Seed Dormancy Questions in Gujarati

(D) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજનું અંકુરણ થતું નથી.
એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ જેવા અવરોધક પદાર્થો આ સુષુપ્તતા જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર છે.
સુષુપ્તતા તોડવાની પદ્ધતિઓમાં ઠંડીનું તાપમાન (સ્ટ્રેટિફિકેશન),જિબરેલિન $(GA)$ નો ઉપયોગ અને નાઈટ્રેટ સાથેની સારવારનો સમાવેશ થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,એસ્કોર્બિક એસિડ એક અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે જે બીજની સુષુપ્તતાને દૂર કરવાને બદલે તેને પ્રોત્સાહન આપે છે અથવા જાળવી રાખે છે.

(D) સ્ટ્રેટિફિકેશન એ બીજની સુષુપ્ત અવસ્થા તોડવા અને અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બીજને ભેજની હાજરીમાં નીચા તાપમાને $(5-10^{\circ}C)$ રાખવાની પ્રક્રિયા છે.
સ્કેરિફિકેશનમાં બીજાવરણને પાણી અને વાયુઓ માટે પ્રવેશ્ય બનાવવા માટે તેને ભૌતિક અથવા રાસાયણિક રીતે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે છે.
વર્નાલાઇઝેશન એ વનસ્પતિને નીચા તાપમાનના સંપર્કમાં લાવીને પુષ્પસર્જનને પ્રોત્સાહન આપવાની પ્રક્રિયા છે.
ચિલેશન એ ધાતુના આયનો સાથે જટિલ બંધારણો બનાવવાની રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે.

(C) બીજના અંકુરણ માટે પાણી અનિવાર્ય છે. તે ઉત્સેચકોને સક્રિય કરીને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ શરૂ કરે છે,બીજાવરણને નરમ બનાવે છે અને ભ્રૂણને વિકસિત થઈને બહાર આવવા માટે મદદ કરે છે. જોકે છોડના આગળના વિકાસ માટે પોષક તત્વો અને પ્રકાશ જરૂરી છે,પરંતુ પ્રારંભિક અંકુરણ પ્રક્રિયા માટે પાણી સૌથી મહત્વની જરૂરિયાત છે.

(D) સ્ટ્રેટિફિકેશન (સ્તરીકરણ) માં બીજની સુષુપ્ત અવસ્થા તોડવા અને અંકુરણને પ્રેરિત કરવા માટે તેને પૂરતી ભેજવાળી સ્થિતિમાં નીચા તાપમાને $(5^{\circ} C - 10^{\circ} C)$ રાખવામાં આવે છે.

(A) સુષુપ્ત અવસ્થા (Dormancy) એ એક એવી શારીરિક સ્થિતિ છે જેમાં બીજ અથવા કલિકાઓ અંકુરિત થવામાં અથવા વૃદ્ધિ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે,ભલે વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે પાણી,તાપમાન અને ઓક્સિજન) ઉપલબ્ધ હોય. ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનું આ કામચલાઉ સ્થગિત થવું વનસ્પતિને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રહેવામાં મદદ કરે છે.

(C) નિષ્ક્રિયતા (Quiescence) એ બીજ અથવા વનસ્પતિના અંગની એવી સ્થિતિ છે જ્યાં અંકુરણ અથવા વૃદ્ધિ માટે જરૂરી યોગ્ય બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે પાણી,તાપમાન અથવા પ્રકાશ) ના અભાવને કારણે વૃદ્ધિ અટકી જાય છે. એકવાર આ પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડવામાં આવે,પછી સજીવ ફરીથી વૃદ્ધિ શરૂ કરે છે. આનાથી વિપરીત,સુષુપ્તાવસ્થા (Dormancy) ઘણીવાર આંતરિક પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(C) ટામેટામાં,બીજ સુષુપ્તતા મુખ્યત્વે ફળના ગર્ભ (pulp) માં રહેલા રાસાયણિક અવરોધકોને કારણે થાય છે. ખાસ કરીને,ટામેટાના ગર્ભમાં રહેલું ફેર્યુલિક એસિડ અંકુરણ અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે બીજને ફળની અંદર હોય ત્યારે અંકુરિત થતા અટકાવે છે. આ પદ્ધતિ સુનિશ્ચિત કરે છે કે બીજ ફેલાયા પહેલા અકાળે અંકુરિત ન થાય.

(D) બીજ અંકુરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બીજમાંથી છોડનો વિકાસ થાય છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,મૂળતંત્ર બનાવવા માટે ભ્રૂણમૂળ બહાર આવે છે.
ચયાપચયની પ્રવૃત્તિમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે,જેના પરિણામે ઉર્જા પૂરી પાડવા માટે શ્વસન દરમાં વધારો થાય છે.
વિકાસને ટેકો આપવા માટે પોલિસેકરાઇડ્સ અને પ્રોટીન જેવા સંગ્રહિત ખોરાકનો જળવિભાજન દ્વારા સરળ સ્વરૂપોમાં રૂપાંતર થાય છે.
જોકે,અંકુરણના પ્રારંભિક તબક્કે પ્રકાશસંશ્લેષણ થતું નથી કારણ કે અંકુર સામાન્ય રીતે જમીનની નીચે હોય છે અથવા શરૂઆતમાં બીજપત્રોમાં સંપૂર્ણ વિકસિત પ્રકાશસંશ્લેષણ તંત્રનો અભાવ હોય છે.

(D) બીજ સુષુપ્તાવસ્થા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં બીજ સામાન્ય રીતે અંકુરણ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ અંકુરિત થતા નથી.
$1$. સખત બીજાવરણ પાણીના શોષણ અને વાયુ વિનિમયને ભૌતિક રીતે અવરોધી શકે છે,જે અંકુરણને અટકાવે છે.
$2$. પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે પાણીનો અભાવ અથવા અતિશય તાપમાન) અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે કુદરતી રીતે સુષુપ્તાવસ્થા પ્રેરે છે.
$3$. એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અવરોધક છે જે બીજ સુષુપ્તાવસ્થાને પ્રેરવામાં અને જાળવી રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
આ તમામ પરિબળો સુષુપ્તાવસ્થામાં ફાળો આપતા હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) કેટલાક બીજ પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે,જેને ફોટોબ્લાસ્ટિક બીજ કહેવામાં આવે છે.
ધન ફોટોબ્લાસ્ટિક બીજ એવા બીજ છે જે માત્ર પ્રકાશની હાજરીમાં જ અંકુરિત થાય છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Viscum$,$Lactuca$ અને $Rumex$.
તેનાથી વિપરીત,ઋણ ફોટોબ્લાસ્ટિક બીજ એવા બીજ છે જે પ્રકાશની હાજરીમાં અંકુરિત થતા નથી,જેમ કે ડુંગળી અને ટામેટા.

(N/A) બીજ સુષુપ્તતાના કારણો:
$1$. અલ્પવિકસિત ભ્રૂણ: બીજ વિકિરણ સમયે ભ્રૂણ સંપૂર્ણપણે પરિપક્વ ન હોઈ શકે.
$2$. અભેદ્ય બીજાવરણ: બીજાવરણ પાણી અથવા ઓક્સિજન માટે અભેદ્ય હોઈ શકે છે,જે અંકુરણ માટે જરૂરી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને અટકાવે છે.
$3$. યાંત્રિક રીતે મજબૂત બીજાવરણ: સખત બીજાવરણ ભ્રૂણના વિસ્તરણને ભૌતિક રીતે રોકે છે.
$4$. અંકુરણ અવરોધકોની હાજરી: એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ જેવા રસાયણો જનીન ટ્રાન્સક્રિપ્શન અને ઉત્સેચક સંશ્લેષણને દબાવીને અંકુરણને અટકાવે છે.
$5$. વૃદ્ધિ પ્રેરકોનો અભાવ: સુષુપ્ત બીજમાં જિબરેલિન $(GA)$ નો અભાવ અંકુરણની શરૂઆતને અટકાવે છે.
બીજ સુષુપ્તતા દૂર કરવાની પદ્ધતિઓ:
$1$. કુદરતી રીતે: જ્યારે જિબરેલિનનું પ્રમાણ વધે છે અને $ABA$ કરતા વધી જાય છે,ત્યારે અવરોધક અસર દૂર થાય છે અને ભ્રૂણ સક્રિય બને છે.
$2$. યાંત્રિક સ્કારિફિકેશન: સેન્ડપેપર અથવા અન્ય ઘર્ષક પદાર્થો વડે બીજાવરણને હળવેથી ઘસવાથી તે પાણી અને વાયુઓ માટે પ્રવેશશીલ બને છે.
$3$. રાસાયણિક સ્કારિફિકેશન: સખત બીજાવરણને નરમ બનાવવા અથવા તોડવા માટે ચોક્કસ રસાયણોનો ઉપયોગ કરવો.
$4$. તાપમાનની સારવાર: પલાળેલા બીજને ચોક્કસ સમય માટે ઊંચા અથવા નીચા તાપમાને રાખવાથી સુષુપ્તતા તૂટી શકે છે.
$5$. ઓક્સિજનની ઉપલબ્ધતા: પલાળેલા બીજને ઓક્સિજનયુક્ત વાતાવરણ પૂરું પાડવાથી પણ સુષુપ્તતા દૂર કરવામાં મદદ મળે છે.

(N/A) $1$. પાણી સુષુપ્ત જીવરસ (protoplasm) ને સક્રિય કરે છે. કોષોની સક્રિયતા માટે તેમના ચયાપચયની ક્રિયાઓ કરવા માટે લગભગ $75-95 \%$ પાણીની જરૂર હોય છે.
$2$. તે શ્વસન માટે પણ આવશ્યક છે કારણ કે ઓક્સિજન પાણીમાં દ્રાવ્ય અવસ્થામાં હોય ત્યારે જ જીવરસ સુધી પહોંચી શકે છે.
$3$. પાણી બીજાવરણ (testa) ને નરમ બનાવે છે,જેનાથી બીજ ફૂલે છે અને ભ્રૂણ નરમ થયેલા બીજાવરણને તોડીને સરળતાથી બહાર આવી શકે છે.

(N/A) $1$. બીજના અંકુરણ માટે જરૂરી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે પાણી અનિવાર્ય છે.
$2$. સૂકા બીજમાં પાણીનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું,સામાન્ય રીતે $5-15\%$ જેટલું હોય છે.
$3$. આ ઓછા પાણીના પ્રમાણને લીધે કોષરસ અને સંગ્રહિત ખોરાક ખૂબ જ સાંદ્ર અવસ્થામાં હોય છે.
$4$. આટલી ઊંચી સાંદ્રતાએ,સુષુપ્તતા તોડવા અને વૃદ્ધિ શરૂ કરવા માટે જરૂરી ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયાઓ થઈ શકતી નથી,તેથી બીજ અંકુરિત થતા નથી.

(N/A) $1$. અંકુરણ એ એક સક્રિય ચયાપચયની પ્રક્રિયા છે જેને નોંધપાત્ર માત્રામાં ઊર્જાની જરૂર હોય છે.
$2$. અંકુરણ દરમિયાન,ભ્રૂણ તેની વૃદ્ધિ ફરી શરૂ કરે છે,જે કોષીય શ્વસનના દરમાં તીવ્ર વધારો તરફ દોરી જાય છે.
$3$. આ પ્રક્રિયા માટે ઓક્સિજન $(O_2)$ નો સતત અને પૂરતો પુરવઠો જરૂરી છે.
$4$. જમીનમાં ખૂબ ઊંડે અથવા પાણી ભરાયેલી જમીનમાં વાવેલા બીજ ઓક્સિજનની અછતનો સામનો કરે છે કારણ કે જમીનમાં રહેલી હવાના અવકાશ પાણીથી ભરાઈ જાય છે અથવા સપાટીથી ખૂબ દૂર હોય છે.
$5$. ઓક્સિજનના અભાવને કારણે,જારક શ્વસન થઈ શકતું નથી,અને બીજ મૂલાંકુર અને પ્રરોહાગ્રના ઉદભવ માટે જરૂરી ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે,આમ તે અંકુરિત થતા નથી.

(N/A) અંકુરણ એ જૈવિક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બીજ એક નવા છોડમાં વિકસે છે. તેમાં જમીનમાં બીજ વાવવાથી લઈને,પાણીનું શોષણ (imbibition),ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનું સક્રિયકરણ અને અંતે જમીનની સપાટીમાંથી નાના છોડ (રોપા) ના ઉદભવ સુધીની તમામ ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે.

(D) બીજ અંકુરણ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જે નીચેના પરિબળો પર આધાર રાખે છે:
$1$. બીજ અંકુરણ માટે પર્યાવરણમાં યોગ્ય તાપમાન,પાણી અને ઓક્સિજન જેવી અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ આવશ્યક છે.
$2$. જ્યારે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓનો અભાવ હોય છે,ત્યારે બીજ સુષુપ્ત અવસ્થામાં રહે છે અને ભ્રૂણની ચયાપચયની ક્રિયાઓ ન્યૂનતમ અથવા સ્થગિત થઈ જાય છે.
$3$. બીજ અંકુરણ પર આંતરિક પરિબળો (જેમ કે બીજની પરિપક્વતા,અંતઃસ્ત્રાવો) અને બાહ્ય પરિબળો (જેમ કે તાપમાન,ભેજ,પ્રકાશ) બંનેની અસર થાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(B) બીજ સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં બીજ અંકુરણ માટે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ હોવા છતાં અંકુરિત થતા નથી.
બીજ સુષુપ્તતા માટે જવાબદાર પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. સખત અને કઠણ બીજાવરણ $(I)$ જે પાણી અને ઓક્સિજનના શોષણને અટકાવે છે.
$2$. એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ $(II)$,ફિનોલિક એસિડ અને પેરા-એસ્કોર્બિક એસિડ $(IV)$ જેવા વૃદ્ધિ અવરોધકોની હાજરી.
$3$. અપરિપકવ ભ્રૂણ $(V)$ જેને અંકુરણ પહેલાં વિકાસ માટે સમયની જરૂર હોય છે.
જીબરેલિક એસિડ અને નાઈટ્રેટ $(III)$ એ વાસ્તવમાં વૃદ્ધિ પ્રેરકો છે જે બીજ સુષુપ્તતા તોડવામાં મદદ કરે છે,તેને પેદા કરતા નથી.
તેથી,બીજ સુષુપ્તતા માટે જવાબદાર પરિબળો $I, II, IV$ અને $V$ છે.

(D) બીજસુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ હોવા છતાં બીજ અંકુરિત થતા નથી. આ સુષુપ્તતાને તોડવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે:
$1$. જો બીજાવરણ સખત કે અવરોધક હોય,તો કાચકાગળ (sandpaper) કે અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા યાંત્રિક કે ભૌતિક રીતે ઘસીને (scarification) બીજાવરણને નરમ કે છિદ્રિષ્ઠ બનાવી શકાય છે,જેથી પાણી અને ઓક્સિજન અંદર પ્રવેશી શકે.
$2$. કુદરતી રીતે,સૂક્ષ્મજીવો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) ની ક્રિયાવિધિ દ્વારા બીજાવરણનું વિઘટન થાય છે,જે સુષુપ્તતા તોડવામાં મદદ કરે છે.
$3$. પ્રાણીઓના પાચનમાર્ગમાંથી બીજ પસાર થવાથી,પાચક ઉત્સેચકો અને એસિડિક વાતાવરણને કારણે બીજાવરણ નરમ પડે છે,જે સુષુપ્તતા દૂર કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો બીજસુષુપ્તતા દૂર કરવા માટેની સાચી પદ્ધતિઓ છે.

(B) $GA_3$ (જીબરેલિક એસિડ) અને નાઈટ્રેટ જેવા કેટલાક રસાયણો બીજની સુષુપ્તતા દૂર કરવા માટે અસરકારક માનવામાં આવે છે.
બીજની સુષુપ્તતા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બીજ અંકુરિત થતા નથી.
જીબરેલિન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે એબ્સિસિક એસિડની અસરોને દૂર કરીને બીજ અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે સુષુપ્તતા જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર છે.
તેથી,આ રસાયણોનો ઉપયોગ સુષુપ્તતા દૂર કરવા અને અંકુરણની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે થાય છે.

(A) વિધાન $I$ સાચું છે: બીજની સુષુપ્તાવસ્થા એ એક શારીરિક સ્થિતિ છે જેમાં બીજની ચયાપચયની પ્રવૃત્તિ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે અથવા અટકી જાય છે,જે તેને કઠોર પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા દે છે.
વિધાન $II$ સાચું છે: ભલે ભેજ,તાપમાન અને ઓક્સિજન જેવા પર્યાવરણીય પરિબળો શ્રેષ્ઠ હોય,તો પણ બીજ જ્યાં સુધી તેનો આંતરિક સુષુપ્તાવસ્થાનો સમયગાળો પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી અંકુરિત થતું નથી,જે અંકુરણ સૌથી યોગ્ય સમયે થાય તેની ખાતરી કરવા માટેની એક અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની પદ્ધતિ છે.