Appendicular skeleton Questions in Gujarati

(B) અંગુલ્યાસ્થિ સૂત્ર હાથ અથવા પગની દરેક આંગળીમાં રહેલા અસ્થિઓની સંખ્યા દર્શાવે છે.
મનુષ્યમાં,પગની આંગળીઓ હાથની આંગળીઓની જેમ જ ગોઠવાયેલી હોય છે.
અંગૂઠા (hallux) માં $2$ અંગુલ્યાસ્થિઓ (proximal અને distal) હોય છે.
બાકીની ચાર આંગળીઓમાં પ્રત્યેકમાં $3$ અંગુલ્યાસ્થિઓ (proximal,middle અને distal) હોય છે.
તેથી,મનુષ્યના પગની આંગળીઓ માટેનું અંગુલ્યાસ્થિ સૂત્ર $2, 3, 3, 3, 3$ છે.

(A) મનુષ્યના હાથમાં પાંચ આંગળીઓ હોય છે.
દરેક આંગળીમાં અંગુલ્યાસ્થિ (phalanges) નામના હાડકાં આવેલા હોય છે.
અંગૂઠામાં બે અંગુલ્યાસ્થિ (proximal અને distal) હોય છે.
બાકીની ચાર આંગળીઓમાં (તર્જની,મધ્યમા,અનામિકા અને કનિષ્ઠિકા) દરેકની અંદર ત્રણ-ત્રણ અંગુલ્યાસ્થિ (proximal,middle અને distal) આવેલા હોય છે.
તેથી,મનુષ્યના હાથ માટેનું અંગુલ્યાસ્થિસૂત્ર,અંગૂઠાથી શરૂ કરીને નાની આંગળી સુધી,$2, 3, 3, 3, 3$ છે.

(B) ઓબટ્યુરેટર ફોરામેન એ નિતંબના અસ્થિ (કોક્સલ અસ્થિ) માં આવેલું એક મોટું છિદ્ર છે.
તે ઈશ્ચિયમ (આસનાસ્થિ) અને પ્યુબિસ (પુરોનિતંબકાસ્થિ) ના શાખાઓ (rami) દ્વારા બનેલું છે.
તેથી,તે ઈશ્ચિયમ અને પ્યુબિસની વચ્ચે આવેલું છે.

(A) મનુષ્યનું કંકાલતંત્ર મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: અક્ષીય કંકાલ અને ઉપાંગીય કંકાલ.
$1$. અક્ષીય કંકાલમાં $80$ અસ્થિઓ હોય છે,જેમાં ખોપરી,કરોડસ્તંભ,પાંસળીઓ અને ઉરોસ્થિનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. ઉપાંગીય કંકાલમાં $126$ અસ્થિઓ હોય છે,જેમાં ઉપાંગો (હાથ અને પગ) ના અસ્થિઓ તેમજ તેમના મેખલાઓ (અંસમેખલા અને નિતંબમેખલા) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,ઉપાંગીય કંકાલમાં કુલ $126$ અસ્થિઓ આવેલા હોય છે.

(A) $Acetabulum$ (નિતંબ ઉલૂખલ) એ નિતંબના અસ્થિ (coxal bone) ની પાર્શ્વ સપાટી પર આવેલી કપ આકારની ગુહા છે.
તે ઉર્વસ્થિ $(Femur)$ ના શીર્ષભાગના સંધાન માટે ઉલૂખલ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે નિતંબ સાંધો બનાવે છે.
$Glenoid$ $cavity$ એ પ્રગંડસ્થિ (humerus) માટે છે,$Sigmoid$ $notch$ એ અગ્રબાહુના અસ્થિ (ulna) માં હોય છે,અને $Obturator$ $foramen$ એ શ્રોણી મેખલામાં આવેલું છિદ્ર છે.

(A) કોણીનો સાંધો એ મિજાગરા પ્રકારનો સાંધો છે,જે $Humerus$ (ભૂજાસ્થિ) ની ટ્રોક્લિયા અને $Ulna$ (અંતઃપ્રકોષ્ઠાસ્થિ) ની ટ્રોક્લિયર નોચ વચ્ચેના જોડાણથી બને છે.
આથી,$Ulna$ ની ટ્રોક્લિયર નોચ એ $Humerus$ ની ટ્રોક્લિયા સાથે બંધ બેસે છે.

(A) દરેક માનવ અગ્રઉપાંગમાં કુલ $30$ અસ્થિઓ આવેલા હોય છે.
આ અસ્થિઓનું વિતરણ નીચે મુજબ છે:
$1$ હ્યુમરસ (ભુજાનું અસ્થિ)
$1$ રેડિયસ અને $1$ અલ્ના (અગ્રભુજાના અસ્થિઓ)
$8$ કાર્પલ્સ (કાંડાના અસ્થિઓ)
$5$ મેટાકાર્પલ્સ (હથેળીના અસ્થિઓ)
$14$ ફાલેન્જીસ (આંગળીઓના અસ્થિઓ)
કુલ = $1 + 1 + 1 + 8 + 5 + 14 = 30$ અસ્થિઓ.

(D) માનવ કંકાલતંત્ર મુખ્ય બે ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: અક્ષીય કંકાલ અને ઉપાંગીય કંકાલ.
$1$. અક્ષીય કંકાલમાં ખોપરી,કરોડસ્તંભ,પાંસળીઓ અને ઉરોસ્થિનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. ઉપાંગીય કંકાલમાં સ્કંધ મેખલા,નિતંબ મેખલા અને ઉપાંગોના અસ્થિઓ (હાથ અને પગના હાડકાં) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સ્કંધ મેખલા,નિતંબ મેખલા અને ઉપાંગોના અસ્થિઓ ભેગા મળીને ઉપાંગીય કંકાલની રચના કરે છે.

(A) મનુષ્યના કંકાલ તંત્રમાં,પશ્ચઉપાંગ (પગ) વિવિધ અસ્થિઓનું બનેલું હોય છે.
ઘૂંટીના અસ્થિઓને ગુલ્ફાસ્થિ (tarsals) કહેવામાં આવે છે.
દરેક મનુષ્યના પગમાં $7$ ગુલ્ફાસ્થિઓ હોય છે.
આ અસ્થિઓમાં ટેલસ (talus),કેલ્કેનિયસ (calcaneus),નેવિક્યુલર (navicular),મધ્યવર્તી ક્યુનિફોર્મ (medial cuneiform),અંતઃસ્થ ક્યુનિફોર્મ (intermediate cuneiform),પાર્શ્વ ક્યુનિફોર્મ (lateral cuneiform) અને ક્યુબોઇડ (cuboid) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,એક પશ્ચઉપાંગમાં ગુલ્ફાસ્થિઓની સાચી સંખ્યા $7$ છે.

(B) તિલાકાર અસ્થિ (Sesamoid bones) એ નાના,ગાંઠ જેવા અસ્થિ છે જે સ્નાયુબંધ (tendons) અથવા અસ્થિબંધ (ligaments) ની અંદર વિકસે છે. તે સ્નાયુબંધના અસ્થિભવનની પ્રક્રિયા દ્વારા રચાય છે. તિલાકાર અસ્થિનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ ઘૂંટણનું અસ્થિ (patella) છે,જે ક્વાડ્રિસેપ્સ સ્નાયુના સ્નાયુબંધની અંદર વિકસે છે.

(D) જાન્યાસ્થિ (Patella) એ $Sesamoid$ (તિલાકાર) અસ્થિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તિલાકાર અસ્થિઓ એ નાના,ગાંઠ જેવા અસ્થિઓ છે જે સ્નાયુઓના સ્નાયુબંધ (tendons) માં વિકાસ પામે છે,સામાન્ય રીતે જ્યાં સ્નાયુબંધ સાંધા પરથી પસાર થાય છે.
તેઓ સ્નાયુબંધને વધુ પડતા ઘસારાથી બચાવવાનું અને ખેંચાણના ખૂણાને બદલીને સ્નાયુની યાંત્રિક કાર્યક્ષમતા વધારવાનું કાર્ય કરે છે.
માનવ શરીરમાં જાન્યાસ્થિ એ સૌથી મોટું $Sesamoid$ અસ્થિ છે,જે ક્વાડ્રિસેપ્સ ફેમોરિસ સ્નાયુના સ્નાયુબંધમાં આવેલું હોય છે.

(A) તિલાકાર અસ્થિ (sesamoid bone) એવું અસ્થિ છે જે કંડરા (tendon) અથવા સ્નાયુની અંદર આવેલું હોય છે. $Patella$ (ઢાંકણીનું અસ્થિ) એ માનવ શરીરનું સૌથી મોટું અને જાણીતું તિલાકાર અસ્થિ છે. તે ક્વાડ્રિસેપ્સ ફેમોરિસ સ્નાયુના કંડરામાં વિકસે છે,જે ઘૂંટણના સાંધાને સુરક્ષિત કરવામાં અને સ્નાયુની કાર્યક્ષમતા વધારવામાં મદદ કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. ગ્લેનોઇડ પોલાણ એ સ્કેપ્યુલાના પાર્શ્વ ખૂણા પર આવેલી એક છીછરી,પિઅર-આકારની સાંધાની સપાટી છે. તે હ્યુમરસના શીર્ષ (head) સાથે જોડાઈને ખભાનો સાંધો (glenohumeral joint) બનાવે છે. આ 'બોલ-એન્ડ-સોકેટ' પ્રકારનો સાંધો ઉપલા અંગમાં હલનચલનની વિશાળ શ્રેણી પૂરી પાડે છે.

(B) : દરેક અંસમેખલા (Pectoral girdle) બે અસ્થિઓની બનેલી હોય છે: કલેવિકલ અને સ્કેપુલા.
સ્કેપુલા (ખભાનું અસ્થિ) એક મોટું ત્રિકોણાકાર અસ્થિ છે જેમાં ગ્લેનોઇડ પોલાણ નામની છીછરી સાંધાની સપાટી હોય છે,જે હ્યુમરસના શીર્ષ સાથે જોડાય છે.
કલેવિકલ અને ગ્લેનોઇડ પોલાણ એ અંસમેખલાના ભાગો છે,નિતંબ મેખલાના નહીં.
નિતંબ મેખલા (Pelvic girdle) બે નિતંબ અસ્થિઓની બનેલી હોય છે,જેમાંથી દરેક ત્રણ અસ્થિઓના જોડાણથી બને છે: ઇલિયમ,ઇશિયમ અને પ્યુબિસ.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
પેલ્વિક ગર્ડલ બે કોક્સલ હાડકાં (જેને ઇનોમિનેટ અથવા નિતંબના હાડકાં તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) દ્વારા રચાય છે.
દરેક કોક્સલ હાડકું ત્રણ હાડકાંના જોડાણથી બનેલું છે: ઈલિયમ,ઈશ્ચિયમ અને પ્યુબિસ.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે રોડોપ્સિન એ દ્રશ્ય રંજકદ્રવ્ય છે,સ્નાયુ પ્રોટીન નથી.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે થાઈમીન એ વિટામિન છે,પિરિમિડિન નથી (થાઈમિન એ પિરિમિડિન છે).
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે કોક્લિયા એ આંતરિક કાનનો ભાગ છે,કાનનું અસ્થિ નથી (કાનના અસ્થિઓ મેલિયસ,ઈન્કસ અને સ્ટેપ્સ છે).

(A) પેક્ટોરલ ગર્ડલ (અંસમેખલા) બે અસ્થિઓનું બનેલું છે: ક્લેવિકલ (ઉરોસ્થિ) અને સ્કેપ્યુલા (અંસફલક).
દરેક સ્કેપ્યુલામાં $Glenoid$ $\text{cavity}$ નામનું એક ખાડો હોય છે, જે હ્યુમરસના શીર્ષ સાથે જોડાઈને ખભાનો સાંધો બનાવે છે.
$Sternum$ એ અક્ષીય કંકાલ (પાંસળી પિંજર) નો ભાગ છે.
$Ilium$ અને $Acetabulum$ એ પેલ્વિક ગર્ડલ (નિતંબ મેખલા) ના ભાગો છે.

(B) મનુષ્યમાં અંસમેખલા (pectoral girdle) બે અસ્થિઓની બનેલી હોય છે: ક્લેવિકલ (કોલર બોન) અને સ્કેપ્યુલા (ખભાનું અસ્થિ).
દરેક સ્કેપ્યુલા એ એક મોટું,ત્રિકોણાકાર,ચપટું અસ્થિ છે જે ઉરસના પૃષ્ઠ ભાગમાં બીજા અને સાતમા પાંસળીની વચ્ચે આવેલું હોય છે.
સ્કેપ્યુલાના પૃષ્ઠ,ચપટા,ત્રિકોણાકાર ભાગ પર એક સહેજ ઉપસેલી ધાર હોય છે જેને કરોડ (spine) કહેવાય છે,જે એક ચપટા,વિસ્તૃત પ્રવર્ધ તરીકે બહાર નીકળે છે જેને એક્રોમિયન પ્રવર્ધ કહેવામાં આવે છે.
ક્લેવિકલ આ એક્રોમિયન પ્રવર્ધ સાથે જોડાય છે.

(A) માનવ અંસમેખલા અને અગ્ર ઉપાંગની શરીરરચનાના આધારે:
$A$ એ કોલર બોન (હંસપસલી) તરફ નિર્દેશ કરે છે,જેને ક્લેવિકલ કહેવાય છે.
$B$ એ ખભાના અસ્થિ તરફ નિર્દેશ કરે છે,જેને સ્કેપ્યુલા કહેવાય છે.
$C$ એ હાથના ઉપરના ભાગના અસ્થિ તરફ નિર્દેશ કરે છે,જેને હ્યુમરસ કહેવાય છે.
$D$ એ અગ્રબાહુમાં અંગૂઠા તરફના અસ્થિ તરફ નિર્દેશ કરે છે,જેને રેડિયસ કહેવાય છે.
$E$ એ અગ્રબાહુમાં ટચલી આંગળી તરફના અસ્થિ તરફ નિર્દેશ કરે છે,જેને અલ્ના કહેવાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-$ ક્લેવિકલ,$B-$ સ્કેપ્યુલા,$C-$ હ્યુમરસ,$D-$ રેડિયસ અને $E-$ અલ્ના છે.

(B) આપેલ આકૃતિ પેલ્વિક ગર્ડલ (નિતંબ મેખલા) અને નીચેના અંગના અસ્થિઓ દર્શાવે છે.
પેલ્વિક ગર્ડલમાં,$X, Y$ અને $Z$ એ ત્રણ અસ્થિઓ દર્શાવે છે: ઈલિયમ,ઈશ્ચિયમ અને પ્યુબિસ.
આ ત્રણેય અસ્થિઓ જોડાઈને એક અસ્થિ બનાવે છે જેને કોક્સલ અસ્થિ (અથવા નિતંબનું અસ્થિ) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,$X, Y$ અને $Z$ ના જોડાણથી કોક્સલ અસ્થિનું નિર્માણ થાય છે.

(B) માનવ કંકાલ તંત્રને બે મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે: $\text{અક્ષીય}$ કંકાલ અને $\text{ઉપાંગીય}$ કંકાલ.
$1$. $\text{અક્ષીય}$ કંકાલમાં ખોપરી, કરોડસ્તંભ, ઉરોસ્થિ અને પાંસળીઓનો સમાવેશ થાય છે. તેથી, $\text{ઉરોસ્થિ}$ અને $\text{પાંસળીઓ}$ યોગ્ય રીતે જોડાયેલ છે.
$2$. $\text{ઉપાંગીય}$ કંકાલમાં અંગો અને મેખલાઓ (અંસમેખલા અને નિતંબ મેખલા) નો સમાવેશ થાય છે. $\text{કલેવિકલ}$ (કોલર બોન) અને $\text{ગ્લેનોઇડ}$ પોલાણ એ $\text{અંસમેખલા}$ (Pectoral girdle) ના ભાગો છે, $\text{નિતંબ}$ મેખલાના નહીં. તેથી, આ જોડી ખોટી રીતે જોડાયેલ છે.
$3$. $\text{હ્યુમરસ}$ અને $\text{અલ્ના}$ એ અગ્ર ઉપાંગના હાડકાં છે, જે $\text{ઉપાંગીય}$ કંકાલનો ભાગ છે. આ યોગ્ય રીતે જોડાયેલ છે.
$4$. $\text{મેલિયસ}$ અને $\text{સ્ટેપ્સ}$ એ કર્ણ અસ્થિકાઓ છે, જે ખોપરી (અક્ષીય કંકાલ) નો ભાગ છે. આ યોગ્ય રીતે જોડાયેલ છે.

(D) માનવ હાથ અને પગમાં પાંચ આંગળીઓ હોય છે.
દરેક આંગળીમાં ફેલેન્જીસ (phalanges) નામના હાડકાં હોય છે.
અંગૂઠામાં બે ફેલેન્જીસ (પ્રોક્સિમલ અને ડિસ્ટલ) હોય છે.
બાકીની ચાર આંગળીઓમાં ત્રણ-ત્રણ ફેલેન્જીસ (પ્રોક્સિમલ,મિડલ અને ડિસ્ટલ) હોય છે.
તેથી,હાથ અને પગ બંને માટે ફેલેન્જીયલ સૂત્ર $2, 3, 3, 3, 3$ છે.

(D) કંકાલ તંત્રને અક્ષીય કંકાલ અને ઉપાંગ કંકાલમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
$1$. સ્કેપ્યુલા,હ્યુમરસ અને રેડિયસ/અલ્ના એ તમામ ઉપાંગ કંકાલના ભાગો છે (ખાસ કરીને અંસમેખલા અને અગ્ર ઉપાંગ).
$2$. ઈલિયમ એ નિતંબ મેખલાનો ભાગ છે,જે પણ ઉપાંગ કંકાલનો જ ભાગ છે,પરંતુ સામાન્ય શરીરરચનાત્મક વર્ગીકરણમાં,ઈલિયમ એ નિતંબના અસ્થિ (કોક્સલ અસ્થિ) સાથે સંકળાયેલ છે,જ્યારે અન્ય અસ્થિઓ અંસમેખલા અને અગ્ર ઉપાંગ સાથે સંકળાયેલ છે.
$3$. આમ,ઈલિયમ એ અસંગત છે કારણ કે તે નિતંબ મેખલાનો ભાગ છે.

(A) માનવ હાથમાં $5$ આંગળીઓ હોય છે.
દરેક આંગળીમાં ફેલેન્જીસ (અંગુલિસ્થિ) નામના હાડકાં હોય છે.
અંગૂઠામાં $2$ ફેલેન્જીસ (પ્રોક્સિમલ અને ડિસ્ટલ) હોય છે.
બાકીની ચાર આંગળીઓમાં દરેકને $3$ ફેલેન્જીસ (પ્રોક્સિમલ,મિડલ અને ડિસ્ટલ) હોય છે.
તેથી,હાથ માટે ફેલેન્જિયલ સૂત્ર $2, 3, 3, 3, 3$ છે.

(C) કોક્સલ હાડકું (નિતંબનું હાડકું) એક મોટું,અનિયમિત હાડકું છે જે પેલ્વિક ગર્ડલનો ભાગ બનાવે છે.
તે ત્રણ હાડકાંના જોડાણથી બને છે: ઇલિયમ (ilium),ઇશિયમ (ischium) અને પ્યુબિસ (pubis).
આ ત્રણેય હાડકાં એસીટાબ્યુલમ (acetabulum) પાસે જોડાય છે,જે એક કપ આકારની પોલાણ છે જે ફીમર (femur) ના શીર્ષ સાથે જોડાય છે.
ફીમર એ સાથળનું હાડકું છે,તે કોક્સલ હાડકાનો ભાગ નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $1$ (ઇલિયમ),$2$ (પ્યુબિસ) અને $3$ (ઇશિયમ) છે.

(A) નિતંબ મેખલા (coxal bone) ત્રણ અસ્થિઓના જોડાણથી બને છે: નિતંબસ્થિ (Ilium),આસનસ્થિ (Ischium) અને જઘનાસ્થિ (Pubis).
આ ત્રણેય અસ્થિઓ એસીટાબ્યુલમ (acetabulum) પાસે જોડાય છે,જે સ્ત્રીકેસરના શીર્ષના જોડાણ માટે એક કપ આકારની ગુહા છે.
ત્રિકાસ્થિ (Sacrum) અને પુચ્છાસ્થિ (Coccyx) એ કરોડસ્તંભના ભાગો છે અને તે નિતંબ મેખલાના ઘટકો નથી,જોકે તેઓ પેલ્વિક ગર્ડલ સાથે જોડાય છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ફિબ્યુલા એ પશ્ચ ઉપાંગનું અસ્થિ છે.
$(b)$ પ્યુબિસ એ નિતંબ મેખલાનો ભાગ છે.
$(c)$ રેડિયસ એ અગ્ર ઉપાંગનું અસ્થિ છે.
$(d)$ લેક્રિમલ એ મુખનું અસ્થિ છે.
$(e)$ ટેમ્પોરલ અસ્થિઓ એ મસ્તિષ્ક પેટીનો ભાગ છે.
તેથી,સાચી જોડ $a-3, b-4, c-1, d-2, e-5$ છે.

(B) મનુષ્યમાં પેલ્વિક ગર્ડલ (નિતંબ મેખલા) બે કોક્સલ અસ્થિઓનું બનેલું હોય છે.
દરેક કોક્સલ અસ્થિ ત્રણ અસ્થિઓના જોડાણથી બને છે: ઇલિયમ,ઇશિયમ અને પ્યુબિસ.
આ બે કોક્સલ અસ્થિઓ વક્ષ બાજુએ જોડાઈને પ્યુબિક સિમ્ફિસિસ બનાવે છે,જેમાં તંતુમય કાસ્થિ હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $2$ છે.

(D) પક્ષીઓમાં,વીશ બૉન (wishbone),જેને ફર્ક્યુલા (furcula) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે છાતીના ભાગમાં જોવા મળતું એક દ્વિશાખી અસ્થિ છે. તે સ્કંધમેખલા (pectoral girdle) ના બે કલેવીકલ (clavicles) અથવા કોલરબોન્સના જોડાણથી બને છે. આ રચના ઉડાન દરમિયાન પાંખોને માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે.

(D) ડેલ્ટોઈડ ખાંચ એ $Humerus$ (ભુજાસ્થિ) ના અસ્થિદંડની પાર્શ્વ સપાટી પર આવેલો એક ખરબચડો,ત્રિકોણાકાર વિસ્તાર છે.
તે ડેલ્ટોઈડ સ્નાયુ માટે જોડાણ બિંદુ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે ખભાના સાંધા પર હાથના અપવહન (abduction) માટે જવાબદાર છે.

(A) સ્કંધમેખલા (pectoral girdle) બે અસ્થિઓની બનેલી છે: જત્રુ (clavicle) અને સ્કંધાસ્થિ (scapula).
સ્કંધાસ્થિ એ ઉરસના પૃષ્ઠ ભાગમાં બીજા અને સાતમા પાંસળીની વચ્ચે આવેલું મોટું,ત્રિકોણાકાર અને ચપટું અસ્થિ છે.
તેમાં એક ખાડો હોય છે જેને ગ્લેનોઇડ કેવિટી કહે છે,જે પ્રગંડસ્થિ (humerus) ના શીર્ષ સાથે જોડાઈને ખભાનો સાંધો બનાવે છે.
ઉરોસ્થિ એ અક્ષીય કંકાલનો ભાગ છે.
નિતંબાસ્થિ અને એસીટાબુલમ એ નિતંબમેખલા (pelvic girdle) ના ભાગો છે.

(B) મનુષ્યના દરેક પશ્ચ ઉપાંગમાં કુલ $30$ અસ્થિઓ હોય છે.
આ અસ્થિઓનું વિતરણ નીચે મુજબ છે:
$1$ ફીમર (સાથળનું અસ્થિ),
$1$ પિટેલા (ઘૂંટણની ઢાંકણી),
$1$ ટીબિયા,
$1$ ફિબ્યુલા,
$7$ ટાર્સલ્સ (ઘૂંટીના અસ્થિઓ),
$5$ મેટાટાર્સલ્સ (પગના તળિયાના અસ્થિઓ),
$14$ ફેલેન્જીસ (આંગળીઓના અસ્થિઓ).
કુલ = $1 + 1 + 1 + 1 + 7 + 5 + 14 = 30$ અસ્થિઓ.

(B) $acromion$ (એક્રોમિયન) પ્રવર્ધ એ સ્કંધાસ્થિ (scapula) પર આવેલો એક અસ્થિમય પ્રવર્ધ છે.
તે અક્ષક (clavicle) સાથે જોડાઈને એક્રોમિયોક્લેવિક્યુલર સાંધો બનાવે છે.
સ્કંધાસ્થિ એ સસ્તન પ્રાણીઓની સ્કંધમેખલા (pectoral girdle) નો મુખ્ય ભાગ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) ઝડપથી દોડતી વખતે અથવા પીછો કરતી વખતે,નીચેના અંગો (પગ) મુખ્યત્વે હલનચલનમાં સામેલ હોય છે.
પગના હાડકાંમાં $Femur$ (સાથળનું હાડકું),$Tibia$ (પગનું મુખ્ય હાડકું),$Tarsals$ (ઘૂંટીના હાડકાં) અને $Metatarsals$ (પંજાના હાડકાં) નો સમાવેશ થાય છે.
આ હાડકાં ઝડપી હલનચલન દરમિયાન આધાર,સંતુલન અને ગતિ પ્રદાન કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે.
$Malleus$ એ કાનનું હાડકું છે,$Sternum$ એ છાતીનું હાડકું છે અને $Ulna$ એ હાથનું હાડકું છે,જે પગની હલનચલનમાં સીધી રીતે સામેલ નથી.

(D) ખભાના હાડકાને $scapula$ (સ્કંધાસ્થિ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે એક મોટું,ચપટું અને ત્રિકોણાકાર હાડકું છે જે ઉરસના પૃષ્ઠ ભાગમાં $2^{nd}$ થી $7^{th}$ પાંસળીઓની વચ્ચે આવેલું હોય છે.
તે અંસમેખલા (pectoral girdle) નો એક ભાગ બનાવે છે.
$scapula$ આગળના ભાગે $clavicle$ (કોલર બોન) સાથે અને પાર્શ્વ બાજુએ $humerus$ (ભુજાનું હાડકું) સાથે જોડાયેલું હોય છે.

(C) સીસેમોઇડ અસ્થિઓ નાના,ગોળાકાર અસ્થિઓ છે જે અમુક કંડરા (tendons) ની અંદર જડાયેલા હોય છે.
આ અસ્થિઓ સામાન્ય રીતે ત્યાં જોવા મળે છે જ્યાં કંડરા સાંધા પરથી પસાર થાય છે,જેમ કે હાથ,ઘૂંટણ (દા.ત.,પટેલા) અને પગમાં.
કાર્યાત્મક રીતે,તેઓ કંડરાને વધુ પડતા ઘસારાથી બચાવવા અને સ્નાયુઓની કાર્યક્ષમતા વધારીને સાંધાના યાંત્રિક ફાયદામાં સુધારો કરવાનું કાર્ય કરે છે.

(N/A) ઉપાંગોના હાડકાં અને તેમના મેખલાઓ મળીને એપેન્ડિક્યુલર કંકાલ બનાવે છે.
$(i)$ અગ્ર ઉપાંગ (હાથ) - દરેક ઉપાંગ $30$ હાડકાંનું બનેલું છે.
અગ્ર ઉપાંગના હાડકાં:
- હ્યુમરસ: $1$
- રેડિયસ અને અલ્ના: $2$
- કાર્પલ્સ (કાંડાના હાડકાં): $8$
- મેટાકાર્પલ્સ (હથેળીના હાડકાં): $5$
- ફાલેન્જીસ (આંગળીઓના હાડકાં): $14$
કુલ = $30$ હાડકાં.
(ii) પશ્ચ ઉપાંગ (પગ) - દરેક ઉપાંગમાં $30$ હાડકાં હોય છે.
- ફીમર (સાથળનું હાડકું): $1$
- પિટેલા (ઘૂંટણની ઢાંકણી): $1$
- ટિબિયા અને ફિબ્યુલા: $2$
- ટાર્સલ્સ (ઘૂંટીના હાડકાં): $7$
- મેટાટાર્સલ્સ: $5$
- ફાલેન્જીસ (આંગળીઓના હાડકાં): $14$
કુલ = $30$ હાડકાં.
ફીમર એ શરીરનું સૌથી લાંબું અને મજબૂત હાડકું છે.
(iii) મેખલાઓ: આ અક્ષીય કંકાલ સાથે ઉપલા અને નીચલા ઉપાંગોને જોડવામાં મદદ કરે છે.
- અંસમેખલા (Pectoral girdle): દરેક અડધો ભાગ એક ક્લેવિકલ અને એક સ્કેપ્યુલાનો બનેલો છે. સ્કેપ્યુલા એ ઉરસના પૃષ્ઠ ભાગમાં $2$ થી $7$ પાંસળીઓ વચ્ચે આવેલું મોટું ત્રિકોણાકાર ચપટું હાડકું છે. તેમાં એક કરોડ જેવો ભાગ હોય છે જે એક્રોમિયન તરીકે ઓળખાતા ચપટા પ્રવર્ધમાં ફેરવાય છે. એક્રોમિયનની નીચે ગ્લેનોઇડ ગુહા હોય છે,જે હ્યુમરસના શીર્ષ સાથે જોડાય છે. ક્લેવિકલ એ બે વળાંક ધરાવતું લાંબું અને પાતળું હાડકું છે,જેને સામાન્ય રીતે કોલર બોન કહેવાય છે.
- નિતંબ મેખલા (Pelvic girdle): બે કોક્સલ હાડકાંની બનેલી છે. દરેક કોક્સલ હાડકું ત્રણ હાડકાં - ઇલિયમ,ઇશિયમ અને પ્યુબિસના જોડાણથી બને છે. આ હાડકાં જ્યાં જોડાય છે ત્યાં એસીટાબ્યુલમ નામની ગુહા હોય છે,જેમાં સાથળનું હાડકું (ફીમર) જોડાય છે. નિતંબ મેખલાના બે ભાગો વક્ષ બાજુએ જોડાઈને પ્યુબિક સિમ્ફિસિસ બનાવે છે,જેમાં તંતુમય કાસ્થિ હોય છે.

(N/A) અંસમેખલા અને નિતંબમેખલા એ ઉપાંગ કંકાલના ભાગો છે જે અનુક્રમે અગ્ર અને પશ્ચ ઉપાંગોને અક્ષીય કંકાલ સાથે જોડવામાં મદદ કરે છે.
$1$. અંસમેખલા: તે બે અર્ધભાગોની બનેલી છે. દરેક અર્ધભાગ એક $Clavicle$ (હંસપાદી) અને એક $Scapula$ (સ્કંધાસ્થિ) નો બનેલો છે. $Scapula$ એ ઉરસના પૃષ્ઠ ભાગમાં $2^{nd}$ થી $7^{th}$ પાંસળીઓની વચ્ચે આવેલું મોટું,ત્રિકોણાકાર,ચપટું અસ્થિ છે. તેમાં એક ઉપસેલી ધાર હોય છે જેને $Spine$ કહે છે,જે $Acromion$ નામના ચપટા અને વિસ્તૃત પ્રવર્ધ તરીકે બહાર આવે છે. $Clavicle$ આ પ્રવર્ધ સાથે જોડાય છે. $Acromion$ ની નીચે એક ખાડો હોય છે જેને $Glenoid$ $cavity$ કહે છે,જે $Humerus$ ના શીર્ષ સાથે જોડાઈને ખભાનો સાંધો બનાવે છે.
$2$. નિતંબમેખલા: તે બે નિતંબ અસ્થિઓ (coxal bones) ની બનેલી છે. દરેક નિતંબ અસ્થિ ત્રણ અસ્થિઓના જોડાણથી બને છે: $Ilium$,$Ischium$ અને $Pubis$. આ અસ્થિઓના જોડાણના સ્થાને $Acetabulum$ નામનો ખાડો હોય છે,જેમાં સાથળનું અસ્થિ $(Femur)$ જોડાય છે. નિતંબમેખલાના બંને અર્ધભાગો વક્ષ બાજુએ જોડાઈને $Pubic$ $symphysis$ બનાવે છે,જેમાં તંતુમય કાસ્થિ હોય છે.

(N/A) અંસમેખલા અને નિતંબમેખલા વચ્ચેના તફાવત નીચે મુજબ છે:
| લક્ષણ | અંસમેખલા | નિતંબમેખલા |
| :--- | :--- | :--- |
| $(1)$ કાર્ય | અગ્ર ઉપાંગને અક્ષીય કંકાલ સાથે જોડે છે. | પશ્ચ ઉપાંગને અક્ષીય કંકાલ સાથે જોડે છે. |
| $(2)$ સાંધો | હ્યુમરસ અસ્થિ ગ્લેનોઈડ ગુહા સાથે જોડાય છે. | ફીમર અસ્થિ એસીટાબ્યુલમ સાથે જોડાય છે. |
| $(3)$ પ્રવર્ધ | એક્રોમિયન પ્રવર્ધ હાજર હોય છે. | આવો કોઈ પ્રવર્ધ જોવા મળતો નથી. |
| $(4)$ રચના | અંસમેખલાની ગુહા સાંકડી હોય છે. | સ્ત્રીઓમાં,નિતંબમેખલાની ગુહા પહોળી હોય છે જે બાળકના જન્મમાં મદદરૂપ થાય છે. |
| $(5)$ કરોડસ્તંભ જોડાણ | તે કરોડસ્તંભ સાથે સીધું જોડાયેલું નથી. | તે કરોડસ્તંભ (ત્રિકાસ્થિ) સાથે જોડાયેલું છે. |
| $(6)$ મુખ્ય ભૂમિકા | પકડવા અને ઊંચકવા માટે કાર્ય કરે છે. | દોડવા,ઊભા રહેવા અથવા કૂદવા જેવી પ્રચલન ક્રિયાઓમાં મદદ કરે છે. |
| $(7)$ બંધારણ | બે ભાગોનું બનેલું છે: જત્રુ (Clavicle) અને સ્કંધાસ્થિ (Scapula). | બે નિતંબ અસ્થિઓ (Coxal bones) નું બનેલું છે. દરેક નિતંબ અસ્થિ ઈલિયમ,ઈશ્ચિયમ અને પ્યુબિસની બનેલી છે. |

(N/A)

અગ્ર ઉપાંગના અસ્થિઓ	પશ્ચ ઉપાંગના અસ્થિઓ
$(1)$ $Humerus$ (પ્રગંડ) એ હાથના ઉપરના ભાગનું અસ્થિ છે.	$(1)$ $Femur$ (ઉર્વસ્થિ) એ સાથળના ભાગનું અસ્થિ છે.
$(2)$ $Radius$ (અરિય) અને $Ulna$ (અંતઃપ્રકોષ્ઠાસ્થિ) એ અગ્રબાહુના અસ્થિઓ છે.	$(2)$ $Tibia$ (અંતઃજંઘાસ્થિ) અને $Fibula$ (બહિર્જંઘાસ્થિ) એ જંઘાના ભાગના અસ્થિઓ છે.
$(3)$ કાંડામાં $8$ મણિબંધાસ્થિઓ $(Carpals)$ હોય છે.	$(3)$ ઘૂંટીમાં $7$ ગુલ્ફાસ્થિઓ $(Tarsals)$ હોય છે.
$(4)$ મુખ્યત્વે પકડવા,લખવા અને વસ્તુઓ પકડવા માટે અનુકૂલિત છે.	$(4)$ મુખ્યત્વે પ્રચલન,ચાલવા,દોડવા અને શરીરનું વજન ઝીલવા માટે અનુકૂલિત છે.

(N/A) આ વિધાન શરીરરચનાની દૃષ્ટિએ ખોટું છે. માનવ અગ્રબાહુ (forearm) માત્ર બે હાડકાંનો બનેલો છે: $Radius$ (અરિય) અને $Ulna$ (અંતઃપ્રકોષ્ઠાસ્થિ).
$1$. $Radius$: અગ્રબાહુની પાર્શ્વ બાજુએ (અંગૂઠાની બાજુએ) આવેલું છે.
$2$. $Ulna$: અગ્રબાહુની મધ્યવર્તી બાજુએ (ટચલી આંગળીની બાજુએ) આવેલું છે.
$Humerus$ (પ્રગંડસ્થિ) એ ઉપરના હાથનું હાડકું છે,અગ્રબાહુનું નહીં. $Carpals$ (મણિબંધાસ્થિ) એ કાંડાના હાડકાં છે,અગ્રબાહુના નહીં.

(A) પેક્ટોરલ મેખલા: પેક્ટોરલ મેખલાનો દરેક અર્ધ ભાગ એક સ્કૅપ્યુલા અને એક ક્લેવિકલનો બનેલો હોય છે. સ્કૅપ્યુલામાં પૃષ્ઠ બાજુએ એક સપાટ,ત્રિકોણાકાર ભાગ હોય છે જેમાં એક્રોમિયન પ્રવર્ધ આવેલો હોય છે,જ્યાં ક્લેવિકલ જોડાય છે. એક્રોમિયનની નીચે ગ્લેનોઇડ પોલાણ આવેલું હોય છે,જે હ્યુમરસના શીર્ષ સાથે જોડાઈને ખભાનો સાંધો બનાવે છે.
પેલ્વિક મેખલા: તે બે નિતંબના અસ્થિઓ (coxal bones) ની બનેલી હોય છે. દરેક નિતંબનું અસ્થિ ત્રણ અસ્થિઓના જોડાણથી બને છે: ઇલિયમ,ઇશિયમ અને પ્યુબિસ. આ ત્રણેય અસ્થિઓના જોડાણથી એસીટાબ્યુલમ નામનું પોલાણ બને છે,જ્યાં ફીમરનું શીર્ષ જોડાઈને નિતંબનો સાંધો બનાવે છે.

(B) સ્કૅપ્યુલા (અંસફલક) ના પૃષ્ઠભાગે આવેલ ચપટા,ત્રિકોણાકાર ભાગ પર એક સહેજ ઉપસેલી ધાર હોય છે જેને કરોડ (spine) કહે છે. આ કરોડ આગળ વધીને એક ચપટા અને વિસ્તૃત પ્રવર્ધમાં ફેરવાય છે,જેને એક્રોમિયન પ્રવર્ધ કહેવામાં આવે છે. તે ક્લેવિકલ (હંસપાદી) સાથે જોડાય છે.

(D) સસલાના પેલ્વિક ગર્ડલ (નિતંબ મેખલા) બે ભાગોનું બનેલું હોય છે જેને ઇનોમિનેટ અસ્થિ કહેવાય છે. દરેક ઇનોમિનેટ અસ્થિ $3$ ભાગોના જોડાણથી બને છે: ઇલિયમ,ઇશિયમ અને પ્યુબિસ.

(D) મનુષ્યોમાં,$Femur$ (સાથળનું હાડકું) એ શરીરનું સૌથી લાંબુ હાડકું છે.
તે નિતંબના સાંધા (hip joint) બનાવવા માટે નિતંબ મેખલાના $acetabulum$ સાથે જોડાય છે.

(C) એપેન્ડિક્યુલર કંકાલતંત્ર અંગો અને તેમના ગર્ડલનું બનેલું છે.
$1$. પેક્ટોરલ ગર્ડલ (ખભાનું ગર્ડલ) ક્લેવિકલ અને સ્કેપ્યુલાનું બનેલું છે,જે ઉપલા અંગોના સાંધા માટે સ્થાન પૂરું પાડે છે.
$2$. પેલ્વિક ગર્ડલ (નિતંબનું ગર્ડલ) બે કોક્સલ હાડકાંનું બનેલું છે,જે નિચલા અંગોના સાંધા માટે સ્થાન પૂરું પાડે છે.
તેથી,પેક્ટોરલ અને પેલ્વિક ગર્ડલના હાડકાં ઉપલા અને નિચલા બંને અંગોના સાંધામાં મદદ કરે છે.

(C) એક્રોમિયન પ્રવર્ધ એ અંસફલક (scapula) પર જોવા મળતો અસ્થિમય પ્રવર્ધ છે. અંસફલક એ સસ્તન પ્રાણીઓની અગ્રબાહુ મેખલા (pectoral girdle) નો મુખ્ય ભાગ છે. તે સ્નાયુઓ માટે જોડાણ બિંદુ પૂરું પાડે છે અને જત્રુ (clavicle) સાથે જોડાય છે.

(D) પેલ્વિક ગર્ડલ (નિતંબ મેખલા) બે કોક્સલ અસ્થિઓની બનેલી હોય છે. દરેક કોક્સલ અસ્થિ ત્રણ અસ્થિઓના જોડાણથી બને છે: $Ilium$ (ઈલિયમ),$Ischium$ (ઈશ્ચિયમ) અને $Pubis$ (પ્યુબિસ).
આ ત્રણ અસ્થિઓના જોડાણના સ્થાને એક પોલાણ આવેલું હોય છે જેને $Acetabulum$ (એસીટેબ્યુલમ) કહેવામાં આવે છે,જેની સાથે સાથળનું અસ્થિ $(Femur)$ જોડાય છે.
તેથી,$Acetabulum$ એ $Ilium$,$Ischium$ અને $Pubis$ ના જોડાણથી બનતો એક ઊંડો ખાડો છે.

(B) જે અસ્થિઓનું નિર્માણ કંડરા (ટેન્ડન - તંતુમય સંયોજક પેશી જે સ્નાયુઓને હાડકા સાથે જોડે છે) ના અસ્થિભવન (ossification) દ્વારા થાય છે,તેને સીસેમોઇડ અસ્થિ કહેવામાં આવે છે,ઉદાહરણ તરીકે,પટેલા.
પટેલા,જેને ઘૂંટણની વાટકી (knee cap) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક નાનું ત્રિકોણાકાર અસ્થિ છે જે ક્વાડ્રિસેપ્સ ફેમોરિસ સ્નાયુના કંડરામાં સ્થિત હોય છે અને તે ફીમર,ટિબિયા અને ફિબ્યુલા દ્વારા બનતા ઘૂંટણના સાંધાની આગળના ભાગમાં આવેલું હોય છે.

(D) દરેક માનવ અંગ (અગ્ર ઉપાંગ અથવા પશ્ચ ઉપાંગ) $30$ હાડકાંનું બનેલું હોય છે.
વિગતવાર કહીએ તો,અગ્ર ઉપાંગમાં હ્યુમરસ $(1)$,રેડિયસ $(1)$,અલ્ના $(1)$,કાર્પલ્સ $(8)$,મેટાકાર્પલ્સ $(5)$ અને ફેલેન્જીસ $(14)$ હોય છે.
પશ્ચ ઉપાંગમાં ફીમર $(1)$,પટેલા $(1)$,ટિબિયા $(1)$,ફિબ્યુલા $(1)$,ટાર્સલ્સ $(7)$,મેટાટાર્સલ્સ $(5)$ અને ફેલેન્જીસ $(14)$ હોય છે.
આમ,દરેક અંગ $30$ હાડકાંનું બનેલું છે,જેથી ચારેય અંગોમાં કુલ $120$ હાડકાં થાય છે $(30 \times 4 = 120)$.

(A) પેક્ટોરલ ગર્ડલ (અંસમેખલા) બે હાડકાંની બનેલી છે: સ્કેપ્યુલા અને ક્લેવિકલ.
સ્કેપ્યુલા એ છાતીના પાછળના ભાગમાં બીજા અને સાતમા પાંસળીની વચ્ચે આવેલું એક મોટું,ત્રિકોણાકાર,ચપટું હાડકું છે.
સ્કેપ્યુલાના પૃષ્ઠ ભાગ પર એક ઉપસેલી ધાર હોય છે જેને કરોડ (spine) કહેવાય છે,જે આગળ જઈને એક ચપટા અને વિસ્તૃત પ્રવર્ધમાં ફેરવાય છે,જેને એક્રોમિયન પ્રવર્ધ કહેવામાં આવે છે.
ક્લેવિકલ (કોલર બોન) સ્કેપ્યુલાના આ એક્રોમિયન પ્રવર્ધ સાથે જોડાય છે.