Environmental Study Questions in Gujarati

(C) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
આ વાયુઓ ઓક્સિજનની હાજરીમાં પાણીની વરાળ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$2SO_2 + O_2 + 2H_2O \rightarrow 2H_2SO_4$
$4NO_2 + O_2 + 2H_2O \rightarrow 4HNO_3$
તેથી,એસિડ વર્ષા માટે જવાબદાર એસિડની સાચી જોડી $H_2SO_4$ અને $HNO_3$ છે.

(B) પેટ્રોલ અથવા ડીઝલ જેવા હાઇડ્રોકાર્બન બળતણનું અપૂર્ણ દહન ત્યારે થાય છે જ્યારે ઓક્સિજનનો પુરવઠો અપૂરતો હોય.
આ પ્રક્રિયાને કારણે કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ બને છે,જે એક ઝેરી વાયુ છે.
તેથી,અપૂર્ણ દહનને પરિણામે ઉત્પન્ન થતા ધુમાડામાં મુખ્યત્વે $CO$ વાયુ જોવા મળે છે.

(C) સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં રહેલું ઓઝોન સ્તર સૂર્યમાંથી આવતા અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ વિકિરણોનું શોષણ કરે છે,ઇન્ફ્રારેડ વિકિરણોનું નહીં. ઇન્ફ્રારેડ વિકિરણોનું શોષણ મુખ્યત્વે ટ્રોપોસ્ફિયરમાં રહેલા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ દ્વારા થાય છે. તેથી,ઓઝોન સ્તર ઇન્ફ્રારેડ વિકિરણોને પૃથ્વી પર પ્રવેશતા અટકાવે છે તે વિધાન ખોટું છે.

(A) સમતાપ આવરણમાં ઓઝોન સ્તરનું ક્ષયન મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$,જે ફ્રીઓન તરીકે ઓળખાય છે,તેના દ્વારા થાય છે.
$CF_2Cl_2$ (ડાયક્લોરોડાયફ્લોરોમિથેન) એ એક સામાન્ય $CFC$ છે જે અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગની હાજરીમાં ક્લોરિન મુક્ત મૂલકો મુક્ત કરે છે,જે ઓઝોન $(O_3)$ નું ઓક્સિજન $(O_2)$ માં વિઘટન કરે છે.

(A) ક્લોરિન મોનોક્સાઈડ મુક્તમુલક $(\dot{ClO})$ અને ઓક્સિજન પરમાણુ $(\dot{O})$ વચ્ચેની પ્રક્રિયા ઓઝોન સ્તરના ક્ષયમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$\dot{ClO}(g) + \dot{O}(g) \rightarrow \dot{Cl}(g) + O_2(g)$
આમ,ક્લોરિન મુક્તમુલક $(\dot{Cl})$ બને છે.

(A) લેડ $(Pb)$ એ વાહનોના ધૂમાડામાં જોવા મળતું એક જાણીતું પર્યાવરણીય પ્રદૂષક છે,ખાસ કરીને જે વાહનોમાં લેડયુક્ત પેટ્રોલનો ઉપયોગ થાય છે.
જોકે ઘણા દેશોમાં લેડયુક્ત પેટ્રોલનો ઉપયોગ બંધ કરી દેવામાં આવ્યો છે,તેમ છતાં જૂના વાહનો અથવા ઔદ્યોગિક સ્ત્રોતોમાંથી ઉત્સર્જિત લેડના કણો પર્યાવરણ માટે ચિંતાનો વિષય છે.

(B) વાતાવરણમાં પ્રદૂષણ ફેલાવતા અથવા વાતાવરણને દૂષિત કરતા ઘટકોને $Pollutants$ (પ્રદૂષકો) કહેવામાં આવે છે. આ એવા પદાર્થો છે જે તેમના કુદરતી પ્રમાણ કરતા વધારે સાંદ્રતામાં હાજર હોય છે અને પર્યાવરણ પર નકારાત્મક અસર કરે છે.

(A) લંડન ધૂમ્રધુમ્મસ એ ધુમાડો,ધુમ્મસ અને $SO_2$ નું મિશ્રણ છે.
તે ઠંડા અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં જોવા મળતું રિડ્યુસિંગ (reducing) પ્રકારનું ધૂમ્રધુમ્મસ છે.
તે મુખ્યત્વે સલ્ફરયુક્ત અશ્મિભૂત બળતણના દહનથી બને છે,જે વાતાવરણમાં $SO_2$ અને ધુમાડાના રજકણો મુક્ત કરે છે.

(C) વાહનો બળતણના અપૂર્ણ દહનને કારણે કાર્બન મોનોક્સાઈડ $(CO)$,નાઈટ્રોજનના ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને હાઈડ્રોકાર્બન જેવા પ્રદૂષકો ઉત્સર્જિત કરે છે. જો બળતણમાં સલ્ફરની અશુદ્ધિ હોય તો $SO_2$ પણ ઉત્સર્જિત થાય છે. ફલાય એશ એ મુખ્યત્વે કોલસો બાળતા થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો કણરૂપી પદાર્થ છે,વાહનો દ્વારા નહીં.

(A) ગ્રીનહાઉસ અસર એ એક પ્રક્રિયા છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં રહેલા વાયુઓ સૂર્યની ગરમીને પકડી રાખે છે. આ પ્રક્રિયા પૃથ્વીને વાતાવરણ વગરના તાપમાન કરતા ઘણી ગરમ બનાવે છે. ગ્રીનહાઉસ પણ આ જ સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે,જ્યાં કાચની છત સૂર્યપ્રકાશને અંદર આવવા દે છે પરંતુ ગરમીને અંદર જ રોકી રાખે છે,જેથી તે બહાર નીકળી શકતી નથી. તેથી,ગ્રીનહાઉસમાં ગ્રીનહાઉસ અસર માટે કાચની છત જવાબદાર છે.

(D) સામાન્ય વરસાદના પાણીની $pH$ આશરે $5.6$ હોય છે,જે ઓગળેલા $CO_2$ ને કારણે હોય છે જે નિર્બળ કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ બનાવે છે.
જ્યારે વરસાદના પાણીની $pH$ $5.6$ થી ઓછી થાય,ત્યારે તેને એસિડ વર્ષા કહેવામાં આવે છે.
આ મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ઓક્સાઇડ $(SO_x)$ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ ની હાજરીને કારણે થાય છે,જે પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.

(D) ઉર્જાના બિન-પરંપરાગત સ્ત્રોતો તે છે જે પુનઃપ્રાપ્ય અને ટકાઉ છે,જેમ કે સૌર ઉર્જા,પવન ઉર્જા અને બાયોમાસ. $\text{સૌર}-\text{વિકિરણ}$ એ ઉર્જાના બિન-પરંપરાગત,પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને ન્યુક્લિયર પાવરને ઉર્જાના પરંપરાગત સ્ત્રોતો ગણવામાં આવે છે.

(D) $Biosphere$ (જીવાવરણ) એ તમામ જીવસૃષ્ટિનો સરવાળો છે. તે પૃથ્વી પરના જીવનના ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જેમાં તમામ જીવંત સજીવો અને પર્યાવરણ સાથેની તેમની આંતરક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.

(A) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ્સ ($NO_x$,ખાસ કરીને $NO_2$) ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે. આ વાયુઓ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ અને પાવર પ્લાન્ટ્સમાં અશ્મિભૂત ઇંધણ (જેમ કે કોલસો અને પેટ્રોલિયમ) ના દહન દરમિયાન મોટા પ્રમાણમાં મુક્ત થાય છે. જ્યારે આ વાયુઓ વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,ત્યારે તેઓ સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે,જે એસિડ વર્ષા તરીકે નીચે પડે છે.

(A) $SO_2$,$CO$ અને $NO_2$ જેવા પ્રદૂષકો મુખ્યત્વે શ્વસનતંત્રને અસર કરે છે.
$SO_2$ અસ્થમા,બ્રોન્કાઇટિસ અને એમ્ફિસેમા જેવા શ્વસન રોગોનું કારણ બને છે.
$NO_2$ વનસ્પતિના પાંદડાઓને નુકસાન પહોંચાડે છે અને મનુષ્યોમાં શ્વસન સંબંધી રોગોનું કારણ બને છે.
$CO$ હિમોગ્લોબિન સાથે જોડાઈને કાર્બોક્સિહિમોગ્લોબિન બનાવે છે,જે રક્તની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે,જે શ્વસન અને રુધિરાભિસરણ તંત્રને અસર કરે છે.
તેથી,આ પ્રદૂષકો મુખ્યત્વે ગળા અને ફેફસાં જેવા શ્વસનતંત્રના અંગોને નુકસાન પહોંચાડે છે.

(A) પેટ્રોલિયમ ઉદ્યોગ એ જળ પ્રદૂષણનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
પેટ્રોલિયમ રિફાઇનરીઓના કચરામાં ફિનોલિક સંયોજનો,તેલ,ગ્રીસ અને તરતા ઘન પદાર્થો હોય છે.
આ પ્રદૂષકો જળચર જીવો માટે હાનિકારક છે અને તેને નિકાલ કરતા પહેલા શુદ્ધ કરવા જરૂરી છે.

(B) વાતાવરણમાં રહેલા રજકણોને તેમના કદના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$10^{-6} \ m$ (અથવા $1 \ \mu m$) કદના કણો સૌથી વધુ હાનિકારક માનવામાં આવે છે કારણ કે તે સરળતાથી ફેફસામાં પ્રવેશી શકે છે અને શ્વસન સંબંધી રોગોનું કારણ બને છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) એરોસોલ,જેમ કે હેર સ્પ્રે,ડિઓડરન્ટ્સ અને જંતુનાશકોમાં,ઐતિહાસિક રીતે પ્રોપેલન્ટ તરીકે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ નો ઉપયોગ થતો હતો. આ સંયોજનો સ્થિર અને બિન-ઝેરી હોય છે,જે તેમને આ હેતુ માટે યોગ્ય બનાવે છે,જોકે ઓઝોન સ્તરના ક્ષયમાં તેમની ભૂમિકાને કારણે હવે તેના પર પ્રતિબંધ છે.

(C) સમતાપ આવરણમાં આવેલું ઓઝોનનું સ્તર પૃથ્વી પરના જીવન માટે રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ વિકિરણોનું શોષણ કરે છે,જેથી તે પૃથ્વીની સપાટી સુધી પહોંચી શકતા નથી.
આ વિકિરણો મનુષ્યોમાં ત્વચાનું કેન્સર,મોતિયો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે,તેમજ વનસ્પતિ અને દરિયાઈ જીવોને પણ નુકસાન કરે છે.

(D) પર્યાવરણીય રસાયણવિજ્ઞાનના ડેટા મુજબ,ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં $CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) નો ફાળો આશરે $14\%$ થી $15\%$ જેટલો છે,જ્યારે ઓઝોનનો ફાળો તેની સરખામણીમાં ઘણો ઓછો છે. પ્રમાણિત પાઠ્યપુસ્તકના મૂલ્યોને આધારે,$CFCs$ નો ફાળો $14\%$ અથવા $15\%$ ગણવામાં આવે છે. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી $15\%$ એ સૌથી યોગ્ય જવાબ છે.

(D) ચામડું પકવવાનો ઉદ્યોગ (Leather tanning industry) વિવિધ રસાયણોનો ઉપયોગ કરે છે,જેમાં ક્રોમિયમ ક્ષાર (ટેનિંગ માટે) અને આર્સેનિક સંયોજનો (પ્રિઝર્વેટિવ તરીકે) નો સમાવેશ થાય છે,જે ઔદ્યોગિક કચરા તરીકે મુક્ત થાય છે.

(D) ઓઝોન સ્તરનું ક્ષયન મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ ને કારણે થાય છે.
આ સંયોજનો સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં આવતા ક્લોરિન મુક્તમુલક $(\mathop C\limits^\bullet l)$ મુક્ત કરે છે.
ક્લોરિન મુક્તમુલક ઓઝોન $(O_3)$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ક્લોરિન મોનોક્સાઇડ $(ClO)$ અને ઓક્સિજન $(O_2)$ બનાવે છે,જે ઓઝોન સ્તરના વિનાશ તરફ દોરી જાય છે.

(B) પ્રકાશરાસાયણિક ધુમ્રધુમ્મસ સૂર્યપ્રકાશની નાઈટ્રોજનના ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને બાષ્પશીલ કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$ જેવા પ્રદૂષકો સાથેની પ્રતિક્રિયા દ્વારા રચાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_2)$ એ પ્રાથમિક ઘટક છે જે સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં ફોટોલિસિસ પ્રક્રિયા દ્વારા પરમાણ્વીય ઓક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે,જે ત્યારબાદ ઓઝોન અને અન્ય ધુમ્રધુમ્મસના ઘટકો બનાવે છે.
તેથી,$NO_2$ પ્રકાશરાસાયણિક ધુમ્રધુમ્મસ માટે જવાબદાર છે.

(A) હરિયાળું રસાયણવિજ્ઞાન જોખમી પદાર્થોના ઉપયોગ અને ઉત્પાદનને ઘટાડવા અથવા દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
તેના મુખ્ય સિદ્ધાંતોમાંનો એક એ છે કે બિનજરૂરી ડેરિવેટાઇઝેશન સ્ટેપ્સ,જેમ કે રક્ષક સમૂહનો ઉપયોગ ટાળવો,કારણ કે તે કચરો અને ઉર્જાનો વપરાશ વધારે છે.
તેથી,રક્ષક સમૂહનો ઉપયોગ વધારવો એ હરિયાળા રસાયણવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોને અનુરૂપ નથી.

(A) ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનો ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો મુખ્યત્વે તેમની સાંદ્રતા અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ ક્ષમતા દ્વારા નક્કી થાય છે. અંદાજિત ટકાવારી ફાળો નીચે મુજબ છે:
$CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) $\approx 60\%$,
$CH_4$ (મિથેન) $\approx 20\%$,
$CFC$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) $\approx 14\%$,
$O_3$ (ઓઝોન) $\approx 6\%$.
તેથી,સાચો ઊતરતો ક્રમ $CO_2 > CH_4 > CFC > O_3$ છે.

(D) પ્રદૂષિત હવામાં,નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_2)$ અને ઓઝોન $(O_3)$ ફોટોકેમિકલ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા દહન ન પામેલા હાઈડ્રોકાર્બન સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
આ પ્રક્રિયાઓ વિવિધ ગૌણ પ્રદૂષકોના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે,જેમાં ફોર્માલ્ડિહાઈડ $(HCHO)$,એક્રોલિન $(CH_2=CH-CHO)$,અને પરઓક્સિએસિટાઈલ નાઈટ્રેટ ($PAN$,$CH_3CO-OONO_2$) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આ વાતાવરણીય પ્રક્રિયાઓના પરિણામ સ્વરૂપે ત્રણેય સંયોજનો બને છે.

(D) વાતાવરણને તેના રાસાયણિક બંધારણના આધારે બે મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે: હોમોસ્ફિયર (સમમંડળ) અને હેટરોસ્ફિયર (વિષમમંડળ).
હોમોસ્ફિયર પૃથ્વીની સપાટીથી લગભગ $100 \ km$ ની ઊંચાઈ સુધી વિસ્તરેલું છે.
તેમાં નાઈટ્રોજન,ઓક્સિજન,આર્ગોન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ જેવા વાયુઓનું સમાન મિશ્રણ હોય છે.
આ વિસ્તાર વાતાવરણના કુલ દળના લગભગ $99.99\%$ ભાગને આવરી લે છે.

(D) ગ્રીનહાઉસ અસરને કારણે ગ્લોબલ વોર્મિંગ થાય છે,જેનાથી પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન વધે છે.
વધેલું તાપમાન મચ્છરો જેવા વાહકોના પ્રજનન માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ બનાવે છે.
$Malaria$,$Dengue$ અને $Yellow \ fever$ જેવા રોગો મચ્છરો દ્વારા ફેલાય છે,અને ગરમ આબોહવામાં તેમનું પ્રમાણ વધે છે.
તેથી,આ તમામ રોગો ગ્રીનહાઉસ અસરને કારણે થતા પર્યાવરણીય ફેરફારો સાથે સંકળાયેલા છે.

(D) પાણીના શુદ્ધિકરણ માટે ક્લોરિનેશન પ્રક્રિયામાં,$HOCl$ (હાઈપોક્લોરસ એસિડ) એ મુખ્ય જંતુનાશક ઘટક છે. જ્યારે $pH$ $8.5$ થી વધે છે,ત્યારે $HOCl$ નું વિયોજન $OCl^-$ (હાઈપોક્લોરાઈટ આયન) માં થાય છે,જે ઓછું અસરકારક છે. તેથી,$pH$ $8.5$ થી વધતા ક્લોરિનેશનની અસરકારકતા ઘટે છે.

(A) પ્રકાશરાસાયણિક ધૂમ્ર-ધુમ્મસ એ ગરમ,સૂકા અને સૂર્યપ્રકાશવાળા વાતાવરણમાં જોવા મળતું વાયુ પ્રદૂષણ છે.
તે વાહનો અને ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી ઉત્સર્જિત નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને હાઈડ્રોકાર્બન (બાષ્પશીલ કાર્બનિક સંયોજનો) પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે.
આ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં ઓઝોન $(O_3)$,ફોર્માલ્ડિહાઈડ અને પેરોક્સિએસીટાઈલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ જેવા ગૌણ પ્રદૂષકોનું નિર્માણ થાય છે.

(D) રજકણ સ્વરૂપના પ્રદૂષકો વાતાવરણમાં રહેલા અતિ સૂક્ષ્મ ઘન કણો અથવા પ્રવાહીના ટીપાં છે. તેમાં ધૂળ,ધુમ્મસ,ધૂમ્ર,ધુમાડો અને સ્મોગનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો રજકણ સ્વરૂપના પ્રદૂષકોના પ્રકારો દર્શાવે છે.

(B) પૃથ્વીનું વાતાવરણ ઊંચાઈ સાથે તાપમાનમાં થતા ફેરફારોને આધારે વિવિધ સ્તરોમાં વહેંચાયેલું છે.
પૃથ્વીની સપાટીથી શરૂ કરીને ઉપર તરફ જતાં આ સ્તરો નીચે મુજબ છે:
$1$. ટ્રોપોસ્ફીયર
$2$. સ્ટ્રેટોસ્ફીયર
$3$. મેસોસ્ફીયર
$4$. થર્મોસ્ફીયર
તેથી,સાચો ક્રમ ટ્રોપોસ્ફીયર,સ્ટ્રેટોસ્ફીયર,મેસોસ્ફીયર,થર્મોસ્ફીયર છે.

(B) પ્રકાશરાસાયણિક ધૂમ્ર-ધુમ્મસ નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસર દ્વારા રચાય છે. તેમાં ઓઝોન $(O_3)$,નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_2)$ અને પેરોક્સિએસીટાઈલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ જેવા ઓક્સિડેશનકર્તાઓની ઊંચી સાંદ્રતા હોય છે. તેથી,તે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે.

(C) ધૂમ્રધુમ્મસ એ વાયુ પ્રદૂષણનો એક પ્રકાર છે. ક્લાસિકલ સ્મોગ ઠંડા અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં જોવા મળે છે અને તે ધુમાડો,ધુમ્મસ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ નું મિશ્રણ છે. ફોટોકેમિકલ સ્મોગ ગરમ,સૂકા અને સૂર્યપ્રકાશવાળા વાતાવરણમાં જોવા મળે છે અને તે નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ અને હાઇડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે. તેથી,સલ્ફર અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ ધૂમ્રધુમ્મસના નિર્માણ માટેના મુખ્ય ઘટકો છે.

(C) $Ni, Hg, Ag, Pb, Zn$ જેવી ભારે ધાતુઓના આયનો સામાન્ય રીતે ઈલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ પ્રક્રિયામાં વપરાય છે.
આ ધાતુઓ ઈલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ ઉદ્યોગમાંથી ઔદ્યોગિક કચરા તરીકે પર્યાવરણમાં મુક્ત થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) $COD$ એટલે Chemical Oxygen Demand.
તે પાણીની કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન અને એમોનિયા તથા નાઈટ્રાઈટ જેવા અકાર્બનિક રસાયણોના ઓક્સિડેશન દરમિયાન ઓક્સિજન વાપરવાની ક્ષમતાનું માપ છે.

(A) $(1)$ ફ્લોરોસિસ એ ફ્લોરાઈડની વધુ માત્રાને કારણે થતી સ્થિતિ છે,જે દાંતમાં ડાઘા અને હાડકાંને નબળા પાડે છે. તેથી,વિધાન $(1)$ $T$ છે.
$(2)$ $1 \ ppm$ સુધીનું ફ્લોરાઈડ ફાયદાકારક છે,પરંતુ $2 \ ppm$ થી વધુ સાંદ્રતા દાંતમાં કથ્થઈ ડાઘા અને હાડકાના ફ્લોરોસિસનું કારણ બને છે. તેથી,વિધાન $(2)$ $T$ છે.
$(3)$ ફ્લોરાઈડનું ઊંચું પ્રમાણ ચેતાસ્નાયુ સંબંધી વિકૃતિઓ પ્રેરે છે. તેથી,વિધાન $(3)$ $T$ છે.
$(4)$ ફ્લોરોસિસ ફ્લોરાઈડની વધુ માત્રાથી થાય છે,ઉણપથી નહીં. તેથી,વિધાન $(4)$ $F$ છે.

(A) પારજાંબલી કિરણો $(UV)$ સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ નું ફોટોલિસિસ કરે છે.
આ પ્રક્રિયા ક્લોરિન મુક્ત મુલકો $(Cl^{\bullet})$ મુક્ત કરે છે,જે ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.
પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $CF_2Cl_2(g) \xrightarrow{UV} CF_2Cl^{\bullet}(g) + Cl^{\bullet}(g)$.

(D) પાણીનું પ્રદૂષણ મુખ્યત્વે જળાશયોમાં પ્રક્રિયા ન કરેલા અથવા આંશિક રીતે પ્રક્રિયા કરેલા ઔદ્યોગિક કચરાના નિકાલને કારણે થાય છે. ઔદ્યોગિક કચરામાં વિવિધ ઝેરી રસાયણો,ભારે ધાતુઓ અને પ્રદૂષકો હોય છે જે પાણીની ગુણવત્તા ઘટાડે છે અને જળચર જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે. ધૂમ્રધુમ્મસ એ વાયુ પ્રદૂષણ છે અને સોડિયમ ક્લોરાઈડ એ સામાન્ય ક્ષાર છે,જ્યારે ઔદ્યોગિક કચરો એ પાણીના પ્રદૂષણનો મુખ્ય માનવસર્જિત સ્ત્રોત છે.

શાકભાજીનો કચરો પ્રમાણમાં ઝડપથી વિઘટન પામે છે,જે સામાન્ય રીતે $3$ થી $5$ મહિના લે છે $(1-A)$.
પ્લાસ્ટિક પદાર્થો જૈવ-અવિઘટનીય છે અને દાયકાઓ સુધી તેમના મૂળ સ્વરૂપમાં રહે છે $(2-C)$.
કૃષિ કચરો શાકભાજીના કચરાની સરખામણીમાં વિઘટન થવા માટે વધુ સમય લે છે,સામાન્ય રીતે $7$ થી $10$ મહિના $(3-B)$.
તેથી,સાચી જોડ $(1)-(A), (2)-(C), (3)-(B)$ છે.

(D) જીવાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ જીવંત સજીવો અને તેમના પર્યાવરણનો સરવાળો છે. તે પૃથ્વીનો એવો વિસ્તાર છે જ્યાં જીવન અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેમાં તમામ જીવંત સજીવો (જૈવિક ઘટકો) અને તેમનો લીથોસ્ફીઅર (જમીન),વાતાવરણ (હવા) અને જલાવરણ (પાણી) સાથેનો આંતરક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.

(D) પ્રદૂષણ નિયંત્રણમાં પર્યાવરણના રક્ષણ માટે અનેક વ્યૂહરચનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$1$. સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ ગંદા પાણીમાંથી દૂષિત પદાર્થોને દૂર કરીને જળ પ્રદૂષણને અટકાવે છે.
$2$. પરમાણુ વિસ્ફોટો પર નિયંત્રણ રાખવાથી કિરણોત્સર્ગી પ્રદૂષણ અટકે છે.
$3$. ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનું ઉત્પાદન અને ઉપયોગ અશ્મિભૂત ઇંધણના દહનથી થતા વાયુ પ્રદૂષણને ઘટાડે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પ્રદૂષણ નિયંત્રણની પદ્ધતિઓ છે.

(A) ધૂમ્રધુમ્મસ (Smog) એ વાયુ પ્રદૂષણનો એક પ્રકાર છે. આ શબ્દ ધુમાડો (smoke) અને ધુમ્મસ (fog) ના મિશ્રણમાંથી આવ્યો છે. તે મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર $(SO_x)$ અને નાઈટ્રોજન $(NO_x)$ ના ઓક્સાઈડની હાજરીને કારણે થાય છે,જે સૂર્યપ્રકાશ અને અન્ય રસાયણો સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને ગૌણ પ્રદૂષકો બનાવે છે.

(B) આજના સમયમાં,$vehicles$ (વાહનો) માં અશ્મિભૂત ઇંધણનું દહન એ વાયુ પ્રદૂષણનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. $vehicles$ માંથી ઉત્સર્જિત થતા $CO$,$NO_x$,$SO_2$ અને રજકણો વાતાવરણમાં મોટા પ્રમાણમાં ભળે છે,જે તેને શહેરી વાયુ પ્રદૂષણ માટેનું સૌથી મહત્વનું પરિબળ બનાવે છે.

(B) ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનો સાપેક્ષ ફાળો આશરે નીચે મુજબ છે:
$O_3 = 8\%$,$N_2O = 4\%$,અને $H_2O = 2\%$.
તેથી,ગુણોત્તર $8 : 4 : 2$ થાય છે,જેનું સાદું રૂપ $4 : 2 : 1$ મળે છે.

(B) મોટા શહેરોમાં,મુખ્ય પ્રદૂષકો મુખ્યત્વે વાહનોના ધુમાડા અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાંથી ઉત્સર્જિત થાય છે. $Carbon \ monoxide$ $(CO)$ અને $oxides \ of \ sulfur$ $(SO_x)$ એ શહેરી વાતાવરણમાં વાયુ પ્રદૂષણમાં ફાળો આપતા સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રદૂષકો છે.

(D) શાસ્ત્રીય ધૂમ્ર-ધુમ્મસ (જેને લંડન સ્મોગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) ઠંડા અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં જોવા મળે છે. તે ધુમાડો,ધુમ્મસ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ નું મિશ્રણ છે. $SO_2$ અને કાર્બનના કણોની હાજરીને કારણે તે રાસાયણિક રીતે રિડક્શનકર્તા (reducing) સ્વભાવ ધરાવે છે.

(B) ક્લોરિન મુક્તમુલક અને ઓઝોન વચ્ચેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$\dot{Cl}_{(g)} + O_{3(g)} \rightarrow Cl\dot{O}_{(g)} + O_{2(g)}$
આમ,નીપજ તરીકે ઓક્સિજન વાયુ $(O_2)$ મુક્ત થાય છે.

(A) કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ એ અશ્મિભૂત ઇંધણના અપૂર્ણ દહનથી ઉત્પન્ન થતું પ્રાથમિક હવા પ્રદૂષક છે. તે મનુષ્યો માટે ઝેરી છે કારણ કે તે રક્તમાં હિમોગ્લોબિન સાથે જોડાય છે,જે ઓક્સિજનના વહનને ઘટાડે છે. $CO_2$ ગ્રીનહાઉસ વાયુ હોવા છતાં,$CO$ ને સીધું ઝેરી હવા પ્રદૂષક માનવામાં આવે છે.

(B) $CO_2$ એ ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે જે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ગરમીને જકડી રાખે છે.
તેની સાંદ્રતામાં વધારો થવાથી ગ્રીનહાઉસ અસર તીવ્ર બને છે,જેના કારણે વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાનમાં વધારો થાય છે,જેને ગ્લોબલ વોર્મિંગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.