Population Growth Questions in Gujarati

(A) જૈવિક ક્ષમતા એટલે આદર્શ અથવા ઇષ્ટતમ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં સજીવ અથવા વસ્તીની મહત્તમ પ્રજનન ક્ષમતા,જ્યાં સંસાધનો અમર્યાદિત હોય છે અને પર્યાવરણીય અવરોધ ન્યૂનતમ હોય છે.

(C) કોઈપણ પ્રજાતિની જૈવિક ક્ષમતા $(Biotic \text{ } potential)$ એ આદર્શ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં તેની મહત્તમ પ્રજનન ક્ષમતા છે. જો કે, પ્રકૃતિમાં ખોરાકની અછત, શિકાર, સ્પર્ધા અને રોગ જેવા વિવિધ મર્યાદિત પરિબળો વસ્તીને તેની સંપૂર્ણ જૈવિક ક્ષમતા સુધી પહોંચતા અટકાવે છે. આ સામૂહિક મર્યાદિત પરિબળોને $Environmental \text{ } resistance$ (પર્યાવરણીય અવરોધ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) વસ્તીની વહન ક્ષમતા તેના મર્યાદિત સંસાધનો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
વહન ક્ષમતા એટલે પર્યાવરણમાં રહેલા ઉપલબ્ધ સંસાધનો દ્વારા વસ્તીના સભ્યોની તે મહત્તમ સંખ્યા જેનું પોષણ પર્યાવરણ કરી શકે છે.
જ્યારે સંસાધનો મર્યાદિત હોય છે,ત્યારે વસ્તીની વૃદ્ધિ મર્યાદિત થાય છે અને તે એક સ્થિર અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે જેને વહન ક્ષમતા $(K)$ કહેવામાં આવે છે.

(D) કોઈપણ દેશની વસ્તી વૃદ્ધિ એ જન્મ દર (natality),મૃત્યુ દર (mortality),ઈમિગ્રેશન (અંદર આવવું) અને એમિગ્રેશન (બહાર જવું) વચ્ચેના સંતુલન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,સમય $t+1$ પર વસ્તી ગીચતા $(N)$ ની ગણતરી $N_{t+1} = N_t + [(B + I) - (D + E)]$ સૂત્ર દ્વારા કરવામાં આવે છે,જ્યાં $B$ જન્મ દર છે,$I$ ઈમિગ્રેશન છે,$D$ મૃત્યુ દર છે અને $E$ એમિગ્રેશન છે.
આમ,જન્મ દર,મૃત્યુ દર અને એમિગ્રેશન એ તમામ આ વસ્તી વિષયક સમીકરણના મૂળભૂત ઘટકો હોવાથી,વસ્તી વૃદ્ધિ આ તમામ પરિબળો પર આધાર રાખે છે.

(D) ડેમોગ્રાફિક ટ્રાન્ઝિશન મોડેલ વસ્તી વૃદ્ધિના તબક્કાઓનું વર્ણન કરે છે.
પ્રારંભિક તબક્કામાં,સમાજ ઊંચા જન્મ દર અને ઊંચા મૃત્યુ દર દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે,જે ધીમી અથવા સ્થિર વસ્તી વૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.
આ તબક્કો સામાન્ય રીતે અવિકસિત,પ્રાચીન આર્થિક દરજ્જાને અનુરૂપ છે જ્યાં આરોગ્ય સેવાઓ,સ્વચ્છતા અને પોષણ મર્યાદિત હોય છે,જેના પરિણામે મૃત્યુદર ઊંચો રહે છે,જ્યારે સામાજિક અને આર્થિક પરિબળોને કારણે જન્મ દર ઊંચો જળવાઈ રહે છે.

(B) વસ્તી વૃદ્ધિ એ જન્મ દર અને મૃત્યુ દર વચ્ચેના સંતુલન દ્વારા નક્કી થાય છે. કેટલીક આદિવાસી વસ્તીમાં,ઊંચા જન્મ દર હોવા છતાં,શિશુ મૃત્યુદરના ઊંચા દરને કારણે એકંદર વસ્તી વૃદ્ધિ ઓછી અથવા સ્થિર રહે છે. શિશુઓમાં આ ઊંચો મૃત્યુદર જન્મની સંખ્યાને સરભર કરે છે,જે વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થતો અટકાવે છે.

(C) પ્રકૃતિમાં,પ્રાણીઓની વસ્તી તેમના પર્યાવરણની વહન ક્ષમતા દ્વારા સખત રીતે મર્યાદિત હોય છે,જેમાં ઉપલબ્ધ ખોરાક અને રહેઠાણનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે વસ્તી આ સંસાધનો કરતાં વધી જાય છે,ત્યારે વ્યક્તિઓ ભૂખમરો અને મૃત્યુનો ભોગ બને છે. જો કે,મનુષ્યોએ અદ્યતન કૃષિ પદ્ધતિઓ,વૈશ્વિક વેપાર અને લોજિસ્ટિક્સ વિકસાવ્યા છે,જે તેમને વધારાના પ્રદેશોમાંથી ખોરાકને અછતવાળા પ્રદેશોમાં પરિવહન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જેનાથી તેઓ તેમના રહેઠાણની તાત્કાલિક સ્થાનિક મર્યાદાઓને ટાળી શકે છે.

(A) $230$ વર્ષ પહેલાં ($18$મી સદીમાં) વસ્તીમાં થયેલો વધારો મુખ્યત્વે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિને કારણે હતો.
આ સમયગાળો માનવ વસ્તી વૃદ્ધિના ત્રીજા તબક્કાની શરૂઆત દર્શાવે છે,જે ટેકનોલોજી,દવા અને ખાદ્ય ઉત્પાદનમાં પ્રગતિ દ્વારા લાક્ષણિક છે,જેના કારણે મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો.

(C) . વસ્તી ક્રેશ (Population crash) એ વસ્તીમાં રહેલા સજીવોની સંખ્યામાં થતો અચાનક અને ઝડપી ઘટાડો છે.
આ ઘટના સામાન્ય રીતે ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે વસ્તીનું કદ પર્યાવરણની વહન ક્ષમતા (carrying capacity) કરતા વધી જાય છે,જેના કારણે ખોરાક અને પાણી જેવા આવશ્યક સંસાધનો ખૂટી જાય છે.
પરિણામે,મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે,જે વસ્તીના પતનનું કારણ બને છે.

(D) વસ્તીની વૃદ્ધિ એ એક ગતિશીલ પ્રક્રિયા છે જે પ્રજાતિની જૈવિક ક્ષમતા અને પર્યાવરણીય અવરોધ વચ્ચેની આંતરક્રિયા દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે.
જૈવિક ક્ષમતા એટલે શ્રેષ્ઠ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં સજીવની મહત્તમ પ્રજનન ક્ષમતા.
પર્યાવરણીય અવરોધ એટલે તમામ મર્યાદિત પરિબળોનો સરવાળો (જેમ કે ખોરાકની અછત,શિકાર,રોગ અને જગ્યા) જે વસ્તીને તેની જૈવિક ક્ષમતા સુધી પહોંચતા અટકાવે છે.
તેથી,વસ્તીની વાસ્તવિક વૃદ્ધિ આ બંને બળો વચ્ચેના સંતુલન દ્વારા નક્કી થાય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. બ્રિટિશ રાજકીય અર્થશાસ્ત્રી થોમસ માલ્થસે તેમના "એસે ઓન ધ પ્રિન્સિપલ ઓફ પોપ્યુલેશન" $(1798)$ માં જણાવ્યું હતું કે માનવ વસ્તી ભૌમિતિક ગુણોત્તરમાં $(1, 2, 4, 8, 16, ...)$ વધવાની વૃત્તિ ધરાવે છે, જ્યારે ખોરાકનો પુરવઠો માત્ર અંકગણિત ગુણોત્તરમાં $(1, 2, 3, 4, 5, ...)$ વધે છે. આ તફાવત અસ્તિત્વ માટેના સંઘર્ષ તરફ દોરી જાય છે અને તે વસ્તી પરિસ્થિતિવિદ્યાનો એક મૂળભૂત ખ્યાલ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
પર્યાવરણીય અવરોધ (Environmental resistance) એ તમામ પરિબળોનો સરવાળો છે (જેમ કે મર્યાદિત ખોરાક,જગ્યા,શિકાર અને રોગ) જે વસ્તીને તેની જૈવિક ક્ષમતા અથવા મહત્તમ વૃદ્ધિ દર પ્રાપ્ત કરતા અટકાવે છે.
આ પરિબળો આપેલ પર્યાવરણમાં વસ્તીના કુદરતી વૃદ્ધિ દર પર અંકુશ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
કેરિંગ કેપેસિટી (વહન ક્ષમતા) એટલે પર્યાવરણ દ્વારા સજીવોની વસ્તીનું તે મહત્તમ કદ જે પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના લાંબા સમય સુધી ટકાવી શકાય છે.
તે પર્યાવરણમાં ઉપલબ્ધ સંસાધનો જેવા કે ખોરાક,પાણી અને રહેઠાણની જગ્યા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.

(C) વસ્તીનો વૃદ્ધિ દર જન્મદર (natality) અને મૃત્યુદર (mortality) વચ્ચેના તફાવત દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
જ્યારે જન્મદર મૃત્યુદર કરતા વધારે હોય,ત્યારે વસ્તીનું કદ વધે છે.
તેથી,ઊંચો જન્મદર અને નીચો મૃત્યુદર એ માનવ વસ્તીમાં ઝડપી વધારા માટેના મુખ્ય પરિબળો છે.

(B) જ્યારે પર્યાવરણીય સંસાધનો અમર્યાદિત હોય,ત્યારે વસ્તી ઘાતાંકીય અથવા ભૌમિતિક રીતે વધે છે. આના પરિણામે $J$-આકારનો વૃદ્ધિ આલેખ મળે છે. આ પ્રકારની વૃદ્ધિ ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અનુકૂળ હોય અને ત્યાં કોઈ સ્પર્ધા કે શિકારીઓ ન હોય.

(B) ઘાતાંકીય વૃદ્ધિમાં,જ્યારે સંસાધનો અમર્યાદિત હોય ત્યારે વસ્તી ઝડપથી વધે છે.
આ વૃદ્ધિની ભાતને $J$-આકારના વક્ર દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
આ વક્ર ત્રણ સ્પષ્ટ તબક્કાઓ દર્શાવે છે: લેગ ફેઝ (lag phase),એક્સપોનેન્શિયલ ફેઝ (exponential phase) અને ક્રેશ ફેઝ (crash phase).

(D) શૂન્ય વસ્તી વૃદ્ધિ ત્યારે થાય છે જ્યારે વસ્તીમાં થતો વધારો (જન્મ + અંતઃસ્થળાંતર) એ વસ્તીમાં થતા ઘટાડા (મૃત્યુ + બહિઃસ્થળાંતર) ની બરાબર હોય.
ગાણિતિક રીતે,જો $(B + I) = (D + E)$ હોય,તો વસ્તીના કદમાં થતો ચોખ્ખો ફેરફાર શૂન્ય હોય છે.

(D) સ્થિર અથવા સંતુલિત વસ્તીમાં જન્મ દર અને મૃત્યુ દર સમાન હોય છે,જેના પરિણામે વસ્તી વૃદ્ધિ શૂન્ય રહે છે. આવી વસ્તીનો વય પિરામિડ ઘંટ આકારનો (bell-shaped) હોય છે. આ પિરામિડમાં પાયો (પ્રજનન પૂર્વેની વય) અને ટોચ (પ્રજનન પછીની વય) વચ્ચે સંતુલન જળવાયેલું હોય છે,જે વસ્તીની સ્થિરતા દર્શાવે છે.

(A) પર્યાવરણીય અવરોધ એટલે એવા પરિબળો (જેમ કે મર્યાદિત સંસાધનો,શિકાર અને રોગ) જે વસ્તીની વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરે છે.
જ્યારે વસ્તી તેની વહન ક્ષમતા $(K)$ સુધી પહોંચે છે,ત્યારે આ પર્યાવરણીય અવરોધોને કારણે વૃદ્ધિ દર ધીમો પડી જાય છે અને અંતે સ્થિર થઈ જાય છે.
આ તબક્કો,જેમાં વસ્તીનું કદ વહન ક્ષમતાની નજીક પ્રમાણમાં સ્થિર રહે છે,તેને સ્થિર તબક્કો (Steady phase) અથવા સ્ટેશનરી તબક્કો કહેવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,ઘાતાંકીય તબક્કો એ નોંધપાત્ર અવરોધ વિના ઝડપી વૃદ્ધિ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે,અને લેગ તબક્કો એ ધીમી વૃદ્ધિનો પ્રારંભિક સમયગાળો છે.

(C) ભારતની વસ્તી વૃદ્ધિના સંદર્ભમાં,જન્મ દર $(N)$ એ મૃત્યુ દર $(M)$ કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. તબીબી સુવિધાઓ અને આરોગ્ય સંભાળમાં થયેલી પ્રગતિને કારણે,મૃત્યુદરમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો છે,જ્યારે જન્મ દર પ્રમાણમાં ઊંચો રહે છે. તેથી,સંબંધ $N > M$ છે,જે વસ્તી વૃદ્ધિના હકારાત્મક દર તરફ દોરી જાય છે.

(A) મધ્ય તબક્કા (લોગ ફેઝ) માં,પર્યાવરણીય અવરોધના અભાવને કારણે વૃદ્ધિ દર ખૂબ ઊંચો હોય છે.
છેલ્લા તબક્કે (સ્થિર તબક્કો અથવા પ્લેટુ તબક્કો),વસ્તીનું કદ પર્યાવરણની વહન ક્ષમતા $(K)$ સુધી પહોંચે છે.
આ તબક્કે,પર્યાવરણીય અવરોધ મહત્તમ હોય છે,જેના કારણે જન્મ દર અને મૃત્યુ દર એકબીજાની સમાન થઈ જાય છે,પરિણામે વસ્તી વૃદ્ધિ શૂન્ય થાય છે.
તેથી,મૃત્યુ અને જન્મની સંખ્યા સમાન હોય છે,જે મધ્ય તબક્કા કરતા અલગ છે જ્યાં જન્મ દર મૃત્યુ દર કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે.

(C) માનવ વસ્તી વૃદ્ધિનો આલેખ $S$-આકારનો (સિગ્મોઇડ વક્ર) છે.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે,જેમ જેમ વસ્તીનું કદ પર્યાવરણની વહન ક્ષમતા (carrying capacity) ની નજીક પહોંચે છે,તેમ પર્યાવરણીય અવરોધને કારણે વૃદ્ધિ દર ધીમો પડી જાય છે,જે સ્થિર તબક્કા તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) વસ્તી વૃદ્ધિનો ઘાતાંકીય તબક્કો ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે સંસાધનો અમર્યાદિત હોય છે,જે વસ્તીને તેની મહત્તમ જૈવિક ક્ષમતા (biotic potential) પર વધવા દે છે.
માનવ વસ્તી વૃદ્ધિના સંદર્ભમાં,આ તબક્કો ઉચ્ચ જન્મ દર અને નોંધપાત્ર રીતે નીચા મૃત્યુ દર દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
જ્યારે જન્મ દર મૃત્યુ દર કરતા ઘણો વધારે હોય છે,ત્યારે વસ્તીનું કદ ઝડપથી વધે છે,જે ઘાતાંકીય વૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$Log$ તબક્કો,જેને ઘાતાંકીય તબક્કો પણ કહેવામાં આવે છે,તે વસ્તીમાં ઝડપી વૃદ્ધિનો સમયગાળો દર્શાવે છે.
આ સ્થિતિ ખોરાક અને જગ્યા જેવા સંસાધનોની વિપુલતા અને અન્ય અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓને કારણે ઉદ્ભવે છે,જે વસ્તીને ભૌમિતિક રીતે વધવા દે છે.

(B) વસ્તીનો સ્થિર તબક્કો (જેને શૂન્ય વૃદ્ધિ અથવા પ્લેટુ તબક્કો પણ કહેવાય છે) ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે જન્મદર (Natality) અને મૃત્યુદર (Mortality) સમાન હોય છે.
આ સ્થિતિમાં,વસ્તીનું કદ પર્યાવરણની વહન ક્ષમતા (Carrying capacity) ની આસપાસ સ્થિર થાય છે,જેનો અર્થ છે કે ચોખ્ખો વસ્તી વૃદ્ધિ દર શૂન્ય થઈ જાય છે.

(C) માનવ વસ્તી વૃદ્ધિનો આલેખ ટૂંકા ગાળા માટે સામાન્ય રીતે $J$-આકારનો (ઘાતાંકીય વૃદ્ધિ) હોય છે,પરંતુ જેમ સંસાધનો મર્યાદિત થાય અને જન્મદર સ્થિર થાય,તેમ તે $S$-આકારના અથવા સિગ્મોઇડ વળાંક (લોજિસ્ટિક વૃદ્ધિ) તરફ આગળ વધે છે. જો કે,આગામી સદી માટેના વસ્તી વિષયક અભ્યાસોના સંદર્ભમાં,વધતી જતી વસ્તીના વય-જાતિ પિરામિડને ઘણીવાર $Triangular$ (ત્રિકોણાકાર) તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે,જે યુવાન વ્યક્તિઓનું મોટું પ્રમાણ સૂચવે છે. આપેલા વિકલ્પોને ધ્યાનમાં લેતા,$Triangular$ વય પિરામિડ એ ઝડપથી વિસ્તરતી વસ્તી માટેનું પ્રમાણભૂત વસ્તી વિષયક નિરૂપણ છે.

(A) વસ્તીનો ઘટતો તબક્કો ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે મૃત્યુદર એ જન્મદર કરતા વધારે હોય છે.
આ પરિસ્થિતિમાં,મૃત્યુ દ્વારા વસ્તીમાંથી બહાર જતા સભ્યોની સંખ્યા જન્મ દ્વારા ઉમેરાતા નવા સભ્યોની સંખ્યા કરતા વધી જાય છે.
પરિણામે,સમય જતાં વસ્તીનું કદ ઘટે છે.
આ સ્થિતિ ઘણીવાર એવી વસ્તીમાં જોવા મળે છે જ્યાં યુવાન સભ્યોની સરખામણીમાં વૃદ્ધ સભ્યોનું પ્રમાણ વધારે હોય છે,જેમ કે $Japan$ માં.

(A) $20$ મી સદીની શરૂઆતમાં,ખાસ કરીને $1927$ ની આસપાસ વસ્તીમાં થયેલો ઘટાડો ઐતિહાસિક રીતે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ $(1914-1918)$ અને ત્યારબાદ આવેલી વૈશ્વિક ઈન્ફલ્યુએન્ઝા મહામારીને આભારી છે,જેના કારણે વિશ્વભરમાં મૃત્યુદરમાં વધારો થયો અને જન્મદરમાં ઘટાડો થયો હતો.

(B) કોઈપણ પર્યાવરણની વહન ક્ષમતા એટલે તે પર્યાવરણમાં ઉપલબ્ધ ખોરાક,રહેઠાણ,પાણી અને અન્ય જરૂરિયાતોને આધારે કોઈ જૈવિક પ્રજાતિની વસ્તીનું મહત્તમ કદ જે તે પર્યાવરણ ટકાવી શકે છે.
પૃથ્વી પરની માનવ વસ્તી માટે,વૈજ્ઞાનિક અંદાજો સૂચવે છે કે વહન ક્ષમતા અંદાજે $50$ અબજ (billions) છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે $1$ અબજ = $1,000$ મિલિયન,તેથી $50$ અબજ = $50,000$ મિલિયન થાય.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) વહન ક્ષમતા (Carrying capacity) એટલે કોઈ ચોક્કસ પર્યાવરણમાં ઉપલબ્ધ ખોરાક,રહેઠાણ,પાણી અને અન્ય જરૂરિયાતોને આધારે કોઈ પ્રજાતિની વસ્તીનું મહત્તમ કદ જે તે પર્યાવરણ ટકાવી શકે છે.
તે પર્યાવરણની એવી મર્યાદા દર્શાવે છે કે જે પર્યાવરણીય નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વસ્તીને ટેકો આપી શકે છે.

(B) વસ્તી વૃદ્ધિના આલેખમાં,વસ્તી વૃદ્ધિને વિવિધ તબક્કાઓમાં વહેંચવામાં આવે છે.
$(1)$ $Log$ તબક્કો (જેને ઘાતાંકીય તબક્કો પણ કહેવાય છે) એવો સમયગાળો છે જ્યાં પુષ્કળ સંસાધનોની ઉપલબ્ધતાને કારણે વસ્તી ઝડપથી વધે છે.
$(2)$ આ તબક્કા દરમિયાન,જન્મ દર મૃત્યુ દર કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે,જેના પરિણામે વ્યક્તિઓની સંખ્યામાં ઘાતાંકીય વધારો થાય છે.
$(3)$ તેથી,ઘાતાંકીય વૃદ્ધિ એ $Log$ તબક્કાની લાક્ષણિકતા છે.

(B) માનવ વસ્તી વૃદ્ધિનો આલેખ $1750$ $A.D.$ ની આસપાસ ઘાતાંકીય તબક્કામાં (જેને લોગ તબક્કો પણ કહેવાય છે) પ્રવેશ્યો હતો. આનું મુખ્ય કારણ દવા,કૃષિ અને સ્વચ્છતાના ક્ષેત્રમાં થયેલી પ્રગતિ હતી,જેના કારણે મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો. આ સમયગાળામાં વસ્તીમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો જોવા મળે છે,જ્યાં જન્મ દર મૃત્યુ દર કરતા ઘણો વધારે હોય છે.

(B) લેગ (lag) તબક્કો એ વસ્તી વૃદ્ધિનો પ્રારંભિક સમયગાળો છે જેમાં વસ્તીનું કદ ખૂબ જ ધીમેથી વધે છે. આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે સજીવો નવા પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવાની પ્રક્રિયામાં હોય છે. આ તબક્કા દરમિયાન,જન્મદર અને મૃત્યુદર બંને નીચા હોય છે,કારણ કે સજીવો પોતાની જાતને સ્થાપિત કરી રહ્યા હોય છે અને હજુ સુધી તેમની સંપૂર્ણ પ્રજનન ક્ષમતા સુધી પહોંચ્યા હોતા નથી.

(B) . માલ્થસના સિદ્ધાંત મુજબ,માનવ વસ્તીમાં ભૌમિતિક રીતે વધારો થાય છે,જ્યારે ખોરાકનું ઉત્પાદન માત્ર અંકગણિત રીતે વધે છે. પરિણામે,માનવ વસ્તી સમય જતાં ઉપલબ્ધ ખોરાકના પુરવઠા કરતા વધી જશે,જે સંકટ તરફ દોરી જશે.

(D) પર્યાવરણીય અવરોધ એ તમામ પરિબળોનો સરવાળો છે (જેમ કે મર્યાદિત ખોરાક,જગ્યા,શિકાર,રોગ અને સ્પર્ધા) જે વસ્તીને તેની જૈવિક ક્ષમતા અથવા વૃદ્ધિના ઉચ્ચતમ સંભવિત સ્તર સુધી પહોંચતા અટકાવે છે. તે એક મર્યાદિત બળ તરીકે કાર્ય કરે છે જે ઇકોસિસ્ટમમાં વસ્તીના કદને નિયંત્રણમાં રાખે છે.

(A) વધારે વૃદ્ધિ દર ધરાવતી વસ્તીનો વય પિરામિડ ત્રિકોણાકાર હોય છે.
આ આકાર સૂચવે છે કે પ્રજનનક્ષમ અને પ્રજનન પછીની વયના જૂથોની તુલનામાં યુવાન વ્યક્તિઓ (પ્રજનન પૂર્વેની વય) નું પ્રમાણ ઘણું વધારે છે,જે વિસ્તરતી વસ્તીની લાક્ષણિકતા છે.

(B) ઈષ્ટતમ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં,જ્યાં સંસાધનો અમર્યાદિત હોય અને પર્યાવરણીય અવરોધ ગેરહાજર હોય,ત્યારે વસ્તીની મહત્તમ પ્રજનન ક્ષમતાને તેની જૈવિક ક્ષમતા (Biotic potential) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. આ તે સૈદ્ધાંતિક મહત્તમ દર દર્શાવે છે કે જેના પર વસ્તી વધી શકે છે.

(D) પર્યાવરણીય અવરોધ એટલે પર્યાવરણના એવા તમામ પરિબળોનો સરવાળો જે વસ્તીની વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરે છે.
આ પરિબળોમાં જૈવિક અને અજૈવિક અવરોધોનો સમાવેશ થાય છે જેમ કે ખોરાકની અછત,રોગોનું પ્રમાણ,શિકાર અને મર્યાદિત જગ્યા.
આપેલા તમામ વિકલ્પો વસ્તી વૃદ્ધિને રોકવામાં ફાળો આપે છે,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) પર્યાવરણીય અવરોધ એટલે એવા તમામ મર્યાદિત પરિબળોનો સરવાળો જે વસ્તીને તેની જૈવિક ક્ષમતા (biotic potential) મુજબ વધતી અટકાવે છે. આ પરિબળોમાં મર્યાદિત ખોરાક,જગ્યા,શિકાર,રોગ અને સ્પર્ધાનો સમાવેશ થાય છે,જે સામૂહિક રીતે વસ્તીના કદ પર નિયંત્રણ લાદે છે અને તેને ઇકોસિસ્ટમની વહન ક્ષમતા (carrying capacity) ની અંદર રાખે છે.

(C) માનવ વસ્તી ઇતિહાસના મોટાભાગના સમયગાળા દરમિયાન પ્રમાણમાં સ્થિર રહી હતી.
ઔદ્યોગિક ક્રાંતિની શરૂઆત સાથે આશરે $1750$ $A.D.$ થી નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ શરૂ થઈ.
આ સમયગાળો માનવ વસ્તી વૃદ્ધિના ઘાતાંકીય તબક્કાની શરૂઆત દર્શાવે છે,જેનું મુખ્ય કારણ દવાઓ,સ્વચ્છતા અને કૃષિ ઉત્પાદકતામાં થયેલી પ્રગતિ છે,જેના કારણે મૃત્યુદરમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો.

(D) દરેક વસ્તીમાં ઘાતાંકીય રીતે વૃદ્ધિ કરવાની જન્મજાત ક્ષમતા હોય છે,જેને $Biotic \ potential$ (જૈવિક ક્ષમતા) કહેવામાં આવે છે. આ આદર્શ પરિસ્થિતિઓમાં મહત્તમ દરે પ્રજનન કરવાની ક્ષમતા છે.
જો કે,પ્રકૃતિમાં સંસાધનો મર્યાદિત છે,અને ખોરાકની અછત,શિકાર,રોગ અને સ્પર્ધા જેવા વિવિધ પરિબળો આ વૃદ્ધિની વિરુદ્ધ કાર્ય કરે છે.
આ મર્યાદિત પરિબળોને સામૂહિક રીતે $Environmental \ resistance$ (પર્યાવરણીય અવરોધ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,જૈવિક ક્ષમતાની વિરુદ્ધના બળને $Environmental \ resistance$ કહેવામાં આવે છે.

(D) $r$-વ્યૂહરચનાકારો એવી જાતિઓ છે જેણે તેમના પ્રજનન દર $(r)$ ને મહત્તમ કરવા માટે ઉત્ક્રાંતિ સાધી છે.
$1$. તેઓ સામાન્ય રીતે $J$-આકારના વૃદ્ધિ વક્ર દર્શાવે છે,જેમાં વસ્તી ઝડપથી વધે છે અને જ્યારે તે વહન ક્ષમતા (carrying capacity) કરતા વધી જાય ત્યારે તેમાં ઘટાડો થાય છે.
$2$. તેઓ ઓછી પિતૃ સંભાળ સાથે મોટી સંખ્યામાં સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે,જેના પરિણામે બાળ મૃત્યુદર ઊંચો રહે છે,જે પ્રકાર $III$ ના અસ્તિત્વ વક્રને અનુરૂપ છે.
$3$. તેમની ઝડપી વસાહતીકરણ ક્ષમતા અને ઊંચા પ્રજનન દરને કારણે,તેઓ ઘણીવાર ખલેલ પહોંચેલા વિસ્તારમાં સૌપ્રથમ વસવાટ કરે છે,જે તેમને અગ્રગામી (pioneer) જાતિઓ બનાવે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(A) શૂન્ય વસ્તી વૃદ્ધિ ત્યારે થાય છે જ્યારે વસ્તીમાં જન્મ લેનારાઓની સંખ્યા $(\text{જન્મદર})$ અને મૃત્યુ પામનારાઓની સંખ્યા $(\text{મૃત્યુદર})$ એક નિશ્ચિત સમયગાળા દરમિયાન સમાન હોય છે.
આના પરિણામે વસ્તીનું કદ સ્થિર રહે છે અને ચોખ્ખો ફેરફાર શૂન્ય થાય છે.

(A) પ્રકૃતિમાં મોટાભાગના પ્રાણીઓ માટે વસ્તી વૃદ્ધિનો આલેખ લોજિસ્ટિક વૃદ્ધિ મોડેલને અનુસરે છે,જે $S$-આકારનો (સિગ્મોઇડ) હોય છે.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે પર્યાવરણીય સંસાધનો મર્યાદિત છે,જે સ્પર્ધા તરફ દોરી જાય છે અને અંતે વહન ક્ષમતા $(K)$ સુધી પહોંચે છે.
તેનાથી વિપરીત,માનવ વસ્તી વૃદ્ધિ ઐતિહાસિક રીતે ઘાતાંકીય વૃદ્ધિ મોડેલને અનુસરે છે,જે $J$-આકારનો છે,જે ઝડપી તકનીકી અને તબીબી પ્રગતિને કારણે છે.

(A) નકારાત્મક વસ્તી વૃદ્ધિ દર ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે મૃત્યુદર જન્મદર કરતા વધી જાય છે,જે ઘણીવાર વસ્તીમાં ઘટાડો તરફ દોરી જાય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Germany$ (જર્મની) એ ઐતિહાસિક રીતે નીચા પ્રજનન દર અને વૃદ્ધ વસ્તીના માળખાને કારણે નકારાત્મક કુદરતી વસ્તી વૃદ્ધિના સમયગાળાનો અનુભવ કર્યો છે.

(C) વસ્તી વૃદ્ધિ દર એટલે દેશની વસ્તીમાં થતો વાર્ષિક ટકાવારી વધારો.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Pakistan$ એ ઐતિહાસિક રીતે $India$,$Bangladesh$ અને $Singapore$ ની સરખામણીમાં ઊંચો વાર્ષિક વસ્તી વૃદ્ધિ દર જાળવી રાખ્યો છે.
$Singapore$ નો વૃદ્ધિ દર ખૂબ જ ઓછો છે,જ્યારે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં $India$ અને $Bangladesh$ ના વૃદ્ધિ દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
તેથી,$Pakistan$ સાચો જવાબ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે $14$ ઓક્ટોબર,$1999$ ના રોજ સારાજેવો (બોસ્નિયા અને હર્ઝેગોવિના) માં જન્મેલી ફાતિમા નામની બાળકીને વિશ્વનું $6$ અબજમું બાળક જાહેર કર્યું હતું. $2001$ સુધીમાં,વૈશ્વિક વસ્તી આશરે $6.2$ અબજ સુધી પહોંચી ગઈ હતી. જોકે હાલમાં વિશ્વની વસ્તી $8$ અબજથી વધી ગઈ છે,પરંતુ વસ્તીના સીમાચિહ્નોના સંદર્ભમાં શૈક્ષણિક હેતુઓ માટે $6$ અબજ એ પ્રમાણભૂત સંદર્ભ બિંદુ છે.

(C) વિકાસશીલ દેશો સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ પ્રજનન દર દ્વારા લાક્ષણિક વસ્તીવિષયક પ્રોફાઇલ દર્શાવે છે,જે ઝડપી વસ્તી વૃદ્ધિમાં ફાળો આપે છે. આરોગ્ય સંભાળ અને સ્વચ્છતામાં સુધારાને કારણે,મૃત્યુદર કાં તો ઓછો છે અથવા ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે. ઉચ્ચ જન્મ દર અને ઘટતા મૃત્યુ દરનું આ સંયોજન ખૂબ જ યુવાન વયના વિતરણ સાથે વસ્તી પિરામિડમાં પરિણમે છે,જેનો અર્થ છે કે વસ્તીનો મોટો હિસ્સો યુવાન વય જૂથોમાં છે.

(A) સ્થિર અથવા $Plateau$ અવસ્થા ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે વસ્તી વૃદ્ધિ દર સ્થિર થઈ જાય છે. આ ત્યારે થાય છે જ્યારે મૃત્યુ દર અને જન્મ દર એકબીજાની સમાન થઈ જાય છે. પરિણામે,વસ્તીનું કદ અચળ રહે છે,જેના કારણે વૃદ્ધિ દર શૂન્ય થઈ જાય છે.