોત્તરની ગણતરી કરીએ છીએ:

તત્વ	દળનો ગુણોત્તર / પરમાણ્વીય દળ = મોલર ગુણોત્તર
$N$	$14 / 14 = 1$
$H$	$3 / 1 = 3$

$N$ અને $H$ ના પરમાણુઓની સંખ્યાનો ગુણોત્તર $1:3$ છે.
તેથી,એમોનિયાનું સૂત્ર $NH_3$ છે.

(N/A) પરમાણુ વિદ્યુતની દ્રષ્ટિએ તટસ્થ છે કારણ કે તેમાં ધન વીજભારિત પ્રોટોન અને ઋણ વીજભારિત ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા સમાન હોય છે,જે એકબીજાના વીજભારને નાબૂદ કરે છે.
$(b)$ હિલિયમની સંયોજકતા $0$ છે કારણ કે તેની સૌથી બહારની કક્ષા સંપૂર્ણ ભરાયેલી છે (તેની પાસે સ્થાયી ડ્યુપ્લેટ રચના છે).
$(c)$ પરમાણ્વીય દળ માટેનું સૂત્ર છે: $\text{પરમાણ્વીય દળ} = \text{પ્રોટોનની સંખ્યા} + \text{ન્યુટ્રોનની સંખ્યા}$.
આપેલ છે: $\text{પરમાણ્વીય દળ} = 4$,$\text{પ્રોટોનની સંખ્યા} = 2$.
કિંમતો મૂકતા: $4 = 2 + \text{ન્યુટ્રોનની સંખ્યા}$.
તેથી,$\text{ન્યુટ્રોનની સંખ્યા} = 4 - 2 = 2$.

(N/A) પરમાણુઓની સંખ્યા $= \frac{\text{આપેલ દળ}}{\text{મોલર દળ}} \times \text{એવોગેડ્રો અચળાંક}$
$\Rightarrow N = \frac{m}{M} \times N_A = \frac{48}{24} \times 6.022 \times 10^{23} = 2 \times 6.022 \times 10^{23} = 12.044 \times 10^{23} \text{ પરમાણુઓ}$.
$(b)$ અણુઓની સંખ્યા $= \frac{\text{આપેલ દળ}}{\text{મોલર દળ}} \times \text{એવોગેડ્રો અચળાંક}$
$\Rightarrow N = \frac{8}{32} \times 6.022 \times 10^{23} = 0.25 \times 6.022 \times 10^{23} = 1.5055 \times 10^{23} \text{ અણુઓ}$.
$(c)$ કણોની સંખ્યા (પરમાણુઓ) $= \text{મોલની સંખ્યા} \times \text{એવોગેડ્રો અચળાંક}$
$\Rightarrow N = 0.1 \times 6.022 \times 10^{23} = 6.022 \times 10^{22} \text{ પરમાણુઓ}$.

(N/A) $CO_2$ નું આણ્વીય દળ $44 \, g/mol$ છે અને $H_2O$ નું આણ્વીય દળ $18 \, g/mol$ છે.
$5$ મોલ $CO_2$ નું દળ $= 5 \times 44 = 220 \, g$.
$5$ મોલ $H_2O$ નું દળ $= 5 \times 18 = 90 \, g$.
આમ, $220 \, g > 90 \, g$ હોવાથી, તે સાબિત થાય છે કે $5$ મોલ $CO_2$ નું દળ વધારે છે.
$(b)$ $Ca$ નું પરમાણ્વીય દળ $= 40 \, g/mol$ અને $Mg$ નું પરમાણ્વીય દળ $= 24 \, g/mol$ છે.
$120 \, g$ $Ca$ ના મોલ $= 120 / 40 = 3 \, \text{મોલ}$.
$120 \, g$ $Mg$ ના મોલ $= 120 / 24 = 5 \, \text{મોલ}$.
તેથી, $Ca$ અને $Mg$ નો મોલ ગુણોત્તર $= 3:5$ થાય છે.

(N/A) $(1)$ આયનો પરની સંયોજકતા અથવા વીજભાર સંતુલિત હોવા જોઈએ.
$(2)$ જ્યારે કોઈ સંયોજન ધાતુ અને અધાતુનું બનેલું હોય,ત્યારે ધાતુનું નામ અથવા સંજ્ઞા પહેલા લખવામાં આવે છે.
$(3)$ બહુપરમાણ્વીય આયનોથી બનતા સંયોજનોમાં,પ્રમાણ દર્શાવતી સંખ્યા લખતા પહેલા આયનને કૌંસમાં મૂકવામાં આવે છે. જો બહુપરમાણ્વીય આયનની સંખ્યા એક હોય,તો કૌંસની જરૂર પડતી નથી.

$(i)$ $NH_3$ નું મોલર દળ $= 14 + (3 \times 1) = 17 \, g/mol$.
$(ii)$ મોલની સંખ્યા $= \frac{\text{આપેલ દળ}}{\text{મોલર દળ}} = \frac{1.7 \, g}{17 \, g/mol} = 0.1 \, mol$.
$(iii)$ અણુઓની સંખ્યા $= \text{મોલની સંખ્યા} \times \text{એવોગેડ્રો આંક} = 0.1 \times 6.022 \times 10^{23} = 6.022 \times 10^{22}$ અણુઓ.

(A) $1$. કેલ્શિયમ $(Ca)$ માટે: પરમાણ્વીય દળ $= 40 \, g/mol$. મોલ $= \frac{120 \, g}{40 \, g/mol} = 3 \, mol$. પરમાણુઓની સંખ્યા $= 3 \times 6.022 \times 10^{23} = 18.066 \times 10^{23}$ પરમાણુઓ.
$2$. આયર્ન $(Fe)$ માટે: પરમાણ્વીય દળ $= 56 \, g/mol$. મોલ $= \frac{120 \, g}{56 \, g/mol} \approx 2.143 \, mol$. પરમાણુઓની સંખ્યા $= 2.143 \times 6.022 \times 10^{23} \approx 12.905 \times 10^{23}$ પરમાણુઓ.
$3$. બંનેની સરખામણી કરતા,કેલ્શિયમમાં પરમાણુઓની સંખ્યા વધુ છે.
$4$. તફાવત $= (18.066 - 12.905) \times 10^{23} = 5.161 \times 10^{23}$ પરમાણુઓ.

(N/A) દળ $=$ મોલર દળ $\times$ મોલની સંખ્યા
$m = M \times n$
$m = 16 \ g/mol \times 0.5 \ mol = 8 \ g$
$(b)$ મોલની સંખ્યા $(n) = \frac{\text{આપેલ દળ } (m)}{\text{મોલર દળ } (M)}$
$n = \frac{90 \ g}{180 \ g/mol} = 0.5 \ mol$
કારણ કે $1 \ mol$ માં $6.022 \times 10^{23}$ અણુઓ હોય છે,
તેથી,$0.5 \ mol$ માં $0.5 \times 6.022 \times 10^{23} = 3.011 \times 10^{23}$ અણુઓ હશે.
$(c)$ મોલની સંખ્યા $(n) = \frac{\text{આપેલ દળ } (m)}{\text{મોલર દળ } (M)}$
પાણીનું આપેલ દળ $= 2 \ g$,પાણીનું મોલર દળ $(H_2O) = (2 \times 1) + 16 = 18 \ g/mol$
$n = \frac{2}{18} = \frac{1}{9} \approx 0.11 \ mol$

(N/A) દ્રવ્યમાન સંરક્ષણનો નિયમ જણાવે છે કે રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં દ્રવ્યમાનનું સર્જન કે વિનાશ થઈ શકતો નથી.
પ્રવૃત્તિ:
$1$. પાણીમાં $X$ અને $Y$ ના અલગ દ્રાવણો તૈયાર કરો. એક કોનિકલ ફ્લાસ્કમાં થોડું $X$ નું દ્રાવણ અને એક નાની ઇગ્નીશન ટ્યુબમાં થોડું $Y$ નું દ્રાવણ લો.
$2$. દોરા વડે ઇગ્નીશન ટ્યુબને કાળજીપૂર્વક ફ્લાસ્કમાં લટકાવો. ફ્લાસ્ક પર બૂચ (cork) લગાવો.
$3$. ત્રાજવા પર ફ્લાસ્ક અને તેની સામગ્રીનું વજન કરો.
$4$. હવે,ફ્લાસ્કને નમાવો અને હલાવો જેથી $X$ અને $Y$ ના દ્રાવણો મિશ્ર થઈ જાય.
$5$. ફ્લાસ્કનું ફરીથી વજન કરો.
અવલોકન:
જોવા મળે છે કે પ્રક્રિયા પહેલા અને પછી ફ્લાસ્ક અને તેની સામગ્રીનું દ્રવ્યમાન સમાન રહે છે,જે દર્શાવે છે કે દ્રવ્યમાનનું સંરક્ષણ થાય છે.
ઉદાહરણ:
બેરિયમ ક્લોરાઇડ $(BaCl_2)$ અને સોડિયમ સલ્ફેટ $(Na_2SO_4)$ વચ્ચેની પ્રક્રિયા:
$BaCl_2(aq) + Na_2SO_4(aq) \rightarrow BaSO_4(s) + 2NaCl(aq)$

(D) પરમાણુઓની સંખ્યાનું પ્રમાણ શોધવા માટે,આપણે દળના પ્રમાણને દરેક તત્વના પરમાણ્વીય દળ વડે ભાગીશું:

તત્વ	દળનું પ્રમાણ / પરમાણ્વીય દળ
$H$	$1 / 1 = 1$
$O$	$8 / 16 = 0.5$

સૌથી નાની કિંમત $(0.5)$ વડે ભાગતા:
$H = 1 / 0.5 = 2$
$O = 0.5 / 0.5 = 1$
આમ,$H$ અને $O$ ના પરમાણુઓની સંખ્યાનું પ્રમાણ $2:1$ છે.
$(b)$ $(i)$ એમોનિયમ સલ્ફેટ: $NH_{4}^{+}$ ની સંયોજકતા $+1$ છે અને $SO_{4}^{2-}$ ની $-2$ છે. ક્રિસ-ક્રોસ પદ્ધતિ દ્વારા,સૂત્ર $(NH_{4})_{2}SO_{4}$ બને છે.
$(ii)$ મેગ્નેશિયમ ક્લોરાઇડ: $Mg^{2+}$ ની સંયોજકતા $+2$ છે અને $Cl^{-}$ ની $-1$ છે. ક્રિસ-ક્રોસ પદ્ધતિ દ્વારા,સૂત્ર $MgCl_{2}$ બને છે.

(A) આપેલ છે કે ધાતુના ક્લોરાઈડનું સૂત્ર $MCl$ છે,તેથી ધાતુ $M$ ની સંયોજકતા $+1$ છે કારણ કે ક્લોરિન $(Cl)$ ની સંયોજકતા $-1$ છે.
$1$. ઓક્સાઈડ: ઓક્સિજન $(O)$ ની સંયોજકતા $-2$ છે. ક્રોસ-ઓવર પદ્ધતિ દ્વારા,સૂત્ર $M_2O$ બને છે.
$2$. બાયકાર્બોનેટ: બાયકાર્બોનેટ આયન $(HCO_3)$ ની સંયોજકતા $-1$ છે. $M^{+1}$ અને $HCO_3^{-1}$ ને જોડતા,સૂત્ર $MHCO_3$ બને છે.
$3$. સલ્ફાઈડ: સલ્ફર $(S)$ ની સંયોજકતા $-2$ છે. ક્રોસ-ઓવર પદ્ધતિ દ્વારા,સૂત્ર $M_2S$ બને છે.

(N/A) $(i)$ મોલ: કોઈપણ સ્પીસીઝ (પરમાણુઓ,અણુઓ,આયનો અથવા કણો) નો એક મોલ એટલે એવી સંખ્યા કે જે એવોગેડ્રો અચળાંક $(6.022 \times 10^{23})$ જેટલી હોય અને તેનું દળ તેના ગ્રામમાં રહેલા પરમાણ્વીય અથવા આણ્વીય દળ જેટલું હોય.
$(ii)$ ગ્રામ પરમાણ્વીય દળ: તત્વના એક મોલ પરમાણુઓનું ગ્રામમાં દર્શાવેલ દળ.
$(iii)$ ગ્રામ આણ્વીય દળ: પદાર્થના એક મોલ અણુઓનું ગ્રામમાં દર્શાવેલ દળ,જે અણુમાં રહેલા તમામ પરમાણુઓના પરમાણ્વીય દળોનો સરવાળો છે.
$(b)$ $(i)$ $CO_2$ નું આણ્વીય દળ $(12 + 2 \times 16) = 44 \text{ g/mol}$ છે. તેથી,$2$ મોલ $CO_2$ નું દળ $2 \times 44 = 88 \text{ g}$ થાય.
$(ii)$ કારણ કે $6.022 \times 10^{23}$ અણુઓ $CO_2$ નો $1$ મોલ દર્શાવે છે,તેથી તેનું દળ તેના આણ્વીય દળ જેટલું એટલે કે $44 \text{ g}$ થાય.

(N/A) $H_{2}O_{2}$ નું આણ્વીય દળ $= (2 \times 1) + (2 \times 16) = 34 \, g/mol$. ઓક્સિજનની ટકાવારી $= (32 / 34) \times 100 = 94.12 \%$.
$(b)$ $N_{2}$ નું આણ્વીય દળ $= 2 \times 14 = 28 \, g/mol$. મોલની સંખ્યા $= 56 \, g / 28 \, g/mol = 2 \, \text{મોલ}$.
$(c)$ $Ca$ નું દળ $= \text{મોલ} \times \text{પરમાણ્વીય દળ} = 0.50 \times 40 = 20 \, g$.
$(d)(i)$ અણુઓની સંખ્યા $= \text{મોલ} \times N_{A} = 5 \times 6.022 \times 10^{23} = 30.110 \times 10^{23}$ કણો.
$(d)(ii)$ પરમાણુઓની સંખ્યા $= (\text{આપેલ દળ} / \text{પરમાણ્વીય દળ}) \times N_{A} = (92 / 23) \times 6.022 \times 10^{23} = 4 \times 6.022 \times 10^{23} = 24.088 \times 10^{23}$ કણો.

(N/A) $(i)$ $NaBr$: સોડિયમ બ્રોમાઈડ
$(ii)$ $Al_{2}O_{3}$: એલ્યુમિનિયમ ઓક્સાઈડ
$(iii)$ $Zn(NO_{3})_{2}$: ઝિંક નાઈટ્રેટ
$(iv)$ $HCl$: હાઈડ્રોજન ક્લોરાઈડ
$(v)$ $NaCl$: સોડિયમ ક્લોરાઈડ
$(vi)$ $CaCO_{3}$: કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ

(N/A) $(i)$ $2O$ ઓક્સિજનના બે સ્વતંત્ર પરમાણુઓ દર્શાવે છે.
$(ii)$ $O_{2}$ દ્વિ-પરમાણ્વીય ઓક્સિજનનો એક અણુ દર્શાવે છે.
$(iii)$ $O_{3}$ ત્રિ-પરમાણ્વીય ઓક્સિજન (ઓઝોન) નો એક અણુ દર્શાવે છે.
$(iv)$ $H_{2}O$ પાણીનો એક અણુ દર્શાવે છે, જે હાઇડ્રોજનના બે પરમાણુ અને ઓક્સિજનના એક પરમાણુનો બનેલો છે.
$(b)$ $(i)$ પોટેશિયમ કાર્બોનેટ: $K_{2}CO_{3}$
$(ii)$ કેલ્શિયમ ક્લોરાઈડ: $CaCl_{2}$
$(c)$ $Al_{2}(SO_{4})_{3}$ નું સૂત્ર એકમ દળ:
$= (2 \times \text{Al નું પરમાણ્વીય દળ}) + (3 \times \text{S નું પરમાણ્વીય દળ}) + (12 \times \text{O નું પરમાણ્વીય દળ})$
$= (2 \times 27) + (3 \times 32) + (12 \times 16)$
$= 54 + 96 + 192 = 342 \, u$.

(N/A) $(a) (i)$ ઉદાહરણ તરીકે કાર્બન $(C)$ અને નાઇટ્રોજન $(N)$.
$(ii)$ ઉદાહરણ તરીકે સોડિયમ ($Na$,લેટિન નામ Natrium પરથી) અને આયર્ન ($Fe$,લેટિન નામ Ferrum પરથી).
$(b)$ એવોગેડ્રો અચળાંક: $6.022 \times 10^{23}$ મૂલ્યને એવોગેડ્રો અચળાંક $(N_A)$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. તે કોઈપણ પદાર્થના એક મોલમાં રહેલા કણો (પરમાણુઓ,અણુઓ અથવા આયનો) ની સંખ્યા દર્શાવે છે.
મોલર દળ: કોઈપણ પદાર્થના $1$ મોલનું ગ્રામમાં દળ એટલે તેનું મોલર દળ.
સંબંધ: કોઈપણ જાતિના (પરમાણુ,અણુ અથવા આયન) એક મોલમાં $6.022 \times 10^{23}$ જેટલા કણો હોય છે,અને તેનું દળ તેના સાપેક્ષ પરમાણ્વીય અથવા આણ્વીય દળ જેટલું ગ્રામમાં હોય છે.

$1$ મોલ કણો

કણોની સંખ્યા = $6.022 \times 10^{23}$

દળ = ગ્રામમાં મોલર દળ

(N/A) પરમાણુઓનો સમૂહ જે વીજભાર ધરાવે છે તેને બહુપરમાણ્વીય આયન કહેવાય છે.
ઉદાહરણ: $NH_{4}^{+}, PO_{4}^{3-}, SO_{4}^{2-}$.
$(b)$ $CaCO_{3}$ નું સૂત્ર એકમ દળ $= (1 \times Ca \text{ નું પરમાણ્વીય દળ}) + (1 \times C \text{ નું પરમાણ્વીય દળ}) + (3 \times O \text{ નું પરમાણ્વીય દળ})$
$= 40 \ u + 12 \ u + (3 \times 16 \ u) = 40 + 12 + 48 = 100 \ u$.
$(c)$ $(i)$ $HNO_{3}$ નું આણ્વીય દળ $= (1 \times H \text{ નું પરમાણ્વીય દળ}) + (1 \times N \text{ નું પરમાણ્વીય દળ}) + (3 \times O \text{ નું પરમાણ્વીય દળ})$
$= 1 \ u + 14 \ u + (3 \times 16 \ u) = 1 + 14 + 48 = 63 \ u$.
$(ii)$ $CH_{3}COOH$ નું આણ્વીય દળ $= (2 \times C \text{ નું પરમાણ્વીય દળ}) + (4 \times H \text{ નું પરમાણ્વીય દળ}) + (2 \times O \text{ નું પરમાણ્વીય દળ})$
$= (2 \times 12 \ u) + (4 \times 1 \ u) + (2 \times 16 \ u) = 24 + 4 + 32 = 60 \ u$.

(A) $6.022 \times 10^{23}$ ની સંખ્યાને એવોગેડ્રો આંક અથવા એવોગેડ્રો અચળાંક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે પદાર્થના એક મોલમાં રહેલા કણોની (પરમાણુઓ,અણુઓ અથવા આયનો) સંખ્યા દર્શાવે છે.

(N/A) જોન્સ જેકોબ બર્ઝેલિયસે તત્વોને દર્શાવવા માટે સંજ્ઞાઓની એક પદ્ધતિ સૂચવી હતી. તેમણે સૂચવ્યું હતું કે તત્વોની સંજ્ઞાઓ તેમના નામમાંથી એક અથવા બે અક્ષરોનો ઉપયોગ કરીને બનાવી શકાય છે,જે સામાન્ય રીતે તેમના અંગ્રેજી અથવા લેટિન નામો પરથી લેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,હાઇડ્રોજન માટે $H$ અને કેલ્શિયમ માટે $Ca$.

(N/A) $(i)$ તત્વોના નામની મંજૂરી આપતી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા 'ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ઓફ પ્યોર એન્ડ એપ્લાઇડ કેમિસ્ટ્રી' $(IUPAC)$ છે.
$(ii)$ ટંગસ્ટનની સંજ્ઞા $W$ છે (જે તેના જર્મન નામ 'વોલ્ફ્રામ' પરથી લેવામાં આવી છે).

(B) સલ્ફેટ આયનનું રાસાયણિક સૂત્ર $SO_{4}^{2-}$ છે.
આ આયન એક સલ્ફર $(S)$ પરમાણુ અને ચાર ઓક્સિજન $(O)$ પરમાણુઓનો બનેલો છે.
પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા = $1$ (સલ્ફર) + $4$ (ઓક્સિજન) = $5$ પરમાણુઓ.
તેથી,એક $SO_{4}^{2-}$ આયનમાં હાજર પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા $5$ છે.