Environmental Study Questions in Gujarati

(C) પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ એટલે હવા,જમીન,પાણી અથવા ભૂમિના ગુણધર્મોમાં થતા એવા અનિચ્છનીય ફેરફારો જે માનવ જીવન અથવા અન્ય સજીવોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આ ફેરફારો પર્યાવરણમાં પ્રદૂષકોના પ્રવેશને કારણે થાય છે.

(B) પેટ્રોલિયમ એ લાખો વર્ષો સુધી દરિયાઈ સજીવોના અવશેષોમાંથી બનેલું અશ્મિભૂત બળતન છે. તેનો વપરાશ દર તેના બનવાના દર કરતા ઘણો વધારે હોવાથી,તેને $Non-renewable$ (પુન:અપ્રાપ્ય) ઉર્જા સ્ત્રોત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) વાતાવરણમાં આલ્ડીહાઇડ હાઇડ્રોકાર્બન સાથે ઓક્સિજન પરમાણુની પ્રક્રિયાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(D) કારના એન્જિનમાં પેટ્રોલના અપૂર્ણ દહનને કારણે કાર્બન મોનોક્સાઈડ $(CO)$ મુક્ત થાય છે.
$CO$ એક અત્યંત ઝેરી વાયુ છે જે રક્તમાં હિમોગ્લોબિન સાથે જોડાઈને ઓક્સિજનના વહનને અટકાવે છે.

(C) સાચો જવાબ $(C)$ છે.
વાતાવરણમાં,હાઈડ્રોકાર્બન ઓક્સિજન પરમાણુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરીને આલ્ડિહાઈડ્સ સહિત વિવિધ ઓક્સિજનયુક્ત નીપજો બનાવે છે.

(D) જમીનમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવો $CO$ ને $CO_2$ માં ઓક્સિડેશન કરીને $CO$ માટે સિંક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ નાઈટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$,અસ્થિર કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$ અને સૂર્યપ્રકાશની પ્રતિક્રિયા દ્વારા રચાય છે.
ફોટોકેમિકલ સ્મોગના સામાન્ય ઘટકોમાં ઓઝોન $(O_3)$,એક્રોલીન $(CH_2=CH-CHO)$,ફોર્માલ્ડિહાઇડ અને પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ નો સમાવેશ થાય છે.
ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ મુખ્યત્વે સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે અને તે ફોટોકેમિકલ સ્મોગના ઘટકો નથી.

(C) સાચો વિકલ્પ $C$ છે. વિધાન "જ્યારે વરસાદના પાણીનો $pH$ $6.5$ કરતા વધારે હોય,ત્યારે તેને એસિડ વર્ષા કહેવામાં આવે છે" તે ખોટું છે.
જ્યારે વરસાદના પાણીનો $pH$ $5.6$ થી નીચે જાય ત્યારે તેને એસિડ વર્ષા કહેવામાં આવે છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ ગરમ અને સૂર્યપ્રકાશવાળા વાતાવરણમાં દિવસ દરમિયાન સૂર્યપ્રકાશની પ્રાથમિક પ્રદૂષકો પરની અસરથી રચાય છે.
તેમાં નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ,ઓઝોન $(O_3)$,અને પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ $(PAN)$ જેવા ઘટકો હોય છે,જે સ્વભાવે ઓક્સિડાઇઝિંગ છે.
તેથી,ફોટોકેમિકલ સ્મોગ સ્વભાવે ઓક્સિડાઇઝિંગ એજન્ટ છે.
તે આંખ અને ગળામાં બળતરા પેદા કરવા માટે જાણીતું છે,તેથી વિધાન $D$ ખોટું છે.

(B) પાણીમાં $DO$ (ઓગળેલ ઓક્સિજન) ની સાંદ્રતા જળચર જીવન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જો $DO$ ની સાંદ્રતા $6 \ ppm$ થી નીચે જાય તો માછલીઓનો વિકાસ અટકી જાય છે. તેથી,$6 \ ppm$ થી ઓછી સાંદ્રતા માછલીઓના વિકાસ માટે સારી છે તે વિધાન ખોટું છે.

(D) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રી એટલે એવી પ્રક્રિયાઓ અને રાસાયણિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને આપણી દૈનિક જરૂરિયાતોના રસાયણોનું ઉત્પાદન કરવું જે ઝેરી રસાયણોનો ઉપયોગ ન કરે અને વાતાવરણમાં આવા રસાયણો મુક્ત ન કરે.
આમ,ગ્રીન કેમિસ્ટ્રી એ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટેનું એક વૈકલ્પિક સાધન છે.

(D) જે પ્રદૂષકોનું કુદરતમાં સરળ,હાનિકારક પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકતું નથી,તેમને જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષકો કહેવામાં આવે છે.
$DDT$,પ્લાસ્ટિક,પોલિથીન,જંતુનાશકો,પારો,સીસું,આર્સેનિક,ધાતુની વસ્તુઓ,કૃત્રિમ રેસા,કાચની વસ્તુઓ અને લોખંડની વસ્તુઓ જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષકોના ઉદાહરણો છે.
તેથી,$DDT$ એ જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષક છે.

(C) ઓઝોન સ્તર મુખ્યત્વે સૂર્યમાંથી આવતા અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણોત્સર્ગને શોષી લે છે,જે તેને પૃથ્વીની સપાટી સુધી પહોંચતા અટકાવે છે. તે ઇન્ફ્રારેડ કિરણોત્સર્ગને રોકતું નથી. તેથી,વિધાન $C$ ખોટું છે. અન્ય તમામ વિધાનો વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચા છે.

(A) બધી સાંદ્રતાને $ppm$ માં ફેરવતા $(1 \ ppm = 1000 \ ppb)$:
$1.$ ફ્લોરાઈડ: $1000 \ ppb = 1 \ ppm$ (સ્વીકાર્ય મર્યાદા $1 \ ppm$ છે)
$2.$ લેડ: $40 \ ppb = 0.04 \ ppm$ (સ્વીકાર્ય મર્યાદા $0.05 \ ppm$ છે)
$3.$ નાઈટ્રેટ: $100 \ ppm$ (સ્વીકાર્ય મર્યાદા $45 \ ppm$ છે)
$4.$ આયર્ન: $0.2 \ ppm$ (સ્વીકાર્ય મર્યાદા $0.2 \ ppm$ છે)
નાઈટ્રેટની સાંદ્રતા $(100 \ ppm)$ એ $45 \ ppm$ ની સ્વીકાર્ય મર્યાદા કરતા ઘણી વધારે છે. પીવાના પાણીમાં નાઈટ્રેટનું પ્રમાણ વધવાથી મેથેમોગ્લોબિનેમિયા (બ્લુ બેબી સિન્ડ્રોમ) રોગ થાય છે.

(C) પીવાના પાણી માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબ,ફ્લોરાઈડ $(F^-)$ ની મહત્તમ સ્વીકાર્ય સાંદ્રતા $1.0 \; ppm$ છે. $2 \; ppm$ થી વધુ સાંદ્રતા દાંતમાં ફ્લોરોસિસ (દાંત પર કથ્થઈ ડાઘ) પેદા કરે છે.
નાઈટ્રેટ $(NO_3^-)$ માટેની મહત્તમ મર્યાદા $50 \; ppm$ છે. આપેલી સાંદ્રતા $50 \; ppm$ હોવાથી તે મર્યાદાની અંદર ગણાય છે.
સલ્ફેટ $(SO_4^{2-})$ માટેની મહત્તમ મર્યાદા $500 \; ppm$ છે. આપેલી સાંદ્રતા $100 \; ppm$ હોવાથી તે સુરક્ષિત છે.
તેથી,માત્ર ફ્લોરાઈડ $(F^-)$ $10 \; ppm$ હોવાને કારણે પાણી પીવા માટે અયોગ્ય બને છે.

(B) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ અસંતૃપ્ત હાઇડ્રોકાર્બન અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે.
તેના મુખ્ય ઘટકોમાં ઓઝોન $(O_3)$,પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ ($PAN$,$CH_3-C(=O)-O-O-NO_2$),અને એક્રોલીન $(CH_2=CH-CHO)$ નો સમાવેશ થાય છે.
હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ એ ફોટોકેમિકલ સ્મોગનો ઘટક નથી.

(D) વિધાન $(S_1)$ સાચું છે કારણ કે $CO_2$ એક મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે.
વિધાન $(S_2)$ સાચું છે કારણ કે ક્લાસિકલ સ્મોગ એ ધુમાડો,ધુમ્મસ અને $SO_2$ નું મિશ્રણ છે.
વિધાન $(S_3)$ ખોટું છે કારણ કે $DDT$ એ જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષક છે.
વિધાન $(S_4)$ ખોટું છે કારણ કે શુદ્ધ પીવાના પાણીમાં $B.O.D.$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) નીચું હોવું જોઈએ.
તેથી,સાચો ક્રમ $T, T, F, F$ છે.

(D) $1$. વિકલ્પ $A$ માં આપેલ વિધાન સાચું છે. ફ્લોરાઇડ આયનો હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ફ્લોરોએપેટાઇટ બનાવે છે,જે વધુ સખત હોય છે.
$2$. વિકલ્પ $B$ માં આપેલ વિધાન સાચું છે. પીવાના પાણીમાં નાઈટ્રેટનું ઊંચું પ્રમાણ મેથેમોગ્લોબિનેમિયાનું કારણ બને છે.
$3$. વિકલ્પ $C$ માં આપેલ વિધાન સાચું છે. હાઇડ્રોજન પેરોક્સાઇડ એક હળવા બ્લીચિંગ એજન્ટ તરીકે કામ કરે છે.
$4$. તેથી,આપેલ તમામ વિધાનો સાચા હોવાથી,ખોટું વિધાન 'આમાંથી કોઈ નહીં' છે.

(D) સર્ફેક્ટન્ટ્સની જૈવવિઘટનીયતા હાઇડ્રોકાર્બન શૃંખલાના બંધારણ પર આધાર રાખે છે.
સીધી શૃંખલા ધરાવતા આલ્કાઈલબેન્ઝીન સલ્ફોનેટ્સનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા શાખિત શૃંખલા ધરાવતા સંયોજનો કરતા વધુ સરળતાથી વિઘટન થાય છે.
વિકલ્પ $D$ માં દર્શાવેલ અત્યંત શાખિત આલ્કાઈલબેન્ઝીન સલ્ફોનેટ્સ સૂક્ષ્મજીવોના હુમલા સામે પ્રતિરોધક હોય છે કારણ કે શાખાઓ ઉત્સેચકીય વિઘટન પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઊભો કરે છે.
તેથી,અત્યંત શાખિત બંધારણને કારણે તે સૌથી ઓછું જૈવવિઘટનીય છે.

(D) ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ $(GHGs)$ એ વાયુઓ છે જે વાતાવરણમાં ગરમીને ફસાવે છે,જેમ કે $CO_2$,$CH_4$,$N_2O$,$O_3$,અને પાણીની વરાળ.
$NO$ (નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ) ને ગ્રીનહાઉસ વાયુ ગણવામાં આવતો નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ સૂર્યપ્રકાશની નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને અસ્થિર કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$ સાથેની પ્રતિક્રિયા દ્વારા રચાય છે.
પ્રાથમિક ઘટકોમાં $NO$,$NO_2$ અને હાઈડ્રોકાર્બનનો સમાવેશ થાય છે.
ગૌણ ઘટકોમાં ઓઝોન $(O_3)$,પેરોક્સિએસીટાઈલ નાઈટ્રેટ ($PAN$,$CH_3-CO-O-O-NO_2$) અને એક્રોલિન $(CH_2=CH-CHO)$ જેવા આલ્ડિહાઈડનો સમાવેશ થાય છે.
કાર્બન ડાયોક્સાઈડ $(CO_2)$ એ ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે પરંતુ તે ફોટોકેમિકલ સ્મોગના નિર્માણમાં ફાળો આપતું નથી.

(B) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે,જે પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
સામાન્ય વરસાદનો $pH$ ઓગળેલા $CO_2$ ની હાજરીને કારણે લગભગ $5.6$ હોય છે,પરંતુ એસિડ વર્ષાનો $pH$ $5.6$ થી ઓછો હોય છે.
$CO_2$ અને $CO$ એ એસિડ વર્ષા માટે મુખ્ય જવાબદાર નથી; તેના બદલે $SO_2$ અને $NO_x$ મુખ્ય પ્રદૂષકો છે.
એસિડ વર્ષા જમીનમાંથી આવશ્યક પોષક તત્વોને દૂર કરે છે,જે છોડના વિકાસને અસર કરે છે,અને તે તાજમહેલ જેવા સ્મારકોમાં રહેલા કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,જેનાથી રંગમાં ફેરફાર અને ક્ષય થાય છે.

(D) પીવાના પાણીના ધોરણો મુજબ:
$1$. $F^{-}$ ની સાંદ્રતા $1 \ ppm$ થી $2 \ ppm$ સુધી હોવી જોઈએ. $2 \ ppm$ થી વધુ સાંદ્રતા દાંતમાં કથ્થઈ ડાઘ અને હાડકાં પર નુકસાનકારક અસરો કરે છે. અહીં,$[F^{-}] = 10 \ ppm$ છે,જે મર્યાદા કરતા ઘણું વધારે છે.
$2$. જો $SO_4^{2-}$ ની સાંદ્રતા $500 \ ppm$ થી વધી જાય તો તે નુકસાનકારક ગણાય છે. અહીં,$[SO_4^{2-}] = 100 \ ppm$ છે,જે સુરક્ષિત મર્યાદામાં છે.
$3$. જો $NO_3^{-}$ ની સાંદ્રતા $50 \ ppm$ થી વધી જાય તો તે નુકસાનકારક ગણાય છે. અહીં,$[NO_3^{-}] = 50 \ ppm$ છે,જે મર્યાદા પર છે પરંતુ સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત ગણાય છે.
તેથી,માત્ર $F^{-}$ પાણીના નમૂનાને પીવા માટે અયોગ્ય બનાવે છે.

(B) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
આ વાયુઓ ઓક્સિજનની હાજરીમાં પાણીની વરાળ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને $H_2SO_4$ અને $HNO_3$ બનાવે છે,જે પ્રબળ એસિડ છે.

(B) લાઈકેન વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ પ્રદૂષણ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે. જ્યાં $SO_2$ નું પ્રમાણ વધુ હોય ત્યાં તેઓ ઉગતા નથી. તેથી,તેઓ વાયુ પ્રદૂષણના,ખાસ કરીને $SO_2$ ના જૈવિક સૂચક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) પાણીના પ્રદૂષણના માનવસર્જિત સ્ત્રોતોમાં ઘરગથ્થુ કચરો,ગટરનું પાણી,સાબુ,ડિટર્જન્ટ,ખાતર અને જંતુનાશકો ધરાવતા ખેતીવાડીના ખેતરોમાંથી વહી જતું પાણી,ઔદ્યોગિક કચરો,ગરમી,પશુઓના તબેલા અને કતલખાનાઓનો કચરો,તેલનું ગળતર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) સીસું $(Pb)$ મુખ્યત્વે ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ,લેડેડ ગેસોલિનના દહન અને કચરાના ભસ્મીકરણ દ્વારા વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે. તેથી,તેને હવાનું પ્રદૂષક માનવામાં આવે છે.

(C) $London$-પ્રકારનો સ્મોગ અથવા શાસ્ત્રીય સ્મોગ મુખ્યત્વે કોલસાના દહન અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ તથા ધૂળના ઉત્સર્જનને કારણે થતા વાયુ પ્રદૂષણને લીધે થાય છે.
તે ખાસ કરીને શિયાળાની ઋતુમાં સવારના સમયે રચાય છે.

(A) પીવાના પાણીમાં નાઈટ્રેટનું વધારાનું પ્રમાણ હિમોગ્લોબિન સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને મેથેમોગ્લોબિન બનાવે છે,જે લોહીને અસરકારક રીતે ઓક્સિજન વહન કરતા અટકાવે છે. આ સ્થિતિને મેથેમોગ્લોબિનેમિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જેને ઘણીવાર '$blue \text{ baby syndrome}$' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે.
તેમાં નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ જેવા પ્રાથમિક પ્રદૂષકો અને ઓઝોન $(O_3)$,ફોર્માલ્ડિહાઈડ,એક્રોલિન અને પેરોક્સિએસીટાઈલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ જેવા ગૌણ પ્રદૂષકોનો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ઓઝોન $(O_3)$ ફોટોકેમિકલ સ્મોગનો મુખ્ય ઘટક છે.

(D) $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) એ પાણીના નમૂનામાં હાજર કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે બેક્ટેરિયા દ્વારા જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થાનું માપ છે.
- શુદ્ધ પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $5 \ ppm$ કરતા ઓછું હોય છે.
- મધ્યમ પ્રદૂષિત પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $5 \ ppm$ થી $10 \ ppm$ ની વચ્ચે હોય છે.
- ખૂબ જ પ્રદૂષિત પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $17 \ ppm$ કે તેથી વધુ હોય છે.
આપેલ $BOD$ મૂલ્ય $20 \ ppm$ હોવાથી,જે $17 \ ppm$ કરતા વધારે છે,તેથી પાણી ખૂબ જ પ્રદૂષિત ગણાય છે.

(A) વાતાવરણમાં રહેલા પાણીના અણુઓ સાથે $Sulphur \ dioxide$ $(SO_2)$ ની પ્રતિક્રિયાથી $Sulphuric \ acid$ $(H_2SO_4)$ બને છે,જે એસિડ વર્ષાનું કારણ બને છે.
આ એસિડ વર્ષા આરસપહાણના કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,જેના કારણે સ્મારકનો રંગ ઝાંખો પડે છે,તિરાડો પડે છે અને તેનું વિઘટન થાય છે.
$Taj \ Mahal$ ની નજીક આવેલી $Mathura \ Refinery$ એ $SO_2$ ઉત્સર્જનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Sulphur \ dioxide$ છે.

(A) $BOD$ મૂલ્ય એ પાણીના નમૂનામાં હાજર કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે બેક્ટેરિયા દ્વારા જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થાનું માપ છે.
શુદ્ધ પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $5 \ ppm$ કરતા ઓછું હોય છે.
પ્રદૂષિત પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $10 \ ppm$ કરતા વધારે હોય છે.
તેથી,પ્રદૂષિત પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $10 \ ppm$ કરતા વધારે હોય છે તે વિધાન સાચું છે.

(C) તાજમહેલનો આરસપહાણ મુખ્યત્વે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ નો બનેલો છે.
$SO_2$ અને $NO_2$ જેવા પ્રદૂષક વાયુઓ વાતાવરણમાં ભેજ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને અનુક્રમે સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
આ એસિડ એસિડ વર્ષાનું કારણ બને છે,જે આરસપહાણ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને દ્રાવ્ય ક્ષાર બનાવે છે,જેના કારણે સ્મારકનો રંગ બદલાય છે અને તેની ચમક ઓછી થાય છે.

(D) ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ એવા વાયુઓ છે જે થર્મલ $IR$ રેન્જમાં વિકિરણોનું શોષણ અને ઉત્સર્જન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા ગ્રીનહાઉસ અસરનું મૂળભૂત કારણ છે.
મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓમાં $CO_2, CH_4, N_2O$ અને $O_3$ નો સમાવેશ થાય છે.

(C) $BOD$ નો અર્થ Biochemical Oxygen Demand થાય છે. તે આપેલ પાણીના નમૂનામાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવા માટે એરોબિક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થાનું માપ છે.

(B) પ્રવાહીકૃત $CO_2$ ને ડ્રાય ક્લિનિંગ માટે વધુ સારી વ્યૂહરચના માનવામાં આવે છે કારણ કે તે પર્યાવરણને અનુકૂળ છે અને $Cl_2C=CCl_2$ (ટેટ્રાક્લોરોઇથિલિન) જેવા જોખમી દ્રાવકોનો ઉપયોગ ઘટાડે છે,જે કેન્સરકારક અને ભૂગર્ભ જળ પ્રદૂષક હોવાની શંકા છે. તેથી,ટકાઉ ડ્રાય ક્લિનિંગ માટે $CO_2$ પસંદગીનો વિકલ્પ છે.

(C) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે.
તેમાં નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ ($NO$ અને $NO_2$) જેવા પ્રાથમિક પ્રદૂષકો અને ઓઝોન $(O_3)$,ફોર્માલ્ડિહાઇડ,એક્રોલીન અને પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ $(PAN)$ જેવા ગૌણ પ્રદૂષકોનો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$O_3$ એ ફોટોકેમિકલ સ્મોગનો મુખ્ય ઘટક છે.

(D) જળાશયોમાં ફોસ્ફેટયુક્ત ખાતરો ઉમેરવાથી $Eutrophication$ (સુપોષકતા) તરીકે ઓળખાતી પ્રક્રિયા થાય છે.
ફોસ્ફેટ જલીય વનસ્પતિઓ માટે મર્યાદિત પોષક તત્વો તરીકે કાર્ય કરે છે.
જ્યારે આ ખાતરો જળાશયોમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે તે શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જેને $Algal bloom$ કહેવામાં આવે છે.
આ અતિશય વૃદ્ધિને કારણે અંતે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે,જે જલીય જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે.

(B) ફ્રીઓન્સ અને ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન તેમની ઓછી પ્રતિક્રિયાશીલતાને કારણે ટ્રોપોસ્ફિયરમાં નાશ પામ્યા વિના સ્ટ્રેટોસ્ફિયર સુધી પહોંચે છે.
સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં,અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશની ક્રિયા દ્વારા મૂળ સંયોજનમાંથી $Cl$ અને $Br$ પરમાણુઓ મુક્ત થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$CF_2Cl_2 + h\nu \to CF_2Cl^{\bullet} + Cl^{\bullet}$
$CFCl_3 + h\nu \to CFCl_2^{\bullet} + Cl^{\bullet}$
$Cl^{\bullet}$ પરમાણુઓ ઉદ્દીપકીય ચક્ર દ્વારા ઓઝોન અણુઓનો નાશ કરે છે.
ધ્રુવો પર આ સમસ્યા વધુ ગંભીર છે કારણ કે ધ્રુવીય સ્ટ્રેટોસ્ફેરિક વાદળોમાં રહેલા બરફના સ્ફટિકો આ પ્રતિક્રિયાઓ વધુ અસરકારક રીતે થવા માટે સપાટી પૂરી પાડે છે.

(B) ગ્લોબલ વોર્મિંગ મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના વધારાને કારણે થાય છે. સૌથી મહત્વનું યોગદાન $CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) નું છે,ત્યારબાદ મિથેન $(CH_4)$ આવે છે. આ વાયુઓ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ગરમીને જકડી રાખે છે,જેનાથી વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો થાય છે.

(B) ગ્લોબલ વોર્મિંગ પોટેન્શિયલ $(GWP)$ એ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ ની સાપેક્ષમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુ વાતાવરણમાં કેટલી ગરમીને રોકે છે તેનું માપ છે.
$100$ વર્ષના સમયગાળા માટે $GWP$ મૂલ્યોની સરખામણી કરતા:
$CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) નું $GWP$ ખૂબ ઊંચું હોય છે.
$N_2O$ (નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ) નું $GWP$ આશરે $273$ છે.
$CH_4$ (મિથેન) નું $GWP$ આશરે $28$ છે.
$CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઈડ) એ $1$ ના $GWP$ સાથેનો સંદર્ભ વાયુ છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $CFC > N_2O > CH_4 > CO_2$ છે.

(A) $BOD$ (Biological Oxygen Demand) મૂલ્ય એ પાણીના નમૂનામાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે બેક્ટેરિયા દ્વારા જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થાનું માપ છે.
શુદ્ધ પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $5 \ ppm$ થી ઓછું હોય છે,જ્યારે અત્યંત પ્રદૂષિત પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $17 \ ppm$ થી વધુ હોય છે.

(B) $NO$ અને ફ્રીઓન્સ ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.

(B) પીવાના પાણી માટેના $WHO$ અને $BIS$ ધોરણો મુજબ,આ ધાતુઓ માટેની અનુમતિપાત્ર મર્યાદા નીચે મુજબ છે:
$Fe$: $0.2 \ ppm$
$Mn$: $0.05 \ ppm$
$Cu$: $3.0 \ ppm$
$Zn$: $5.0 \ ppm$
આપેલ નમૂનામાં,$Mn$ નું સાંદ્રણ $0.05 \ ppm$ છે. જોકે આ મર્યાદા પર છે,$Mn$ ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે; આ મર્યાદાથી થોડો પણ વધારો ડાઘ અને સ્વાદની સમસ્યાઓનું કારણ બને છે,જે તેને પીવા માટે પાણીને અયોગ્ય બનાવતી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ધાતુ બનાવે છે.

(C) મેથેમોગ્લોબિનેમિયા,જેને 'બ્લુ બેબી સિન્ડ્રોમ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પીવાના પાણીમાં નાઇટ્રેટ આયનોની વધુ પડતી હાજરીને કારણે થાય છે.
જ્યારે પીવાના પાણીમાં નાઇટ્રેટનું પ્રમાણ $50 \ ppm$ થી વધી જાય છે,ત્યારે તે રક્તમાં હિમોગ્લોબિન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને મેથેમોગ્લોબિન બનાવે છે,જે ઓક્સિજનનું અસરકારક રીતે વહન કરવામાં અસમર્થ હોય છે.
તેથી,સાચી સ્થિતિ $> 50 \ ppm$ નાઇટ્રેટ છે.

(A) બાયોલોજિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એ પાણીના આપેલા જથ્થામાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે એરોબિક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થાનું માપ છે.
વધુ $BOD$ મૂલ્યો પાણીમાં કાર્બનિક પ્રદૂષકોની ઊંચી સાંદ્રતા સૂચવે છે.
ગ્લાસ $B$ $(20)$ નું $BOD$ મૂલ્ય ગ્લાસ $A$ $(10)$ કરતા વધારે હોવાથી,ગ્લાસ $B$ એ ગ્લાસ $A$ કરતા વધુ પ્રદૂષિત છે.

(C) સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન સ્તરનો ઘટાડો મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ દ્વારા થાય છે.
$CF_2Cl_2$ ફોટોલિસિસ દ્વારા ક્લોરિન મુક્ત મુલકો મુક્ત કરે છે,જે પછી ઓઝોન સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
$HOCl$ પણ એક રિઝર્વર સ્પીસીઝ તરીકે કાર્ય કરે છે જે ફોટોલિસિસ પર સક્રિય મુલકો મુક્ત કરે છે.
વિકલ્પ $C$ એવી પ્રક્રિયા દર્શાવે છે જે સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન ઘટાડાની પ્રમાણભૂત પદ્ધતિનો ભાગ નથી.

(C) પ્રવાહીમાં વાયુઓની દ્રાવ્યતા તાપમાન વધવાની સાથે ઘટે છે.
તેથી,ગરમ પાણીની સરખામણીમાં ઠંડું પાણી ઓગળેલા ઓક્સિજનની વધુ સાંદ્રતા ધરાવી શકે છે.
ઠંડા પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજન $(DO)$ ની સાંદ્રતા $10 \ ppm$ સુધી પહોંચી શકે છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે. તે ફોર્માલ્ડિહાઈડ,એક્રોલીન અને પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ જેવા ગૌણ પ્રદૂષકો ઉત્પન્ન કરે છે,જે આંખમાં તીવ્ર બળતરા પેદા કરે છે.