Seed Dormancy Questions in Gujarati

(A) બીજ અંકુરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બીજમાંથી છોડનો વિકાસ થાય છે.
આ પ્રક્રિયા માટે ત્રણ મુખ્ય પર્યાવરણીય પરિબળો અનિવાર્ય છે:
$1$. પાણી: બીજના પેશીઓના પુનઃજલીયકરણ અને ઉત્સેચકોની સક્રિયતા માટે તે જરૂરી છે.
$2$. ઓક્સિજન (હવા): વૃદ્ધિ માટે જરૂરી ઉર્જા મેળવવા કોષીય શ્વસન માટે તે આવશ્યક છે.
$3$. યોગ્ય તાપમાન: ચયાપચયના ઉત્સેચકોની શ્રેષ્ઠ કાર્યક્ષમતા માટે તે જરૂરી છે.
મોટાભાગના બીજના અંકુરણ માટે પ્રકાશ સખત રીતે જરૂરી નથી,કારણ કે ઘણા બીજ અંધારામાં પણ અંકુરિત થઈ શકે છે. તેથી,પ્રકાશને બિન-જરૂરી ગણવામાં આવે છે.

(A) બીજ અંકુરણ માટે પાણી અત્યંત મહત્વનું છે.
જ્યારે બીજનું જીવરસ (protoplasm) પાણીનું શોષણ કરે છે,ત્યારે બીજમાં જોરશોરથી શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ ફરી શરૂ થાય છે.
ત્યારબાદ ભ્રૂણ બીજાવરણને તોડીને બહાર આવે છે અને વૃદ્ધિની શરૂઆત કરે છે.
$O_2$ પણ જારક શ્વસન માટે આવશ્યક છે,જે આ શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ માટે જરૂરી ઊર્જા પૂરી પાડે છે.

(B) સૂકા બીજમાં પાણીનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું (ઓછું જલીયકરણ) હોય છે.
ઉત્સેચકો એ પ્રોટીન છે જેને તેમની કાર્યાત્મક રચના જાળવી રાખવા માટે ચોક્કસ જલીય વાતાવરણની જરૂર હોય છે.
અંકુરિત બીજમાં,પાણીનું ઊંચું પ્રમાણ (જલીયકરણ) ઉત્સેચકોને તાપીય વિકૃતિકરણ (thermal denaturation) માટે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે.
તેનાથી વિપરીત,સૂકા બીજમાં પાણીનો અભાવ ઉત્સેચકોને સ્થિર કરે છે,જેનાથી તેઓ વિકૃત થયા વિના ઊંચું તાપમાન સહન કરી શકે છે.

(B) પોષકતત્વોનું ઉપરની તરફનું સ્થળાંતર પર્ણોમાંથી વિકસતા પુષ્પો,કલિકાઓ અને ફળો તરફ થાય છે.
બીજ અને કંદના અંકુરણ દરમિયાન,સંગ્રહિત ખોરાકનું વહન ઉપરની તરફ વિકસતા પ્રરોહ તંત્ર તરફ થાય છે જેથી વૃદ્ધિને ટેકો મળી શકે.
તેથી,અંકુરિત થતું બીજ તેના પ્રારંભિક વિકાસને ટકાવી રાખવા માટે પોષકતત્વોનો નોંધપાત્ર ઉપરની તરફનો પ્રવાહ દર્શાવે છે.

(A) બીજનું અંકુરણ બીજાવરણના જલઅનુરાગી પદાર્થો દ્વારા પાણીના શોષણ (અંતઃચૂષણ) થી શરૂ થાય છે.
જેમ બીજાવરણ નરમ બને છે,તેમ ભ્રૂણના કોષો સક્રિય થાય છે.
સંગ્રહિત લાંબા સમય સુધી ટકી રહેલા $RNA$ અણુઓનો ઉપયોગ ઉત્સેચકો અને વૃદ્ધિ પ્રેરકોના સંશ્લેષણ માટે થાય છે.
પરિણામે,શ્વસન ઉત્સેચકો તેમની પ્રવૃત્તિ ફરી શરૂ કરે છે,જે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓની શરૂઆત સૂચવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$Leguminosae$,$Malvaceae$,$Chenopodiaceae$,$Convolvulaceae$ અને $Solanaceae$ કુળની વનસ્પતિઓ સહિત ઘણી વનસ્પતિઓના બીજ ખૂબ જ સખત બીજાવરણ ધરાવે છે.
આ બીજાવરણ પાણી અને ઓક્સિજન માટે અપ્રવેશ્ય હોય છે,જે ભ્રૂણને પાણીનું શોષણ કરતા અને અંકુરણની શરૂઆત કરતા અટકાવે છે.
આ ભૌતિક અવરોધ એ આ કઠોળમાં બીજ સુષુપ્તતાનું મુખ્ય કારણ છે,જેને તોડવા માટે ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અથવા યાંત્રિક/રાસાયણિક સ્કેરિફિકેશનની જરૂર પડે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
બીજ અંકુરણ માટે પાણી અત્યંત આવશ્યક છે કારણ કે તે બીજના પુનઃજલીયકરણ (rehydration) માટે જરૂરી છે,જે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને સક્રિય કરે છે.
પાણી ઉત્સેચકીય પ્રવૃત્તિ માટે આવશ્યક માધ્યમ પૂરું પાડે છે,જેનાથી સંગ્રહિત ખોરાકનું સરળ સ્વરૂપમાં વિઘટન થાય છે,જેનો ઉપયોગ વિકાસ પામતો ભ્રૂણ વૃદ્ધિ માટે કરી શકે છે.

(A) બીજનું અંકુરણ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેને ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓની જરૂર હોય છે,મુખ્યત્વે પાણી,ઓક્સિજન અને યોગ્ય તાપમાન.
$A$. ભીના રૂ પર મૂકવામાં આવેલા પરિપક્વ બીજને ભેજ (પાણી) અને ઓક્સિજન મળે છે,જે ભ્રૂણની ચયાપચયની પ્રક્રિયાને ફરીથી સક્રિય કરવા માટે જરૂરી છે,જેનાથી અંકુરણ થાય છે.
$B$. કોરા રૂ પર પલાળેલા બીજ તેમનો ભેજ ગુમાવી દેશે,જે અંકુરણની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે.
$C$. કોરા રૂ પર સૂકા બીજમાં બીજના પેશીઓને ફરીથી હાઇડ્રેટ કરવા અને ઉત્સેચકોને સક્રિય કરવા માટે જરૂરી પાણીનો અભાવ હોય છે.
$D$. $5\%$ પિક્રિક એસિડમાં પલાળેલા બીજ એક ઝેરી રસાયણના સંપર્કમાં આવે છે જે જૈવિક પ્રક્રિયાઓને અટકાવે છે અને ભ્રૂણને મારી નાખે છે,જેથી અંકુરણ થતું નથી.

(C) બીજને અંકુરણની પ્રક્રિયા માટે ઓક્સિજનની જરૂર હોય છે,જે અંકુરણ માટે જરૂરી ઉર્જા પૂરી પાડે છે. જ્યારે બીજને જમીનમાં ખૂબ ઊંડે વાવવામાં આવે છે,ત્યારે સપાટીના સ્તરોની તુલનામાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું હોય છે. ઓક્સિજનની આ ઉણપને કારણે,બીજ અંકુરણ માટે જરૂરી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ કરી શકતા નથી અને તેથી તે અંકુરિત થવામાં નિષ્ફળ જાય છે.

(D) બીજની સુષુપ્તતા (seed dormancy) એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં બીજ અંકુરણ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ અંકુરિત થતા નથી.
$1$. બીજાના આવરણ (testa) નો યાંત્રિક અવરોધ ભ્રૂણને વિસ્તરતા અટકાવી શકે છે.
$2$. પાણી અથવા $O_2$ જેવા વાયુઓ માટે બીજના આવરણની અભેદ્યતા અંકુરણ માટે જરૂરી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને અટકાવે છે.
$3$. પાણી અને $O_2$ જેવા આવશ્યક પરિબળોની અનુપલબ્ધતા સીધી રીતે ભ્રૂણના શારીરિક સક્રિયકરણને અટકાવે છે.
તેથી,આ તમામ પરિબળો બીજના અંકુરણમાં વિલંબ અથવા અવરોધ માટે જવાબદાર છે.

(C) $Orobanche$ (બ્રૂમરેપ) જેવી પરોપજીવી વનસ્પતિઓ ફરજિયાત મૂળ પરોપજીવીઓ છે.
તેમના બીજને સુષુપ્ત અવસ્થા તોડવા અને અંકુરણ માટે ચોક્કસ રાસાયણિક સંકેતોની જરૂર હોય છે.
આ બીજ માત્ર યજમાન વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા મુક્ત થતા ચોક્કસ રાસાયણિક ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો (જેમ કે સ્ટ્રિગોલેક્ટોન્સ) ની હાજરીમાં જ અંકુરિત થાય છે.
આ પદ્ધતિ સુનિશ્ચિત કરે છે કે પરોપજીવી ત્યારે જ અંકુરિત થાય જ્યારે તેની નજીક યોગ્ય યજમાન હોય,જે તેના અસ્તિત્વની શક્યતા વધારે છે.

(B) . સ્કેરિફિકેશન એ સખત બીજાવરણને નરમ અથવા નબળું પાડવાની યાંત્રિક અથવા રાસાયણિક પદ્ધતિ છે. આ પ્રક્રિયા ચીપિંગ,ફાઇલિંગ,મશીન થ્રેશિંગ અથવા ગરમ પાણી,ફેટ સોલ્વન્ટ કે $H_2SO_4$ નો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે,જેથી પાણી અને ઓક્સિજન બીજમાં પ્રવેશી શકે અને સુષુપ્તતા તૂટી શકે.

(B) બીજ સુષુપ્તતા એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં બીજ સામાન્ય રીતે અંકુરણ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ અંકુરિત થતા નથી.
ઘણા કઠોળના બીજમાં,બીજાવરણ ખૂબ જ સખત હોય છે અને તે પાણી તથા ઓક્સિજન માટે અપ્રવેશ્ય હોય છે.
આ સખત બીજાવરણ એક યાંત્રિક અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે ભ્રૂણને પાણીનું શોષણ કરતા અને વાયુઓની આપ-લે કરતા અટકાવે છે,જે અંકુરણ માટે જરૂરી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ શરૂ કરવા માટે અનિવાર્ય છે.
તેથી,આ બીજમાં સુષુપ્તતાનું મુખ્ય કારણ સખત બીજાવરણ છે.

(A) નવી લણણી કરેલા બટાકાના કંદ તરત જ અંકુરિત થતા નથી કારણ કે તેઓ સુષુપ્ત અવસ્થા (Dormancy) માં હોય છે.
સુષુપ્ત અવસ્થા એ વનસ્પતિ અથવા બીજના જીવનચક્રનો એવો સમયગાળો છે જેમાં વૃદ્ધિ અને વિકાસ કામચલાઉ ધોરણે અટકી જાય છે.
આ શારીરિક સ્થિતિ કંદને અંકુરિત થતા અટકાવે છે,ભલે તાપમાન અને ભેજ જેવી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અનુકૂળ હોય.
આ એક ઉત્ક્રાંતિજન્ય અનુકૂલન છે જે વનસ્પતિને પ્રતિકૂળ ઋતુઓમાં વૃદ્ધિ કરતા અટકાવે છે.

(D) બીજ સુષુપ્તાવસ્થા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજ અંકુરિત થતા નથી.
બીજ સુષુપ્તાવસ્થા તોડવાની પદ્ધતિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. $Scarification$: સખત બીજાવરણને યાંત્રિક અથવા રાસાયણિક રીતે ઘસીને પાણી અને વાયુઓ માટે પ્રવેશ્ય બનાવવું.
$2$. $Stratification$: કુદરતી ચક્રની નકલ કરવા માટે બીજને ઠંડા અથવા ગરમ તાપમાન જેવી ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં રાખવા.
$3$. $Environmental$ $factors$: પ્રકાશ,દબાણ અને તાપમાનની સ્થિતિમાં ફેરફાર કરવાથી સુષુપ્તાવસ્થાનો અંત આવે છે અને અંકુરણ શરૂ થાય છે.
તેથી,ઉલ્લેખિત તમામ પદ્ધતિઓ બીજ સુષુપ્તાવસ્થા તોડવા અથવા ઘટાડવા માટે અસરકારક છે.

(C) $Nigella$ અને $Lily$ ના બીજને નકારાત્મક ફોટોબ્લાસ્ટિક (negatively photoblastic) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
આનો અર્થ એ છે કે તેમનું અંકુરણ પ્રકાશની હાજરી દ્વારા અવરોધાય છે.
તેથી,આ બીજ અંધારામાં શ્રેષ્ઠ રીતે અંકુરિત થાય છે.

(A) ક્વિસન્સ (Quiescence) એટલે બાહ્ય (exogenous) પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ જેવી કે પાણીની અછત,અતિશય તાપમાન અથવા પ્રકાશનો અભાવ,જેના કારણે સજીવમાં વિકાસ કે વૃદ્ધિ અટકી જાય છે. જ્યારે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પાછી આવે છે,ત્યારે સજીવ ફરીથી વૃદ્ધિ કરવાનું શરૂ કરે છે. આનાથી વિપરીત,સુષુપ્તતા (Dormancy) ઘણીવાર આંતરિક (endogenous) પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(C) સ્થગિતતા (Quiescence) એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં બીજ અંકુરણ પામવા માટે અસમર્થ હોય છે કારણ કે પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે પાણી,ઓક્સિજન અથવા તાપમાન) અનુકૂળ હોતી નથી,ભલે બીજ દેહધાર્મિક રીતે અંકુરણ માટે સક્ષમ હોય. જ્યારે પાણી અંદર પ્રવેશે છે,ત્યારે બીજાવરણ ફૂલે છે અને ભ્રૂણનો વિસ્તાર વધે છે,પરંતુ જો ચયાપચયની પ્રક્રિયા માટેની પરિસ્થિતિઓ પૂરી ન થાય,તો તે સ્થગિતતાની સ્થિતિમાં રહે છે.

(B) બીજ સુષુપ્તતા મુખ્યત્વે વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ એબ્સિસિક ઍસિડ $(ABA)$ દ્વારા પ્રેરાય છે.
$ABA$ એ વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે જે બીજ,કલિકાઓ અને ભૂગર્ભીય સંગ્રહી અંગોમાં અંકુરણને અટકાવે છે,જેથી તેઓ પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રહી શકે.
તેની સામે,ઇથિલિન ઘણીવાર અમુક બીજ અને કલિકાઓમાં સુષુપ્તતા દૂર કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

(B) એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તે બીજના વિકાસ,પરિપક્વતા અને સુષુપ્તતામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$ABA$ બીજના અંકુરણને અવરોધે છે અને સુષુપ્તતાને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે બીજને શુષ્કતા અને અન્ય પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સામે ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,$ABA$ ની હાજરી બીજ સુષુપ્તતા માટે જવાબદાર છે.

(B) બીજાંકુરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બીજ એક નવા છોડમાં વિકસે છે.
બીજાંકુરણ માટે પાણી એ સૌથી આવશ્યક પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે.
પાણી બીજમાં અંડકછિદ્ર (micropyle) દ્વારા પ્રવેશે છે,જેના કારણે બીજ ફૂલે છે,બીજાવરણ તૂટે છે અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી ઉત્સેચકો સક્રિય થાય છે.
પૂરતા પાણીના અભાવે,બીજ સુષુપ્ત અવસ્થામાં રહે છે.

(A) બીજનું અંકુરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બીજ એક નવા છોડમાં વિકસે છે. આ પ્રક્રિયા માટે જરૂરી આવશ્યક પરિબળો પાણી,ઓક્સિજન અને યોગ્ય તાપમાન છે.
$1$. પાણી: બીજના પુનઃજલીકરણ માટે પાણી જરૂરી છે,જે ઉત્સેચકોને સક્રિય કરે છે અને બીજાવરણને નરમ બનાવે છે.
$2$. ઓક્સિજન: વિકસતા ભ્રૂણને ઊર્જા પૂરી પાડવા માટે કોષીય શ્વસન માટે ઓક્સિજન જરૂરી છે.
$3$. તાપમાન: અંકુરણ દરમિયાન થતી ઉત્સેચકીય ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે ચોક્કસ તાપમાનની શ્રેણી જરૂરી છે.
પ્રકાશ એ તમામ બીજના અંકુરણ માટે સાર્વત્રિક રીતે જરૂરી નથી; કેટલાક બીજ (ફોટોબ્લાસ્ટિક) ને પ્રકાશની જરૂર હોય છે,જ્યારે ઘણા અન્ય બીજ અંધારામાં પણ સારી રીતે અંકુરિત થાય છે. તેથી,પ્રકાશને તમામ બીજના અંકુરણ માટે આવશ્યક પરિબળ ગણવામાં આવતું નથી.

(C) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી અવસ્થા છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ હોવા છતાં બીજનું અંકુરણ થતું નથી. $ABA$ (એબ્સિસિક એસિડ) મુખ્યત્વે બીજ સુષુપ્તતા પ્રેરે છે અને તેને જાળવી રાખે છે. તેનાથી વિપરીત,$GA$ (જિબરેલિક એસિડ) એ $ABA$ ના વિરોધી તરીકે કાર્ય કરે છે અને તે બીજ સુષુપ્તતા તોડવા અને બીજના અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે.

(D) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં બીજ સામાન્ય રીતે અંકુરણ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ અંકુરિત થતા નથી.
બીજ સુષુપ્તતાના કારણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. અપ્રવેશ્ય બીજાવરણ: બીજાવરણ પાણી અથવા ઓક્સિજન માટે અપ્રવેશ્ય હોઈ શકે છે,જે ભ્રૂણને ચયાપચયની પ્રક્રિયા શરૂ કરતા અટકાવે છે.
$2$. અવિકસિત ભ્રૂણ: કેટલીક જાતિઓમાં,બીજ વિકિરણ સમયે ભ્રૂણ સંપૂર્ણપણે વિકસિત હોતો નથી અને તેને પરિપક્વતા માટે સમયની જરૂર હોય છે.
$3$. રાસાયણિક અવરોધકોની હાજરી: એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ જેવા વૃદ્ધિ અવરોધકોની હાજરી અંકુરણને અટકાવે છે જ્યાં સુધી આ અવરોધકોની સાંદ્રતા ઘટે નહીં અથવા જિબરેલિન જેવા વૃદ્ધિ પ્રેરકો દ્વારા તેને દૂર કરવામાં ન આવે.
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો બીજ સુષુપ્તતાના સાચા કારણો છે.

(D) સ્ટ્રેટીફિકેશન એ બીજની સુષુપ્તતા તોડવા માટે કુદરતી શિયાળાની સ્થિતિનું અનુકરણ કરવા માટે બીજને આપવામાં આવતી સારવારની પ્રક્રિયા છે.
તેમાં બીજને ચોક્કસ સમયગાળા માટે નીચા તાપમાને અને ભેજયુક્ત સ્થિતિમાં રાખવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા શિયાળા દરમિયાન બીજ જે પર્યાવરણીય સંકેતોનો અનુભવ કરે છે તેનું અનુકરણ કરે છે,જેથી વસંતઋતુમાં અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પાછી આવે ત્યારે તે અંકુરિત થઈ શકે.
સ્કેરિફિકેશનમાં પાણી અને ઓક્સિજનના પ્રવેશ માટે બીજાવરણને ભૌતિક અથવા રાસાયણિક રીતે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે છે.
વર્નલાઇઝેશન એ નીચા તાપમાનના સમયગાળા દ્વારા પુષ્પસર્જનને પ્રોત્સાહન આપવાની પ્રક્રિયા છે.
કીલેશન એ ધાતુના આયનો સાથે જટિલ સંયોજનો બનાવવાની રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે.

(A) સખત બીજાવરણને યાંત્રિક અથવા રાસાયણિક રીતે તોડવાની,ઘસવાની અથવા તેમાં ફેરફાર કરવાની પ્રક્રિયાને $Scarification$ (સ્કેરિફિકેશન) કહેવામાં આવે છે,જેથી તે પાણી અને વાયુઓ માટે પ્રવેશશીલ બની શકે. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ સખત બીજાવરણ ધરાવતા બીજોમાં રહેલી ભૌતિક સુષુપ્તતાને દૂર કરવા માટે થાય છે,જેનાથી બીજાંકુરણ શક્ય બને છે.

(D) કલિકાની સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ કલિકાઓનો વિકાસ અટકી જાય છે.
થાયોયુરીયા એ એક એવું રાસાયણિક સંયોજન છે જે બટાકા અને અમુક ફળના વૃક્ષો જેવા વિવિધ છોડમાં કલિકાની સુષુપ્તતાને અસરકારક રીતે તોડવા માટે જાણીતું છે,જે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને ઉત્તેજિત કરીને અંકુરણ વધારવામાં મદદ કરે છે.
$IAA$ (ઇન્ડોલ$-3-$એસેટિક એસિડ) એ ઓક્સિન છે,$2, 4-D$ એ કૃત્રિમ ઓક્સિન છે,અને ઝિએટિન એ સાયટોકાઇનિન છે,જે વનસ્પતિના વિકાસ અને વૃદ્ધિમાં અલગ ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) સ્કેરીફીકેશન એ એક ભૌતિક અથવા રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેમાં બીજાવરણને તોડીને,ઘસીને અથવા તેમાં ફેરફાર કરીને તેને પાણી અને વાયુઓ માટે પ્રવેશશીલ બનાવવામાં આવે છે. સખત અને અભેદ્ય બીજાવરણ ધરાવતા બીજમાં અંકુરણ શરૂ કરવા માટે આ પ્રક્રિયા ઘણીવાર જરૂરી હોય છે. સ્તરીકરણમાં બીજની સુષુપ્તતા તોડવા માટે તેને ઠંડા તાપમાનમાં રાખવામાં આવે છે,જ્યારે વસંતીકરણ એ લાંબા સમય સુધી ઠંડીના સંપર્કમાં આવવાથી પુષ્પસર્જનની પ્રેરણા આપતી પ્રક્રિયા છે.

(C) બીજની અંકુરણ ક્ષમતા (viability) $TTC$ (Triphenyl Tetrazolium Chloride) કસોટીની મદદથી નક્કી કરવામાં આવે છે.
આ કસોટીમાં,ભ્રૂણના જીવંત પેશીઓ રંગહીન $TTC$ નું રિડક્શન કરીને તેને ફોર્મેઝાન નામના લાલ રંગના સંયોજનમાં ફેરવે છે.
જો ભ્રૂણ જીવંત હોય,તો તે લાલ રંગનો બને છે,જે દર્શાવે છે કે બીજ અંકુરણ ક્ષમતા ધરાવે છે.
$IAA$ (Indole$-3-$acetic acid) અને $ABA$ (Abscisic acid) એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો છે,જ્યારે $NADP$ એ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં સંકળાયેલ સહઉત્સેચક છે.

(B) સ્તરીકરણ (Stratification) એ બીજને કુદરતી શિયાળાની સ્થિતિ જેવી પરિસ્થિતિમાં રાખવાની પ્રક્રિયા છે,જે અંકુરણ પહેલાં બીજ માટે જરૂરી હોય છે. ઘણા બીજને સુષુપ્ત અવસ્થા તોડવા અને અંકુરણ પ્રેરવા માટે ઠંડા અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં (નીચા તાપમાને) સંગ્રહિત કરવાની જરૂર પડે છે. આ પ્રક્રિયાને સ્તરીકરણ કહેવામાં આવે છે.

(C) બીજને ભેજ અને નીચા તાપમાન સામે ટકી રહેવાની ક્ષમતાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. $Orthodox$ (રૂઢીગત) બીજ એવા બીજ છે જે ભેજનું નોંધપાત્ર પ્રમાણ ઘટવા છતાં (સૂકવણી) અને નીચા તાપમાનને સહન કરી શકે છે,જેના કારણે તેમને બીજ બેંકમાં લાંબા સમય સુધી સંગ્રહિત કરી શકાય છે.
$2$. $Recalcitrant$ (રીક્રાલ્સીટ્રન્ટ) બીજ એવા બીજ છે જે સૂકવણી અથવા નીચા તાપમાનને સહન કરી શકતા નથી અને જો તેમને સૂકવવામાં આવે અથવા થીજવી દેવામાં આવે તો તેઓ ઝડપથી તેમની જીવિતતા ગુમાવે છે.
તેથી,જે બીજ ભેજ અને તાપમાનના ઘટાડા સામે સહિષ્ણુતા દાખવે છે તેને $Orthodox$ બીજ કહેવામાં આવે છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ (સ્ટ્રેટિફિકેશન) છે.
$1$. સ્ટ્રેટિફિકેશન એ બીજની સુષુપ્તતા તોડવા અને અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભેજવાળી પરિસ્થિતિમાં બીજને નીચા તાપમાને રાખવાની પ્રક્રિયા છે. આ કુદરતી શિયાળાની પરિસ્થિતિનું અનુકરણ કરે છે.
$2$. સ્કેરિફિકેશનમાં બીજાવરણનું ભૌતિક અથવા રાસાયણિક વિઘટન કરવામાં આવે છે જેથી પાણી અને ઓક્સિજન અંદર પ્રવેશી શકે,જે ભૌતિક સુષુપ્તતા તોડવામાં મદદ કરે છે.
$3$. વર્નાલાઇઝેશન (વસંતીકરણ) એ છોડમાં લાંબા સમય સુધી ઠંડીના સંપર્ક દ્વારા પુષ્પસર્જનને પ્રેરિત કરવાની પ્રક્રિયા છે,જે સામાન્ય રીતે બીજને બદલે યુવાન છોડ પર લાગુ કરવામાં આવે છે.
$4$. ચિલેશન એ એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેનો ઉપયોગ જમીનમાં સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોને છોડ માટે વધુ ઉપલબ્ધ બનાવવા માટે થાય છે.
તેથી,બીજની સુષુપ્તતા તોડવા માટે ભેજવાળી અને ઠંડી પરિસ્થિતિમાં બીજની ચોક્કસ સારવારને સ્ટ્રેટિફિકેશન કહેવામાં આવે છે.

(B) ફિનોલિક એસિડ એ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે બીજ અંકુરણના અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેઓ બીજ સુષુપ્તતાને પ્રોત્સાહન આપીને કાર્ય કરે છે,જેનાથી પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં બીજને અંકુરિત થતા અટકાવે છે.
તેથી,ફિનોલિક એસિડને બીજ સુષુપ્તતા પ્રેરક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) બીજની સુષુપ્તતા તોડવા અને અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બીજને ભેજવાળી સ્થિતિમાં નીચા તાપમાને રાખવાની પ્રક્રિયાને $Stratification$ (સ્તરીકરણ) કહેવામાં આવે છે.
$Vernalization$ (વસંતીકરણ) એ નીચા તાપમાનના સમયગાળા દ્વારા પુષ્પસર્જનને પ્રોત્સાહન આપવાની પ્રક્રિયા છે.
$Bolting$ (બોલ્ટિંગ) એ કૃષિ અને બાગાયતી પાકોમાં પુષ્પદંડનું અકાળે નિર્માણ થવું છે.
$Parthenocarpy$ (અફલિત ફળ વિકાસ) એટલે ફલન વગર ફળનો વિકાસ થવો.

(D) બીજની સુષુપ્તતા એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજને અંકુરિત થતા અટકાવવામાં આવે છે.
જિબરેલિન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવોનો એક વર્ગ છે જે બીજની સુષુપ્તતા તોડવામાં અને અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ $\alpha$-એમાયલેઝ જેવા હાઇડ્રોલિટીક ઉત્સેચકોના સંશ્લેષણને પ્રેરિત કરીને કાર્ય કરે છે, જે સંગ્રહિત સ્ટાર્ચને શર્કરામાં તોડે છે, જે વધતા ભ્રૂણને ઊર્જા પૂરી પાડે છે.
બીજી તરફ, એબ્સિસિક એસિડ બીજની સુષુપ્તતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને જાળવી રાખવા માટે જાણીતું છે.
તેથી, બીજની સુષુપ્તતા દૂર કરવા માટે $Gibberellic acid$ (જિબરેલિક એસિડ) એ યોગ્ય રસાયણ છે.

(C) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજ અંકુરિત થતા નથી. આ સુષુપ્તતા કુદરતી પદ્ધતિઓ (જેમ કે પ્રાણીઓના પાચનતંત્રમાંથી પસાર થવું,સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા,અથવા ચોક્કસ તાપમાનના ચક્રમાં સંપર્ક) તેમજ માનવસર્જિત પદ્ધતિઓ (જેમ કે સ્કેરિફિકેશન,સ્ટ્રેટિફિકેશન,અથવા રાસાયણિક ઉપચાર) દ્વારા દૂર કરી શકાય છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો છે. વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે કોબીજ અને ગાજર દ્વિવર્ષાયુ (biennial) વનસ્પતિઓ છે,બહુવર્ષાયુ નથી.

(B) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજને અંકુરિત થતા અટકાવવામાં આવે છે.
$Abscisic \ acid$ $(ABA)$ એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અવરોધક છે જે બીજ સુષુપ્તતાને પ્રેરિત કરવામાં અને જાળવી રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
તે જિબરેલિન જેવા વૃદ્ધિ-પ્રેરક અંતઃસ્ત્રાવોના વિરોધી તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનાથી અકાળ અંકુરણને અટકાવે છે અને બીજને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

(C) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજ અંકુરિત થતા નથી.
$(I)$ યાંત્રિક સ્કેરિફિકેશન (છરી અથવા સેન્ડપેપરનો ઉપયોગ કરીને) એ સખત બીજાવરણને તોડવા માટેની માનવસર્જિત પદ્ધતિ છે.
$(II)$ પ્રાણીઓના પાચનમાર્ગમાંથી બીજનું પસાર થવું એ એક કુદરતી પ્રક્રિયા (જૈવિક સ્કેરિફિકેશન) છે જે સુષુપ્તતા તોડવામાં મદદ કરે છે,તે માનવસર્જિત પદ્ધતિ નથી.
$(III)$ ઠંડી સ્થિતિ (સ્ટ્રેટિફિકેશન) નો ઉપયોગ ઘણીવાર અવરોધક પદાર્થોને દૂર કરવા માટે થાય છે,જે નર્સરી અથવા પ્રયોગશાળાઓમાં મનુષ્યો દ્વારા લાગુ કરવામાં આવતી તકનીક છે.
$(IV)$ જિબરેલિક એસિડ અને નાઈટ્રેટ્સ જેવા રસાયણોનો ઉપયોગ એ અંકુરણને ઉત્તેજિત કરવા માટેની માનવસર્જિત પદ્ધતિ છે.
તેથી,માત્ર $(II)$ એ કુદરતી પ્રક્રિયા છે અને માનવસર્જિત પદ્ધતિ નથી.

(B) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં બીજ સામાન્ય રીતે અંકુરણ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ અંકુરિત થતા નથી.
બીજ સુષુપ્તતા માટે જવાબદાર મુખ્ય પરિબળોમાંનું એક સખત અને અભેદ્ય બીજાવરણની હાજરી છે,જે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી પાણી અને ઓક્સિજનના પ્રવેશને અટકાવે છે.
વધુમાં,એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ જેવા વૃદ્ધિ અવરોધકોની હાજરી પણ સુષુપ્તતામાં ફાળો આપે છે.
તેનાથી વિપરીત,$GA$ (જિબરેલિક એસિડ) અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપે છે અને સુષુપ્તતા તોડે છે.
તેથી,સખત બીજાવરણ એ એક ભૌતિક પરિબળ છે જે બીજ સુષુપ્તતાનું કારણ બને છે.

(C) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી અવસ્થા છે જેમાં બીજ સામાન્ય રીતે અંકુરણ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ અંકુરિત થતા નથી.
ભલે બીજાવરણ પાણીના શોષણને કારણે ફૂલે અને ભ્રૂણ વૃદ્ધિ માટે તૈયાર હોય,છતાં સખત બીજાવરણ,રાસાયણિક અવરોધકો અથવા અપરિપક્વ ભ્રૂણ જેવા વિવિધ પરિબળોને કારણે બીજ દેહધાર્મિક રીતે નિષ્ક્રિય અથવા સુષુપ્ત રહે છે.
આ અવસ્થાને બીજ સુષુપ્તતા (Seed Dormancy) કહેવામાં આવે છે.

(C) ભેજવાળા વાતાવરણમાં બીજની સુષુપ્તતા તોડવા અને અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બીજને નીચા તાપમાને રાખવાની પ્રક્રિયાને $\text{સ્તરીકરણ}$ (Stratification) કહેવામાં આવે છે।
આ પદ્ધતિ કુદરતી શિયાળાની સ્થિતિનું અનુકરણ કરે છે, જે બીજને સંકેત આપે છે કે કઠોર ઋતુ પૂરી થઈ રહી છે અને હવે અંકુરણ માટે સલામત સમય છે।
$\text{વાસંતીકરણ}$ (વિકલ્પ $A$) એ નીચા તાપમાન દ્વારા પુષ્પસર્જનને પ્રોત્સાહન આપવાની પ્રક્રિયા છે, બીજની સુષુપ્તતા તોડવાની નહીં।

(N/A) વ્યાખ્યા: બીજની સુષુપ્તાવસ્થા એટલે એવી સ્થિતિ કે જેમાં બાહ્ય પરિબળો (ભેજ,તાપમાન,ઓક્સિજન) સાનુકૂળ હોવા છતાં બીજ અંકુરણ પામવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
સમજૂતી: આ સ્થિતિ બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિબળોને બદલે આંતરિક પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. બીજ ચોક્કસ સમયગાળા માટે વિશ્રામ અવસ્થામાં રહે છે.
સુષુપ્તાવસ્થા માટેના કારણો:
$1$. અપ્રવેશશીલ અને સખત બીજાવરણ.
$2$. $ABA$ (એબ્સિસિક એસિડ) જેવા અવરોધક રસાયણોની હાજરી.
$3$. ફિનોલિક એસિડ્સ અને પેરા-એસ્કોર્બિક એસિડની હાજરી.
$4$. અપરિપક્વ ભ્રૂણ.
સુષુપ્તાવસ્થા દૂર કરવાની પદ્ધતિઓ:
$1$. યાંત્રિક પદ્ધતિ (Scarification): કાચકાગળ (sandpaper) વડે બીજાવરણને ઘસીને અથવા છરી વડે તેને પાણી અને વાયુઓ માટે પ્રવેશશીલ બનાવવું.
$2$. રાસાયણિક ઉપચાર: અવરોધક પદાર્થોની અસરને દૂર કરવા માટે $GA_3$ (જિબરેલિક એસિડ) અથવા નાઈટ્રેટ્સ જેવા રસાયણોનો ઉપયોગ કરવો.
$3$. સ્તરીકરણ (Stratification): બીજને ચોક્કસ નીચા તાપમાને રાખીને સુષુપ્તાવસ્થા તોડવી.
$4$. પર્યાવરણીય ફેરફાર: પ્રકાશ અને તાપમાનની સ્થિતિમાં ફેરફાર કરીને અંકુરણને ઉત્તેજિત કરવું.
$5$. કુદરતી પ્રક્રિયાઓ: સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા અથવા પ્રાણીઓના પાચનતંત્રમાંથી પસાર થવાથી પણ બીજાવરણ તૂટી શકે છે.

(N/A) બીજ સુષુપ્તાવસ્થા કુદરતી પ્રક્રિયાઓ અથવા માનવ-સર્જિત પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા દૂર કરી શકાય છે:
$1$. યાંત્રિક સ્કારિફિકેશન (Mechanical Scarification): જો બીજાવરણ અભેદ્ય હોય, તો તેને કાચકાગળ (sandpaper) વડે ઘસીને અથવા યાંત્રિક દબાણ આપીને છિદ્રિષ્ઠ કરી શકાય છે.
$2$. ભૌતિક પદ્ધતિઓ: બીજને જોરથી હલાવવાથી પણ સુષુપ્તાવસ્થા દૂર કરવામાં મદદ મળે છે.
$3$. સૂક્ષ્મજીવીય ક્રિયા: કુદરતમાં, સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ બીજાવરણનું વિઘટન કરવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી સુષુપ્તાવસ્થા તૂટે છે.
$4$. પાચનમાર્ગ: બીજને પ્રાણીઓના પાચનમાર્ગમાંથી પસાર કરવાથી, પાચક ઉત્સેચકોની અસરને કારણે બીજાવરણ નરમ બને છે અને સુષુપ્તાવસ્થા દૂર થાય છે.
$5$. રાસાયણિક ઉપચાર: $Gibberellic \text{ } Acid$ $(GA_3)$ અથવા નાઈટ્રેટ જેવા રસાયણોનો ઉપયોગ કરીને સુષુપ્તાવસ્થા તોડી શકાય છે, જે વૃદ્ધિ અવરોધકોની અસરને તટસ્થ કરે છે.
$6$. પર્યાવરણીય પરિબળો: પ્રકાશ, તાપમાન અને શીતન (chilling) જેવી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફાર કરીને બીજ સુષુપ્તાવસ્થાને અસરકારક રીતે દૂર કરી શકાય છે.

(N/A) $\rightarrow$ સુષુપ્ત બીજ ચોક્કસ સમયગાળા માટે અંકુરિત થતા નથી. આ સમયગાળો દિવસો કે મહિનાઓનો હોઈ શકે છે,જેને $\text{સુષુપ્તતાનો સમયગાળો}$ કહેવાય છે.
$\rightarrow$ $\text{સુષુપ્તતાના કારણો}$:
$(a)$ $\text{અપ્રવેશશીલ બીજાવરણ}$: ઘણી વનસ્પતિઓમાં બીજાવરણ પાણી (દા.ત.,$\text{Chenopodium}$,$\text{Trigonella}$,$\text{Melilotus}$),ઓક્સિજન (દા.ત.,$\text{Brassica alba}$,$\text{Pyrus malus}$) અથવા રસાયણો (દા.ત.,$\text{Xanthium}$) માટે અપ્રવેશશીલ હોય છે.
$(b)$ $\text{યાંત્રિક અવરોધ}$: કેટલીક વનસ્પતિઓમાં બીજાવરણ ખૂબ જ સખત હોય છે,જે ભ્રૂણના વિકાસમાં યાંત્રિક અવરોધ ઊભો કરે છે (દા.ત.,$\text{Capsella}$,$\text{Lepidium}$).
$(c)$ $\text{રાસાયણિક અવરોધકો}$: કેટલાક બીજ $\text{Abscisic acid (ABA)}$,ફિનોલિક એસિડ,કૌમરિન અથવા ટૂંકી શૃંખલાવાળા ફેટી એસિડ જેવા અવરોધકો ઉત્પન્ન કરે છે જે અંકુરણને અટકાવે છે. આ ફળ (દા.ત.,ટામેટાના રસમાં $\text{Ferulic acid}$),ભ્રૂણપોષ (દા.ત.,$\text{Xanthium}$) અથવા બીજાવરણ (દા.ત.,$\text{Cucurbita}$) માં હોઈ શકે છે.
$(d)$ $\text{અપરિપક્વ ભ્રૂણ}$: ઘઉં,જવ અને ઓટ્સ જેવા બીજને પરિપક્વ થવા અને અંકુરણ ક્ષમતા મેળવવા માટે આરામની જરૂર હોય છે. આ સમય દરમિયાન તેઓ જરૂરી અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ કરે છે.
$\rightarrow$ $\text{સુષુપ્તતા તોડવાની પદ્ધતિઓ}$:
$(1)$ $\text{તાપમાનની સારવાર}$: વૃદ્ધિ અવરોધકોને નિષ્ક્રિય કરવા માટે ગરમી કે ઠંડીનો ઉપયોગ.
$(2)$ $\text{યાંત્રિક પદ્ધતિ}$: સખત બીજાવરણને યાંત્રિક રીતે ઘસીને નબળું પાડવું.
$(3)$ $\text{જૈવિક ક્રિયા}$: જમીનમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવો સખત બીજાવરણનું વિઘટન કરીને તેને નબળું પાડે છે.
$(4)$ $\text{લીચિંગ}$: વરસાદ કે સિંચાઈના પાણી દ્વારા અવરોધકોને દૂર કરવા.
$(5)$ $\text{પરિપક્વતા}$: ભ્રૂણને પરિપક્વ થવા માટે પૂરતો સમય આપવો.

(B) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજને અંકુરિત થતા અટકાવવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ વિવિધ વૃદ્ધિ અવરોધકો દ્વારા જાળવવામાં આવે છે.
$1$. એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$,ફિનોલિક એસિડ અને પેરા-એસ્કોર્બિક એસિડ એ જાણીતા વૃદ્ધિ અવરોધકો છે જે બીજ સુષુપ્તતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
$2$. જિબરેલિક એસિડ $(GA)$ એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ પ્રેરક છે જે $ABA$ ની વિરુદ્ધ કાર્ય કરે છે. તે બીજ સુષુપ્તતા તોડવામાં મદદ કરે છે અને અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેથી,જિબરેલિક એસિડ એ અવરોધક પદાર્થ નથી; પરંતુ તે બીજ અંકુરણ માટે ઉત્તેજક પદાર્થ છે.

(A) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજનું અંકુરણ થતું નથી.
આ પ્રક્રિયા વિવિધ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$Abscisic$ $acid$,$Phenolic$ $acid$ અને $Para-ascorbic$ $acid$ જેવા પદાર્થો બીજ સુષુપ્તતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
$Gibberellic$ $acid$ $(GA)$ એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ પ્રેરક છે જે આ અવરોધકોની વિરુદ્ધ કાર્ય કરે છે અને બીજ સુષુપ્તતા તોડવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી અંકુરણને પ્રોત્સાહન મળે છે.
તેથી,$Gibberellic$ $acid$ એ અવરોધક નથી.

(C) જ્યારે બીજ પુખ્ત બને છે,ત્યારે તેની ચયાપચયની પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે અને તે સુષુપ્ત અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,બીજ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં પાણી ગુમાવે છે,જે સામાન્ય રીતે તેના કુલ વજનના લગભગ $10-15\%$ જેટલું થઈ જાય છે.
આ નિર્જલીકરણ (dehydration) બીજને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા અને અંકુરણ સુધી તેની જીવિતતા જાળવી રાખવા માટે અત્યંત આવશ્યક છે.

(A) બીજ સુષુપ્તા એ એવી અવસ્થા છે જેમાં બીજ અંકુરણ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ હોવા છતાં અંકુરિત થતા નથી. આ તબક્કે,બીજ શુષ્ક બને છે અને ભ્રુણની ચયાપચયીક ક્રિયાઓ નોંધપાત્ર રીતે ધીમી પડી જાય છે જેથી ઉર્જાનો સંગ્રહ થઈ શકે અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પાછી ન આવે ત્યાં સુધી તે જીવંત રહી શકે.

(D) બીજાંકુરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બીજ એક નવા છોડમાં વિકસે છે.
સફળ બીજાંકુરણ માટે,બીજને ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓની જરૂર હોય છે,જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ભેજ (પાણી): તે ઉત્સેચકોની સક્રિયતા અને બીજાવરણને નરમ બનાવવા માટે આવશ્યક છે.
$2$. ઓક્સિજન $(O_2)$: તે વિકસતા ભ્રૂણને ઊર્જા પૂરી પાડવા માટે કોષીય શ્વસન માટે જરૂરી છે.
$3$. અનુકૂળ તાપમાન: મોટાભાગના બીજને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ શરૂ કરવા માટે શ્રેષ્ઠ તાપમાનની જરૂર હોય છે.
$CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) બીજાંકુરણ માટે જરૂરી નથી; વાસ્તવમાં,$CO_2$ ની ઊંચી સાંદ્રતા આ પ્રક્રિયાને અવરોધી શકે છે.
તેથી,$CO_2$ એ બીજાંકુરણ માટેની અનુકૂળ પરિસ્થિતિ નથી.

(B) બીજનો સંગ્રહ એ ખેતી અને સંરક્ષણ માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે. બીજ લાંબા સમય સુધી જીવંત રહે તે માટે,તેમણે ચયાપચયની નિષ્ક્રિયતાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવી જરૂરી છે,જેને બીજ સુષુપ્તતા (seed dormancy) કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ દરમિયાન,બીજમાં રહેલા પાણીનું પ્રમાણ ઘટાડવામાં આવે છે (નિર્જલીકરણ),જે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને અટકાવે છે અને બીજને ફૂગ કે બેક્ટેરિયાના ચેપથી બચાવે છે. બીજાંકુરણ એ સંગ્રહની વિરુદ્ધ પ્રક્રિયા છે,કારણ કે તેમાં ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ સક્રિય થાય છે,જે સંગ્રહ દરમિયાન થાય તો બીજની જીવંતતા ગુમાવી શકે છે. તેથી,સફળ બીજ સંગ્રહ માટે સુષુપ્તતા પ્રાપ્ત કરવી એ સૌથી આવશ્યક પરિબળ છે.