Microbes as Biocontrol Agents Questions in Gujarati

(D) ત્રીજી પેઢીના જંતુનાશકો એટલે કીટક અંતઃસ્ત્રાવ એનાલોગ્સ,જેમ કે જ્યુવેનાઈલ હોર્મોન મિમિક્સ.
આ પદાર્થો કીટકોના સામાન્ય વિકાસ અને કાયાંતરણમાં દખલ કરે છે,જેનાથી તેઓ પુખ્ત અવસ્થા સુધી પહોંચી શકતા નથી.
પ્રથમ પેઢીના (અકાર્બનિક) અને બીજી પેઢીના (કૃત્રિમ કાર્બનિક) જંતુનાશકોની તુલનામાં,આ અત્યંત વિશિષ્ટ છે અને સામાન્ય રીતે પર્યાવરણ માટે વધુ સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે.

(A) $IPM$ (સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન) એ એક ઇકોસિસ્ટમ-આધારિત વ્યૂહરચના છે જે જૈવિક નિયંત્રણ,નિવાસસ્થાનમાં ફેરફાર,ખેતીની પદ્ધતિઓમાં સુધારો અને પ્રતિરોધક જાતોના ઉપયોગ જેવી તકનીકોના સંયોજન દ્વારા જીવાતો અથવા તેમના નુકસાનને લાંબા ગાળે અટકાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
જૈવિક નિયંત્રણ એ $IPM$ નો મુખ્ય ઘટક છે,જેમાં જીવાતની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે કુદરતી શિકારીઓ,પરોપજીવીઓ અથવા રોગકારકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જેનાથી રાસાયણિક કીટનાશકો પરની નિર્ભરતા ઘટે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. વનસ્પતિ રોગ વ્યવસ્થાપનમાં જૈવિક નિયંત્રણ એ સૌથી નવીનતમ અને ટકાઉ પ્રવાહ માનવામાં આવે છે. તેમાં જીવાતો અને રોગોને નિયંત્રિત કરવા માટે જીવંત સજીવો,જેમ કે શિકારીઓ,પરોપજીવીઓ અથવા રોગકારકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જેનાથી હાનિકારક રાસાયણિક જંતુનાશકો પરની નિર્ભરતા ઘટે છે.

(C) જંતુનાશકોનું વર્ગીકરણ તેમના વિકાસ અને કાર્ય કરવાની પદ્ધતિ પર આધારિત છે.
પ્રથમ પેઢીના જંતુનાશકોમાં આર્સેનિક અને સલ્ફર જેવા અકાર્બનિક સંયોજનોનો સમાવેશ થાય છે.
બીજી પેઢીના જંતુનાશકોમાં $DDT$ અને ઓર્ગેનોફોસ્ફેટ્સ જેવા કૃત્રિમ કાર્બનિક સંયોજનોનો સમાવેશ થાય છે.
ત્રીજી પેઢીના જંતુનાશકો કીટ વૃદ્ધિ નિયંત્રકો પર આધારિત છે,ખાસ કરીને જુવેનાઈલ હોર્મોન એનાલોગ $(JHAs)$,જે કીટકોના કુદરતી હોર્મોન્સની નકલ કરીને તેમના વિકાસમાં અવરોધ પેદા કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(B) $IPM$ એટલે Integrated Pest Management (સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન).
આ એક ઇકોસિસ્ટમ-આધારિત વ્યૂહરચના છે જે જૈવિક નિયંત્રણ,નિવાસસ્થાનમાં ફેરફાર,ખેતી પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર અને પ્રતિરોધક જાતોના ઉપયોગ જેવી તકનીકોના સંયોજન દ્વારા જીવાત અથવા તેનાથી થતા નુકસાનને લાંબા ગાળે અટકાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
કૃષિના સંદર્ભમાં,તેનો ઉદ્દેશ્ય પર્યાવરણ અને માનવ સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત રાખવા માટે રાસાયણિક જંતુનાશકોના ઉપયોગને ઘટાડવાનો છે.

(D) લીમડાનું ઝાડ $(Azadirachta \, indica)$ તેના ઔષધીય અને જંતુનાશક ગુણધર્મો માટે જાણીતું છે.
$Azadirachtin$ એ લીમડાના બીજમાંથી મેળવવામાં આવતું મુખ્ય સક્રિય સંયોજન છે, જે શક્તિશાળી કુદરતી જંતુનાશક અને જંતુ વિકર્ષક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે જંતુઓની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં અવરોધ પેદા કરે છે, જે તેને એક અસરકારક જૈવ-જંતુનાશક બનાવે છે.

(D) $BHC$ નું પૂરું નામ બેન્ઝીન હેક્ઝાક્લોરાઈડ છે,જેને હેક્ઝાક્લોરોસાયક્લોહેક્ઝેન $[C_6H_6Cl_6]$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તે એક જાણીતું ઓર્ગેનોક્લોરિન રાસાયણિક સંયોજન છે જેનો ઉપયોગ જંતુનાશક તરીકે થાય છે.
તેથી,$(a)$ અને $(b)$ બંને એક જ રાસાયણિક બંધારણ માટે સાચા નામ છે.

(A) $Rotenone$ (રોટેનોન) એ એક કુદરતી જંતુનાશક છે જેનો ઉપયોગ મનુષ્ય દ્વારા સૌપ્રથમ જંતુઓના નિયંત્રણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.

(D) Rotenone એ $Derris$ પ્રજાતિ જેવી કેટલીક ઉષ્ણકટિબંધીય વનસ્પતિઓના મૂળ અને પ્રકાંડમાં જોવા મળતું કુદરતી સંયોજન છે. તે વ્યાપક શ્રેણી ધરાવતું કીટનાશક અને મત્સ્યનાશક તરીકે કાર્ય કરે છે. તે કણાભસૂત્રના ઇલેક્ટ્રોન પરિવહન તંત્રને અવરોધે છે,ખાસ કરીને સંકુલ-$I$ ને લક્ષ્ય બનાવે છે,જે કીટકો અને માછલીઓમાં $ATP$ ના ઉત્પાદનને અટકાવે છે,જેના પરિણામે તેમનું મૃત્યુ થાય છે. તેથી,તેને કુદરતી કીટનાશક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
કુદરતી જંતુનાશક એઝાડીરેક્ટિન (Azadirachtin) એ $Azadirachta$ $indica$ (લીમડો) વનસ્પતિના બીજમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
એઝાડીરેક્ટિન ઘણા કીટકો માટે એન્ટિફીડન્ટ (ખોરાક લેતા અટકાવનાર) અને વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે તેને એક અસરકારક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ જૈવ-જંતુનાશક બનાવે છે.

(D) 'Sporeine' એ $Bacillus \text{ } thuringiensis$ $(Bt)$ બેક્ટેરિયાની વ્યાવસાયિક બનાવટ છે.
તેમાં બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા બીજાણુઓ (spores) અને ઝેરી પ્રોટીન સ્ફટિકો હોય છે.
જ્યારે આ બીજાણુઓ કીટકોની ઈયળો દ્વારા ખાવામાં આવે છે, ત્યારે તેમના આંતરડામાં ઝેર મુક્ત થાય છે, જે ઈયળોને મારી નાખે છે.
તેથી, તેનો ઉપયોગ કીટકો સામે જૈવિક નિયંત્રક તરીકે થાય છે, જે તેને એક કીટનાશક (Insecticide) બનાવે છે.

(C) વ્યાપારી ધોરણે વિકસાવવામાં આવેલ પ્રથમ જૈવ-કીટનાશક $Sporeine$ હતું,જે $Bacillus$ $thuringiensis$ $(Bt)$ બેક્ટેરિયા પર આધારિત છે.
તેમાં કીટનાશક સ્ફટિક પ્રોટીન ($Cry$ પ્રોટીન) હોય છે જે ચોક્કસ કીટકોના ડિંભ માટે ઝેરી હોય છે.
$Morphine$ અને $Quinine$ એ દવા તરીકે વપરાતા આલ્કલોઇડ્સ છે,અને $Phytophthora$ $palmivora$ એ ફૂગજન્ય રોગકારક છે જેનો ઉપયોગ માયકોહર્બિસાઇડ તરીકે થાય છે.

(C) $Gambusia$ એ એક લાર્વીવોરસ (ડિંભભક્ષી) માછલી છે જે મચ્છરના ડિંભને ખાય છે. તળાવો અને ટાંકીઓ જેવા જળાશયોમાં $Gambusia$ ને છોડવાથી મચ્છરના ડિંભની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે,જે મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા મચ્છરજન્ય રોગોના જૈવિક નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે.

(D) થુરિયોસાઇડ (જેને ઘણીવાર $Bt$ ટોક્સિન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) એ $Bacillus$ $thuringiensis$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતું પ્રોટીનયુક્ત કીટનાશક ઝેર છે.
આ બેક્ટેરિયા તેના વિકાસના ચોક્કસ તબક્કા દરમિયાન સ્ફટિકમય પ્રોટીન ઉત્પન્ન કરે છે.
આ સ્ફટિકોમાં ઝેરી કીટનાશક પ્રોટીન હોય છે.
તેથી,તે બેક્ટેરિયલ સ્ત્રોતમાંથી મેળવવામાં આવે છે.

(C) કુદરતી જંતુનાશક $Rotenone$ એ $Derris$ $elliptica$ વનસ્પતિના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
તે એક વ્યાપક-સ્પેક્ટ્રમ જંતુનાશક અને માછલીનાશક છે જેનો ઉપયોગ વિવિધ કૃષિ અને બાગાયતી કાર્યોમાં થાય છે.

(D) જૈવિક નિયંત્રણમાં જીવાતોની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે કુદરતી શિકારીઓ,પરોપજીવીઓ અથવા રોગકારકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. રાસાયણિક જંતુનાશકોથી વિપરીત,જે ઘણીવાર ઝેરી હોય છે,પ્રદૂષણ ફેલાવે છે અને વારંવાર ઉપયોગની જરૂર પડે છે,જૈવિક નિયંત્રણના કારકો પર્યાવરણમાં પોતાની જાતે સ્થાપિત થઈ શકે છે અને પ્રજનન કરી શકે છે,જે તેમને સ્વ-સંચાલિત (Self-perpetuating) બનાવે છે. આ પદ્ધતિ ટકાઉ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ છે.

(A) વંધ્ય કીટક તકનીક $(SIT)$ માં રેડિયેશનનો ઉપયોગ કરીને નર કીટકોને મોટા પાયે ઉછેરવામાં અને વંધ્ય બનાવવામાં આવે છે.
જ્યારે આ વંધ્ય નરને જંગલમાં મુક્ત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેઓ જંગલી માદાઓ સાથે પ્રજનન કરે છે.
નર વંધ્ય હોવાથી,કોઈ સંતતિ ઉત્પન્ન થતી નથી,જેના પરિણામે ક્રમિક પેઢીઓમાં જીવાતની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે.
આ પદ્ધતિનો સૌથી સફળ ઉપયોગ વિવિધ પ્રદેશોમાં સ્ક્રૂ-વોર્મ ફ્લાય ($Cochliomyia$ $hominivorax$) ને નાબૂદ કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.

(D) લેડીબગ (લાલ અને કાળા નિશાનવાળા ભૃંગ) જાણીતા શિકારી છે જે મોવા (Aphids) ને ખાય છે. ખેતીમાં મોવાની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે જૈવિક નિયંત્રક તરીકે તેમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,કારણ કે મોવા ઘણા પાક માટે હાનિકારક જીવાત છે.

(A) $Sporeine$ એ $Bacillus$ $thuringiensis$ $(Bt)$ બેક્ટેરિયાનો ઉપયોગ કરીને $Germany$ માં વિકસાવવામાં આવેલ પ્રથમ વ્યાવસાયિક જૈવ-કીટનાશક (bioinsecticide) છે.
તેમાં બેક્ટેરિયાના બીજાણુઓ (spores) અને સ્ફટિકમય વિષદ્રવ્યો (crystalline toxins) હોય છે,જે ચોક્કસ પ્રકારના કીટકો સામે અસરકારક છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
થ્યુરિયોસાઇડ (જેને ઘણીવાર $Bt$ ટોક્સિન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) એ $Bacillus$ $thuringiensis$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતું પ્રોટીનયુક્ત સ્ફટિકમય ઝેર છે.
આ ઝેર અત્યંત વિશિષ્ટ છે અને તે ઘણા કીટકોના ડિંભ (larvae) માટે ઝેરી છે,જે તેને જૈવિક કીટ નિયંત્રણમાં ઉપયોગી બનાવે છે.

(C) સાચો જવાબ છે.
જૈવિક નિયંત્રણ એ રાસાયણિક જંતુનાશકોને બદલે જંતુઓ અથવા હાનિકારક સજીવોને તેમના કુદરતી શિકારીઓ,પરોપજીવીઓ અથવા રોગકારકોનો ઉપયોગ કરીને નિયંત્રિત કરવાની પદ્ધતિ છે.
આ પ્રક્રિયામાં લક્ષિત સજીવના પ્રજનનને રોકવા માટે તેના જીવવિજ્ઞાન અથવા શરીરવિજ્ઞાનમાં ફેરફાર કરવાનો અથવા અન્ય જીવંત સજીવનો ઉપયોગ કરીને તેનો સીધો નાશ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

(C) $Gambusia$ માછલી 'મચ્છર માછલી' તરીકે જાણીતી છે.
તે એક નાની મીઠા પાણીની માછલી છે જે મચ્છરના ડિંભને ખોરાક તરીકે ખાય છે.
આ જૈવિક નિયંત્રણ ગુણધર્મને કારણે,મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા મચ્છરજન્ય રોગોના ફેલાવાને રોકવા માટે તેને તળાવો અને જળાશયોમાં છોડવામાં આવે છે.

(C) ગેમ્બુસીયા એ મીઠા પાણીની માછલીનો એક પ્રકાર છે,જેને સામાન્ય રીતે 'મોસ્કીટો ફિશ' (મચ્છર ખાતી માછલી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
મચ્છરોની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે તેને તળાવો અને જળાશયોમાં છોડવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે ગેમ્બુસીયા મચ્છરોના ડિંભ (larvae) ને ખાઈ જાય છે,જેનાથી મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા રોગો ફેલાતા અટકે છે.
તેથી,તે મચ્છરો માટેનું એક જૈવિક નિયંત્રણ કારક (biological control agent) છે.

(B) વ્યાપારી ધોરણે વિકસાવવામાં આવેલ સૌપ્રથમ જંતુનાશક $Pyrethrin$ (પાયરીથ્રીન) હતું. $Pyrethrin$ એ $Chrysanthemum$ (ક્રાયસેન્થેમમ) વનસ્પતિના ફૂલોમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી કાર્બનિક સંયોજન છે. તે એક શક્તિશાળી સંપર્ક જંતુનાશક તરીકે કાર્ય કરે છે જે કીટકોની ચેતાતંત્રને અસર કરે છે. જ્યારે મોર્ફીન જેવા અન્ય વિકલ્પો ઔષધીય હેતુઓ માટે વપરાતા આલ્કલોઇડ્સ છે અને રોટેનોન પણ એક કુદરતી જંતુનાશક છે,ત્યારે $Pyrethrin$ ને સૌપ્રથમ વ્યાપારી ધોરણે ઉપયોગમાં લેવાતા જંતુનાશક તરીકેનો ઐતિહાસિક દરજ્જો પ્રાપ્ત છે.

(A) થુરીયોસાઈડ એ $Bacillus \ thuringiensis$ નામના બેક્ટેરિયામાંથી મેળવવામાં આવતું એક જૈવિક કીટનાશક છે. તેનો ઉપયોગ ખેતીમાં વિવિધ પ્રકારના કીટકોને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે,કારણ કે તે ઝેરી પ્રોટીન ઉત્પન્ન કરે છે જે ચોક્કસ કીટકોની ઈયળોને લક્ષ્ય બનાવે છે.

(B) સાયક્લોસ્પોરિન $A$ એ $Trichoderma$ $polysporum$ નામની ફૂગ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો જૈવ સક્રિય અણુ છે.
તેનો ઉપયોગ અંગ પ્રત્યારોપણ કરાવનાર દર્દીઓમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડનાર (immunosuppressive) ઘટક તરીકે થાય છે.
તે $T$-કોષોના સક્રિયકરણને અવરોધે છે,જેથી રોગપ્રતિકારક તંત્ર પ્રત્યારોપિત અંગનો અસ્વીકાર કરતું નથી.
જોકે,જૈવિક નિયંત્રણના સંદર્ભમાં,$Trichoderma$ પ્રજાતિની ફૂગ મૂળના પર્યાવરણમાં જોવા મળે છે અને તે ઘણી વનસ્પતિજન્ય રોગકારક ફૂગના અસરકારક જૈવિક નિયંત્રક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) લેડીબર્ડ બીટલ એ જૈવિક નિયંત્રણમાં ઉપયોગમાં લેવાતું એક જાણીતું શિકારી કીટક છે.
તેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને એફીડ્‌સની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે,જે વનસ્પતિઓને નુકસાન પહોંચાડતા નાના રસ ચૂસતા કીટકો છે.
એફીડ્‌સનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરીને,લેડીબર્ડ બીટલ ખેતીમાં રાસાયણિક જંતુનાશકોની જરૂરિયાત ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(A) પ્રિકલી પિયર કેક્ટસ $(Opuntia)$ ને $19$ મી સદીની શરૂઆતમાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું,જ્યાં તે ઝડપથી ફેલાઈ ગયું અને એક મુખ્ય નીંદણ બની ગયું. તેના ફેલાવાને નિયંત્રિત કરવા માટે,$Cactoblastis$ $cactorum$ (એક જૈવિક નિયંત્રણ કારક) નામની ફૂદાની પ્રજાતિને દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ ફૂદું કેક્ટસ પર ખોરાક તરીકે નભે છે,જે તેની વસ્તી ઘટાડીને તેના ફેલાવાને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરે છે.

(C) વંધ્યીકરણ પદ્ધતિ $(SIT)$ એ જૈવિક કીટ નિયંત્રણની એક પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિમાં મોટી સંખ્યામાં વંધ્યીકૃત (sterile) કીટકોને કુદરતી પર્યાવરણમાં મુક્ત કરવામાં આવે છે. જ્યારે આ વંધ્યીકૃત કીટકો જંગલી ફળદ્રુપ કીટકો સાથે પ્રજનન કરે છે,ત્યારે કોઈ સંતતિ ઉત્પન્ન થતી નથી,જેના પરિણામે કીટકોની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે. સ્ક્રૂવોર્મ માખી ($Cochliomyia$ $hominivorax$) આ પદ્ધતિની પ્રથમ મોટી સફળતા હતી,જેના દ્વારા ઉત્તર અમેરિકાના મોટા વિસ્તારોમાંથી આ કીટકનો સફળતાપૂર્વક નાશ કરવામાં આવ્યો હતો.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે. $Gliocladium virens$ એ એક જાણીતી ફૂગ છે જેનો ઉપયોગ જૈવિક નિયંત્રક તરીકે થાય છે. તે એન્ટિફંગલ સંયોજનો ઉત્પન્ન કરીને અને માયકોપેરાસિટિઝમ દ્વારા $Rhizoctonia$ અને $Pythium$ જેવી વિવિધ જમીનજન્ય વનસ્પતિ રોગકારકોને દબાવવામાં અત્યંત અસરકારક છે. જોકે અન્ય વિકલ્પો જેમ કે $Pseudomonas$ પ્રજાતિઓ પણ જૈવિક નિયંત્રણના ગુણધર્મો ધરાવે છે,પરંતુ $Gliocladium virens$ ખાસ કરીને કૃષિ ઉપયોગોમાં તેની અસરકારકતા માટે જાણીતું છે.

(D) ઈન્ટીગ્રેટેડ પેસ્ટ મેનેજમેન્ટ $(IPM)$ એ એક ઇકોસિસ્ટમ-આધારિત વ્યૂહરચના છે જે વિવિધ પદ્ધતિઓના સંયોજન દ્વારા જીવાતો અથવા તેમના દ્વારા થતા નુકસાનને લાંબા ગાળે અટકાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
આ પદ્ધતિઓમાં જૈવિક નિયંત્રણ (કુદરતી શિકારીઓ અથવા પરોપજીવીઓનો ઉપયોગ),યાંત્રિક નિયંત્રણ (ભૌતિક અવરોધો અથવા ફાંસલા),અને માનવ સ્વાસ્થ્ય તથા પર્યાવરણને થતા જોખમોને ઘટાડવા માટે માત્ર જરૂર પડે ત્યારે જ જંતુનાશકોનો વિવેકપૂર્ણ અને સમયસર ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
તેથી,ઉપર જણાવેલ તમામ વિકલ્પો $IPM$ કાર્યક્રમના અભિન્ન અંગો છે.

(A) બોર્ડેક્ષ મિશ્રણ એ વ્યાપારિક ધોરણે વિકસાવાયેલું સૌ પ્રથમ અકાર્બનિક જંતુનાશક હતું. તેની શોધ $1882$ માં ફ્રાન્સમાં પિયર-મેરી-એલેક્સિસ મિલાર્ડેટ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$,ચૂનો $(Ca(OH)_2)$ અને પાણીનું મિશ્રણ છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે દ્રાક્ષના વેલા પર થતા ડાઉની મિલ્ડ્યુ રોગને નિયંત્રિત કરવા માટે કરવામાં આવતો હતો. $D.D.T$ અને $2,4-D$ એ કાર્બનિક જંતુનાશકો/તૃણનાશકો છે,અકાર્બનિક નથી.

(D) સાચો જવાબ $Bacillus \ thuringiensis$ $(Bt)$ છે.
$Bacillus \ thuringiensis$ એ જમીનમાં જોવા મળતા બેક્ટેરિયા છે જે બીજાણુ સર્જન દરમિયાન પ્રોટીન સ્ફટિકો ઉત્પન્ન કરે છે.
આ સ્ફટિકોમાં $Bt$ ટોક્સિન તરીકે ઓળખાતું ઝેરી કીટનાશક પ્રોટીન હોય છે.
આ બેક્ટેરિયાનો ઉપયોગ ખેતીમાં પતંગિયાની ઈયળો અને અન્ય કીટકોના નિયંત્રણ માટે જૈવિક નિયંત્રક (જૈવિક કીટનાશક) તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ રોટેનોન એ $Derris$ $elliptica$ વનસ્પતિના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી જંતુનાશક છે.
$(b)$ નીમ્બીડીન એ લીમડાના વૃક્ષ, $Azadirachta$ $indica$ માંથી મેળવવામાં આવતું જૈવસક્રિય સંયોજન છે.
$(c)$ પાયરીથ્રમ એ $Chrysanthemum$ $cinerariifolium$ ના ફૂલોમાંથી મેળવવામાં આવતું જંતુનાશક છે.
$(d)$ થુરીયોસાઈડ (Bt ટોક્સિન) એ $Bacillus$ $thuringiensis$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતું જૈવજંતુનાશક છે.
તેથી, સાચી જોડ $a-1, b-2, c-3, d-4$ છે.

(C) પાયરીથોઈડસ એ કાર્બનિક સંયોજનોનો એક વર્ગ છે જે મૂળભૂત રીતે $Chrysanthemum$ (ક્રાયસેન્થેમમ) વનસ્પતિના ફૂલોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. આ સંયોજનો કુદરતી જંતુનાશકો તરીકે કાર્ય કરે છે,જે જંતુઓની ચેતાતંત્ર પર અસરકારક રીતે હુમલો કરે છે. તે ખેતી અને જીવાત નિયંત્રણમાં વપરાતા વનસ્પતિ-આધારિત જંતુનાશકોનો સૌથી મોટો અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમૂહ છે.

(D) $Bacillus$ $thuringiensis$ $(Bt)$ એ એક બેક્ટેરિયા છે જે ચોક્કસ કીટનાશક પ્રોટીન ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રોટીન અમુક ચોક્કસ કીટકોના ડિંભ (larvae) માટે ઝેરી હોય છે.
તેનો ઉપયોગ જૈવિક નિયંત્રક તરીકે વિવિધ જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે,જેમાં લેપિડોપ્ટેરન્સ (તમાકુની ઇયળ,આર્મીવોર્મ),કોલિયોપ્ટેરન્સ (ભૃંગ) અને ડાયપ્ટેરન્સ (માખીઓ અને મચ્છરો) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,તે ફૂદા,માખીઓ અને મચ્છરો સામે અસરકારક છે.

(C) જૈવ જંતુનાશકો (Bio-pesticides) એ એક વ્યાપક શબ્દ છે જે જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે જૈવિક સજીવો અથવા તેમના ઘટકોના ઉપયોગનો નિર્દેશ કરે છે.
આ શ્રેણીમાં વિવિધ પ્રકારના ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં જૈવ કીટનાશકો (જે કીટકો પર અસર કરે છે) અને જૈવ નિંદણનાશકો (જે નિંદણ પર અસર કરે છે) બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,જૈવ જંતુનાશકોમાં જૈવ કીટનાશકો અને જૈવ નિંદણનાશકો બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

(B) $Trichoderma$ $harzianum$ એ મુક્તજીવી ફૂગ છે જે મૂળના નિવસનતંત્રમાં ખૂબ જ સામાન્ય છે. તે ભૂમિજન્ય વનસ્પતિ રોગકારકો સામે અસરકારક જૈવિક નિયંત્રક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. તે એવા ઉત્સેચકો અને દ્વિતીયક ચયાપચયકો ઉત્પન્ન કરે છે જે હાનિકારક ફૂગની વૃદ્ધિને અટકાવે છે,અને આમ વનસ્પતિનું રક્ષણ કરે છે.

(B) કીટકોના નિયંત્રણ માટે કુદરતી ભક્ષકો અથવા પરોપજીવીઓનો ઉપયોગ કરવાની પદ્ધતિને $\text{જૈવિક નિયંત્રણ}$ (Biological control) કહેવામાં આવે છે। આ અભિગમ રાસાયણિક જંતુનાશકોને બદલે કુદરતી ભક્ષણ પર આધાર રાખે છે, જે ખેતીમાં જીવાત વ્યવસ્થાપન માટે પર્યાવરણને અનુકૂળ પદ્ધતિ છે।

(D) કુદરતી જંતુનાશકો વિવિધ વનસ્પતિ સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
$1$. $Azadirachta indica$ (લીમડો) માં એઝાડિરેક્ટિન હોય છે,જે એક શક્તિશાળી કુદરતી જંતુનાશક તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. $Derris elliptica$ માં રોટેનોન હોય છે,જે એક જાણીતું કુદરતી જંતુનાશક છે.
$3$. $Chrysanthemum cinerariifolium$ એ પાયરેથ્રિનનો સ્ત્રોત છે,જેનો વ્યાપકપણે કુદરતી જંતુનાશક તરીકે ઉપયોગ થાય છે.
તેથી,ઉપરની તમામ વનસ્પતિઓ કુદરતી જંતુનાશકોના સ્ત્રોત છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$Trichoderma$ (ટ્રાઈકોડર્મા) પ્રજાતિઓ મુક્તજીવી ફૂગ છે જે મૂળના નિવસનતંત્રમાં ખૂબ જ સામાન્ય છે.
તેઓ વનસ્પતિના અનેક રોગકારકો સામે અસરકારક જૈવિક નિયંત્રક તરીકે કાર્ય કરે છે.
$Baculoviruses$ (બેક્યુલોવાઈરસ) (જેમાં $Nucleopolyhedrovirus$ નો સમાવેશ થાય છે) એવા રોગકારકો છે જે કીટકો અને અન્ય સંધિપાદો પર હુમલો કરે છે,વનસ્પતિના રોગકારકો પર નહીં.
$Ladybird$ (લેડીબર્ડ) બીટલ અને ડ્રેગનફ્લાયનો ઉપયોગ અનુક્રમે એફિડ્સ અને મચ્છરોને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.

(B) $IPM$ એટલે સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન (Integrated Pest Management).
તે એક પરિસ્થિતિકીય આધારિત વ્યૂહરચના છે જે જૈવિક નિયંત્રણ,નિવાસસ્થાનમાં ફેરફાર,ખેતી પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર અને પ્રતિરોધક જાતોના ઉપયોગ જેવી તકનીકોના સંયોજન દ્વારા જીવાત અથવા તેનાથી થતા નુકસાનના લાંબા ગાળાના નિવારણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,જૈવિક નિયંત્રણ એ $IPM$ નો એક પાયાનો ઘટક છે.

(C) જૈવિક નિયંત્રણ એટલે વનસ્પતિના રોગો અને જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે જૈવિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ.
$Trichoderma$ પ્રજાતિઓ મુક્તજીવી ફૂગ છે જે મૂળના નિવસનતંત્રમાં ખૂબ સામાન્ય છે.
તેઓ ઘણા વનસ્પતિ રોગકારકોના અસરકારક જૈવ-નિયંત્રકો છે.
લેડી બર્ડ બીટલનો ઉપયોગ એફિડને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે,પરંતુ તે કીટક છે,સૂક્ષ્મજીવ નથી.
$Bt-$ કપાસ એ જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત પાક છે,સીધો જૈવ-નિયંત્રક નથી.
તેથી,સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરીને જૈવિક નિયંત્રણનું સાચું ઉદાહરણ $Trichoderma$ છે.

(A) તેલના ઢોળાવના બાયોરેમીડીએશન માટે વપરાતો જનીનિક ઈજનેરીથી બનાવેલ સૂક્ષ્મજીવ $Pseudomonas$ $putida$ છે.
આ બેક્ટેરિયા ડો. આનંદ મોહન ચક્રવર્તી દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યા હતા અને તે ક્રૂડ ઓઈલમાં જોવા મળતા હાઈડ્રોકાર્બનનું વિઘટન કરવામાં સક્ષમ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) $Trichoderma$ (ટ્રાઈકોડર્મા) પ્રજાતિની ફૂગ મુક્તજીવી છે અને મૂળના નિવસનતંત્રમાં ખૂબ જ સામાન્ય છે. તે અનેક વનસ્પતિ રોગકારકો માટે અસરકારક જૈવ નિયંત્રક તરીકે કાર્ય કરે છે. $Trichoderma$ વિવિધ ફૂગજન્ય રોગકારકો પર પરોપજીવી તરીકે વર્તે છે,જેના દ્વારા તે વનસ્પતિને જમીનજન્ય રોગોથી રક્ષણ આપે છે.

(C) $Bacillus$ $thuringiensis$ $(Bt)$ એ જમીનમાં જોવા મળતું બેક્ટેરિયમ છે જે બીજાણુ સર્જન દરમિયાન કીટનાશક સ્ફટિકમય પ્રોટીન ($Cry$ પ્રોટીન) ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રોટીન ચોક્કસ પ્રકારની કીટકોની ઈયળો માટે ઝેરી હોય છે,જેમ કે લેપિડોપ્ટેરા,કોલિયોપ્ટેરા અને ડિપ્ટેરા વર્ગના કીટકો.
આ ગુણધર્મને કારણે,આધુનિક બાયોટેકનોલોજીમાં $Bt$ નો ઉપયોગ જૈવ-કીટનાશક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે,જેથી પાકને રાસાયણિક કીટનાશકોના ઉપયોગ વગર જીવાતોથી બચાવી શકાય.
આ ઉપયોગ $Bt$ પાકોના વિકાસનો આધાર છે,જેમ કે $Bt$ કપાસ.

(A) ગેમ્બુશીયા એ માછલીનું એક પ્રજાતિ છે,જેને સામાન્ય રીતે મચ્છર ખાતી માછલી (mosquito fish) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ માછલીઓનો ઉપયોગ મચ્છરોની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે જૈવિક નિયંત્રણ કાર્યક્રમોમાં વ્યાપકપણે થાય છે,કારણ કે તે જળાશયોમાં મચ્છરના ડિંભ (larvae) ને ખાય છે.
ડિંભને ખાઈને,તેઓ મચ્છરોને પુખ્ત અવસ્થા સુધી પહોંચતા અટકાવે છે,જેનાથી મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા રોગોનો ફેલાવો ઘટે છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ રોટેનોન એ $Derris \text{ } elliptica$ વનસ્પતિના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી કીટનાશક છે.
$(b)$ નીમ્બીડીન એ લીમડાના વૃક્ષ, $Azadirachta \text{ } indica$ માંથી મેળવવામાં આવતું જૈવ સક્રિય સંયોજન છે.
$(c)$ પાયરીથ્રમ એ $Chrysanthemum \text{ } cinerariifolium$ ના પુષ્પોમાંથી મેળવવામાં આવતું કીટનાશક છે.
$(d)$ થુરીયોસાઈડ (Bt ટોક્સિન) એ $Bacillus \text{ } thuringiensis$ બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $a-1, b-2, c-3, d-4$ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. $Pseudomonas$ $cepacia$ એ વનસ્પતિના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપતું એક જાણીતું રાઈઝોબેક્ટેરિયમ છે,જે વિવિધ જમીનજન્ય વનસ્પતિ રોગકારકો સામે અસરકારક જૈવ-નિયંત્રક તરીકે કાર્ય કરે છે. તે રાઈઝોસ્ફિયરમાં હાનિકારક ફૂગ અને બેક્ટેરિયાના વિકાસને અટકાવે છે,જેનાથી વનસ્પતિના મૂળનું રક્ષણ થાય છે.

(A) લેડીબર્ડ એ લાલ અને કાળા ટપકાં ધરાવતી એક ભૃંગ (beetle) છે. તે એફીડ્સના નિયંત્રણ માટે વપરાતું જૈવિક નિયંત્રક છે. એફીડ્સ એ વનસ્પતિનો રસ ચૂસતા નાના કીટકો છે જે છોડને નુકસાન પહોંચાડે છે. એફીડ્સને ખાઈને,લેડીબર્ડ હાનિકારક રાસાયણિક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કર્યા વિના પાક અને બગીચાઓનું રક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે.