Blood vessel Questions in Gujarati

(A) ધમની એક એવી રુધિરવાહિની છે જે રુધિરને હૃદયથી શરીરના વિવિધ અંગો તરફ લઈ જાય છે.
દૈહિક પરિવહન (systemic circulation) માં,ધમનીઓ ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર વહન કરે છે,જ્યારે ફુપ્ફુસીય પરિવહન (pulmonary circulation) માં,ફુપ્ફુસીય ધમની હૃદયમાંથી ફેફસાં તરફ ઓક્સિજનવિહીન રુધિર લઈ જાય છે.
તેથી,ધમનીની મુખ્ય લાક્ષણિકતા રુધિરના વહનનો માર્ગ (હૃદયથી દૂર) છે,ન કે તેમાં રહેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ.

(B) $\text{યકૃત } \text{નિવાહિકા } \text{શિરા}$ (Hepatic portal vein) એ એક રુધિરવાહિની છે જે પાચનમાર્ગ અને બરોળમાંથી રુધિરને યકૃત સુધી પહોંચાડે છે। આ તંત્ર પાચનતંત્રમાંથી શોષાયેલા પોષકતત્વો, જેમાં શર્કરા (ગ્લુકોઝ) નો સમાવેશ થાય છે, તેને યકૃતમાં પ્રક્રિયા, સંગ્રહ અથવા શરીરના અન્ય ભાગોમાં વિતરણ માટે વહન કરવા માટે જવાબદાર છે। તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે।

(A) મેસેન્ટરી (આંત્રયોજક) એ ઉદરોદર પટલનો એક પાતળો અને પારદર્શક પડ છે જે આંતરડાને ઉદરની દીવાલ સાથે જોડે છે. તે ખૂબ જ પાતળું અને રુધિરવાહિનીઓથી સમૃદ્ધ હોવાથી,જીવંત ઉંદરમાં સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ રુધિર કેશિકાઓમાં રુધિરના પ્રવાહનું અવલોકન કરવા માટે તે સૌથી યોગ્ય સ્થાન છે. આ તૈયારી દ્વારા રુધિર કેશિકાઓના જાળામાં રક્તકણોની ગતિવિધિ સહિતના સૂક્ષ્મ રુધિરાભિસરણનું સીધું અવલોકન કરી શકાય છે.

(A) ફુપ્ફુસીય ધમની એ એક ધમની છે,અને તમામ ધમનીઓની જેમ,તે શિરાની તુલનામાં જાડી દિવાલ ધરાવે છે જેથી તે ઉચ્ચ રુધિર દબાણને સહન કરી શકે.
શિરાઓ પાતળી દિવાલ ધરાવે છે અને તેમાં રુધિરના પ્રતિપ્રવાહને રોકવા માટે વાલ્વ હોય છે.
ફુપ્ફુસીય ધમની એ ધમની હોવાથી તેમાં વાલ્વ હોતા નથી,જ્યારે શિરાઓમાં વાલ્વ હોય છે.
તેથી,ફુપ્ફુસીય ધમની તેની જાડી દિવાલને કારણે શિરાથી અલગ પડે છે.

(A) ધમનીની દીવાલ ત્રણ સ્તરોની બનેલી હોય છે: $Tunica$ $intima$ (સૌથી અંદરનું),$Tunica$ $media$ (મધ્યનું),અને $Tunica$ $externa$ (સૌથી બહારનું).
$Tunica$ $intima$ એ અંતઃચ્છદ (endothelial) અસ્તર અને સંયોજક પેશીના સ્તરનું બનેલું હોય છે.
આંતરિક ઈલાસ્ટીકપટલ (internal elastic lamina) એ સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓનું એક સ્તર છે જે ધમનીઓમાં $Tunica$ $intima$ ને $Tunica$ $media$ થી અલગ કરે છે.
આ રચના ધમનીઓની લાક્ષણિકતા છે અને શિરાઓમાં તે સામાન્ય રીતે ગેરહાજર હોય છે અથવા ખૂબ ઓછી વિકસિત હોય છે.

(B) રુધિરવાહિની (જેમ કે ધમની અથવા શિરા) ની દીવાલ અંદરની તરફ સાદા લાદીસમ અધિચ્છદના એક પાતળા સ્તર દ્વારા આવરિત હોય છે,જેને અંતઃચ્છદ (Endothelium) કહેવામાં આવે છે.
આ અંતઃચ્છદના કોષો રુધિરવાહિનીના સંકોચન-વિકોચન,રુધિરના પ્રવાહ અને રુધિર તથા તેની આસપાસની પેશીઓ વચ્ચે દ્રવ્યોની આપ-લે કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,રુધિરવાહિનીની અંદરની દીવાલ બનાવતા કોષોને અંતઃચ્છદના કોષો કહેવામાં આવે છે.

(A) શિરાઓ એવી રુધિરવાહિનીઓ છે જે રુધિરને હૃદય તરફ લઈ જાય છે.
ધમનીઓ કે જેની દીવાલ ઊંચા દબાણને સહન કરવા માટે જાડી,સ્થિતિસ્થાપક અને સ્નાયુમય હોય છે,તેની સરખામણીમાં શિરાઓની દીવાલ પાતળી હોય છે.
શિરાઓમાં રુધિરનું દબાણ ઘણું ઓછું હોવાથી,તેમાં રુધિરને પાછું વહેતું અટકાવવા અને હૃદય તરફ એકમાર્ગી વહન સુનિશ્ચિત કરવા માટે આંતરિક વાલ્વ આવેલા હોય છે.
સામાન્ય રીતે ધમનીઓનું પોલાણ સાંકડું હોય છે,જ્યારે શિરાઓનું પોલાણ પહોળું હોય છે.
તેથી,વાલ્વની હાજરી એ શિરાનું મુખ્ય વિશિષ્ટ લક્ષણ છે.

(C) શિરાઓ એવી રુધિરવાહિનીઓ છે જે શરીરના વિવિધ અંગોમાંથી રુધિરને હૃદય તરફ લઈ જાય છે.
જોકે મોટાભાગની શિરાઓ અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) રુધિર વહન કરે છે,પરંતુ ફુપ્ફુસીય શિરા (pulmonary vein) એક અપવાદ છે કારણ કે તે ફેફસાંમાંથી હૃદય સુધી શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) રુધિર લાવે છે.
તેથી,શિરાની મુખ્ય લાક્ષણિકતા રુધિરના વહનનો માર્ગ (હૃદય તરફ) છે,ન કે રુધિરમાં રહેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ.

(D) મનુષ્યના રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં, સામાન્ય રીતે શિરાઓ પેશીઓમાંથી અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) રુધિરને હૃદય તરફ લઈ જાય છે।
જોકે, $\text{ફુપ્ફુસ } \text{શિરા}$ આ નિયમનો અપવાદ છે।
તે ફેફસાંમાંથી શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) રુધિરને હૃદયના ડાબા કર્ણકમાં લાવે છે।
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે।

(B) ધમનીઓ એવી રુધિરવાહિનીઓ છે જે રુધિરને હૃદયથી દૂર શરીરના વિવિધ અંગો સુધી પહોંચાડે છે.
મોટાભાગની ધમનીઓ ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરનું વહન કરે છે,પરંતુ ફુપ્ફુસીય ધમની (pulmonary artery) એક અપવાદ છે કારણ કે તે ફેફસાં તરફ ઓક્સિજનવિહીન રુધિર લઈ જાય છે.
તેથી,ધમનીની મુખ્ય વ્યાખ્યા રુધિરના વહનની દિશા પર આધારિત છે,એટલે કે હૃદયથી દૂર.
આમ,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) ધમનીઓ એ રુધિરવાહિનીઓ છે જે હૃદયમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ લઈ જાય છે. ધમનીઓમાં રુધિર હૃદયના પમ્પિંગને કારણે ઊંચા દબાણ હેઠળ વહેતું હોવાથી,તેમાં રુધિરને પાછું વહેતું અટકાવવા માટે વાલ્વની જરૂર પડતી નથી. તેની સામે,શિરાઓ અને લસિકા વાહિનીઓમાં ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ એકમાર્ગીય વહન સુનિશ્ચિત કરવા માટે વાલ્વ હોય છે,અને હૃદયના ખંડો વચ્ચે પણ રુધિરને પાછું વહેતું અટકાવવા માટે વાલ્વ આવેલા હોય છે.

(B) પરિવહન તંત્ર ધમનીઓ,ધમનિકાઓ,કેશિકાઓ,શિરાનિકાઓ અને શિરાઓનું બનેલું છે.
કેશિકાઓ સૌથી નાની રુધિરવાહિનીઓ છે,જેનો વ્યાસ આશરે $8-10 \ \mu m$ હોય છે.
જોકે વ્યક્તિગત કેશિકાઓ ખૂબ જ નાની હોય છે,પરંતુ તે એટલી મોટી સંખ્યામાં હાજર હોય છે કે તેમનો સંયુક્ત કુલ આડછેદનો વિસ્તાર ધમનીઓ અથવા શિરાઓ કરતા ઘણો વધારે હોય છે.
આ વિશાળ કુલ સપાટીય વિસ્તાર રુધિર અને આસપાસના પેશીઓ વચ્ચે વાયુઓ,પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થોના કાર્યક્ષમ વિનિમય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(C) $Vasa$ $vasorum$ એ નાની રુધિરવાહિનીઓનું જાળું છે જે મોટી રુધિરવાહિનીઓ,જેમ કે મહાધમની $(Aorta)$ અને મહાશિરા ($Vena$ $cava$) ની દીવાલોને રુધિર પૂરું પાડે છે.
આ મોટી વાહિનીઓની દીવાલો ખૂબ જાડી હોવાથી,મુખ્ય પોલાણમાંથી પોષક તત્વો અને ઓક્સિજનનું પ્રસરણ શક્ય હોતું નથી,તેથી આ વિશિષ્ટ નાની વાહિનીઓ જરૂરી રુધિર પુરવઠો પૂરો પાડે છે.
તેથી,તેમને ઘણીવાર 'વાહિનીઓની વાહિની' અથવા વાહિનીની દીવાલો માટે 'પોષણયુક્ત કાર્ય' કરતી રચના તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) $\text{કેશિકા}$ (Capillary) એ રુધિરાભિસરણ તંત્રની સૌથી નાની રુધિરવાહિની છે।
તે અંતઃચ્છદ (endothelial) કોષોના એક જ સ્તરની બનેલી હોય છે, જે રુધિર અને આસપાસની પેશીઓ વચ્ચે વાયુઓ, પોષક તત્વો અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોની કાર્યક્ષમ આપ-લે કરવામાં મદદ કરે છે।
તેની સામે, ધમની અને શિરાની દીવાલ જાડી હોય છે અને તે ત્રણ સ્તરોની બનેલી હોય છે: ટ્યુનિકા ઇન્ટિમા, ટ્યુનિકા મીડિયા અને ટ્યુનિકા એક્સટર્ના।

(C) કેશિકાજાળ એ સૂક્ષ્મ રુધિરવાહિનીઓનું એક ગીચ અને આંતરજોડાયેલું જાળું છે,જેને રુધિર કેશિકાઓ કહેવામાં આવે છે. આ વાહિનીઓ ધમનિકાઓ અને શિરાનિકાઓને જોડે છે,જે રુધિર અને આસપાસના પેશીઓ વચ્ચે ઓક્સિજન,પોષક તત્વો અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોની આપ-લે કરવામાં મદદ કરે છે. તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(D) અંતઃગ્રીવા ધમની એ એક મુખ્ય જોડમાં આવેલી ધમની છે જે સામાન્ય ગ્રીવા ધમનીમાંથી ઉદ્ભવે છે. તે મુખ્યત્વે મગજને,તેમજ આંખો અને ખોપરીના પોલાણમાં રહેલી અન્ય રચનાઓને રુધિર પૂરું પાડે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) બંધ પરિવહનતંત્રમાં રુધિર રુધિરવાહિનીઓની અંદર વહે છે. ધમનીઓ,જે હૃદયમાંથી રુધિરને શરીરના વિવિધ અંગો તરફ લઈ જાય છે,તેમાં હૃદયના પમ્પિંગને કારણે રુધિરનું દબાણ ઊંચું હોય છે. આ દબાણ નિયમિત હોય છે કારણ કે તે હૃદયના ધબકારા (સંકોચન અને શિથિલન) ના ચક્ર સાથે તાલબદ્ધ રીતે વધ-ઘટ થાય છે. તેથી,ધમનીઓમાં રુધિરનું દબાણ ઊંચું અને નિયમિત હોય છે.

(A) બંધ પરિવહનતંત્રમાં રુધિર હૃદય દ્વારા પંપ કરવામાં આવે છે અને તે વિવિધ વ્યાસ ધરાવતી રુધિરવાહિનીઓ ($\text{ધમનીઓ}$, $\text{શિરાઓ}$ અને $\text{રુધિરકેશિકાઓ}$) દ્વારા વહન પામે છે.
રુધિર કોષો કે પેશીઓના સીધા સંપર્કમાં આવતું નથી.
રુધિરકોટરો (અથવા $\text{હિમોસીલ}$) એ ખુલ્લા પરિવહનતંત્રની લાક્ષણિકતા છે, જેમાં રુધિર ખુલ્લી જગ્યાઓ કે ગુહાઓમાં વહે છે.
તેથી, બંધ પરિવહનતંત્રમાં $\text{રુધિરકેશિકાઓ}$ ની હાજરી હોય છે અને $\text{રુધિરકોટરો}$ નો અભાવ હોય છે.

(C) જે પ્રાણીઓમાં ખુલ્લું રૂધિરાભિસરણ તંત્ર હોય છે,તેમાં રૂધિરનો જથ્થો મર્યાદિત હોય છે અને તે હૃદયમાંથી પંપ થઈને એવી રૂધિરવાહિનીઓમાં જાય છે જે શરીરના પોલાણો કે અવકાશમાં ખૂલે છે,જેને કોટરો (sinuses) કહે છે.
રૂધિર બંધ રૂધિરવાહિનીઓના તંત્રમાં સીમિત ન હોવાથી,રૂધિરનું દબાણ ઓછું અને અનિયમિત રહે છે.
તેથી,આવા તંત્રનું મુખ્ય લક્ષણ એ છે કે રૂધિરવાહિનીઓ રૂધિરથી ભરેલાં અવકાશમાં ખૂલે છે જેને કોટરો કહે છે.

(B) વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે રુધિર વાહિનીઓ (ધમની,શિરા અને રુધિરકેશિકાઓ) દ્વારા જ રુધિર શરીરના કોષો સુધી પહોંચે છે.
વિધાન $Y$ ખોટું છે કારણ કે રુધિરનું દબાણ સમગ્ર પરિવહન તંત્રમાં એકસરખું હોતું નથી; તે ધમનીઓમાં ઊંચું હોય છે અને શિરાઓ તથા રુધિરકેશિકાઓમાં ઘણું ઓછું હોય છે. વધુમાં,હૃદયના ધબકારાને કારણે રુધિરનું દબાણ લયબદ્ધ (pulsatile) હોય છે,તે સતત કે 'નિયમિત' હોતું નથી.

(C) આકૃતિમાં દર્શાવેલ રુધિરવાહિનીઓની રચનાના આધારે:
$A$ એ ધમની દર્શાવે છે,જેની દીવાલ જાડી અને સ્નાયુબદ્ધ હોય છે અને પોલાણ સાંકડું હોય છે.
$B$ એ રુધિરકેશિકા દર્શાવે છે,જે એક સ્તરીય વાહિની છે અને દ્રવ્યોના વિનિમયમાં મદદ કરે છે.
$C$ એ શિરા દર્શાવે છે,જેની દીવાલ ધમનીની સરખામણીમાં પાતળી અને પોલાણ પહોળું હોય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ ધમની,રુધિરકેશિકા,શિરા છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
ધમનીઓ એ રુધિરવાહિનીઓ છે જે હૃદયથી દૂર શરીરના વિવિધ અંગો તરફ રુધિર લઈ જાય છે.
જોકે મોટાભાગની ધમનીઓ ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર વહન કરે છે,પરંતુ ફુપ્ફુસીય ધમની (pulmonary artery) એક અપવાદ છે કારણ કે તે હૃદયમાંથી ફેફસાં તરફ ઓક્સિજનવિહીન રુધિર લઈ જાય છે.
તેથી,ધમનીની પ્રાથમિક કાર્યાત્મક વ્યાખ્યા રુધિરના ઓક્સિજનના પ્રમાણને બદલે રુધિરના વહનની દિશા (હૃદયથી દૂર) પર આધારિત છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. દવાઓ અથવા પદાર્થોના ઝડપી વિતરણ માટે ઇન્ટ્રાવેનસ (શિરામાં) ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે,કારણ કે શિરાઓ રુધિરને સીધું હૃદય સુધી લઈ જાય છે,જે પછી તેને સમગ્ર શરીરમાં પંપ કરે છે. ઇન્ટ્રામસ્ક્યુલર (સ્નાયુમાં) ઇન્જેક્શન સામાન્ય રીતે ધીમી અસર અથવા સ્થાનિક અસર માટે આપવામાં આવે છે.

(C) રુધિર અને તેની આસપાસની પેશીઓ વચ્ચે વાયુઓ, પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થોની આપ-લે $\text{કેશિકાઓ}$ (Capillaries) માં થાય છે।
$\text{કેશિકાઓ}$ એ સૌથી નાની રુધિરવાહિનીઓ છે જેની દીવાલ ખૂબ જ પાતળી (એન્ડોથેલિયલ કોષોનું એક સ્તર) હોય છે, જે રુધિરમાંથી પેશીઓમાં ઓક્સિજનના પ્રસરણને અને પેશીઓમાંથી રુધિરમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડના શોષણને સરળ બનાવે છે।
તેથી, દૈહિક પરિભ્રમણ દરમિયાન $\text{કેશિકાઓ}$માંથી પસાર થતી વખતે રુધિર તેનો મોટાભાગનો ઓક્સિજન ગુમાવે છે।

(B) રુધિરવાહિનીઓની દીવાલ ત્રણ સ્તરોની બનેલી હોય છે: $Tunica$ $intima$ (અંદરનું સ્તર),$Tunica$ $media$ (મધ્યનું સ્તર),અને $Tunica$ $externa$ (બહારનું સ્તર).
ધમનીઓમાં,$Tunica$ $media$ શિરાઓની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે જાડું અને વધુ સ્નાયુબદ્ધ હોય છે.
$Tunica$ $media$ ની આ વધેલી જાડાઈ ઊંચા રુધિર દબાણને સહન કરવા માટે માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે અને તેના પરિણામે શિરાઓની સરખામણીમાં ધમનીઓમાં લ્યુમેન સાંકડું હોય છે.

(D) આપેલી આકૃતિમાં:
$A$ એ ધમની દર્શાવે છે,જે ઊંચા દબાણને સહન કરવા માટે જાડી સ્નાયુબદ્ધ દીવાલ ધરાવે છે.
$B$ એ કેશિકા દર્શાવે છે,જે દ્રવ્યોના વિનિમય માટે એક કોષના સ્તર જેટલી પાતળી હોય છે.
$C$ એ શિરા દર્શાવે છે,જે પાતળી દીવાલ અને મોટું લ્યુમેન ધરાવે છે.
$D$ એ ફુપ્ફુસીય શિરા દર્શાવે છે,જે ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને હૃદયના ડાબા કર્ણક $(LA)$ માં લાવે છે. ફુપ્ફુસીય શિરામાં ઓક્સિજનનું આંશિક દબાણ $(PO_2)$ આશરે $95 \, mm \, Hg$ હોય છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ સાચી ઓળખ છે.

(C) રુધિરવાહિનીઓની (ધમની અને શિરા) દીવાલ ત્રણ સ્તરોની બનેલી હોય છે:
$1$. ટ્યુનિકા ઇન્ટિમા: સૌથી અંદરનું સ્તર,જે લાદીસમ અધિચ્છદનું બનેલું હોય છે.
$2$. ટ્યુનિકા મીડિયા: મધ્ય સ્તર,જે અરેખિત સ્નાયુઓ અને સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓનું બનેલું હોય છે.
$3$. ટ્યુનિકા એક્સટર્ના: સૌથી બહારનું સ્તર,જે કોલેજન તંતુઓ ધરાવતી તંતુમય સંયોજક પેશીનું બનેલું હોય છે.
વિકલ્પ $C$ અસત્ય છે કારણ કે ટ્યુનિકા ઇન્ટિમા એ સૌથી અંદરનું સ્તર છે,મધ્ય સ્તર નથી. મધ્ય સ્તર એ ટ્યુનિકા મીડિયા છે.

(A) માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં,ધમનીઓ એવી રુધિરવાહિનીઓ છે જે હૃદયથી દૂર રુધિરનું વહન કરે છે.
મોટાભાગની ધમનીઓ શરીરના પેશીઓ સુધી ઓક્સિજનયુક્ત ($O_2$ સમૃદ્ધ) રુધિર પહોંચાડે છે.
ફુપ્ફુસીય ધમની આ નિયમનો અપવાદ છે,કારણ કે તે હૃદયના જમણા ક્ષેપકમાંથી ઓક્સિજનવિહીન ($CO_2$ સમૃદ્ધ) રુધિરને ઓક્સિજન મેળવવા માટે ફેફસાં સુધી લઈ જાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ફુપ્ફુસીય ધમની છે.

(D) રુધિરવાહિનીઓ ત્રણ સ્તરોની બનેલી હોય છે: $Tunica$ $interna$ (સૌથી અંદરનું),$Tunica$ $media$ (મધ્યનું),અને $Tunica$ $externa$ (સૌથી બહારનું).
ધમનીઓમાં,ઊંચા રુધિર દબાણને સહન કરવા માટે $Tunica$ $media$ ખૂબ જ જાડું અને સ્નાયુબદ્ધ હોય છે,જેના પરિણામે તેનું કોટર સાંકડું હોય છે.
તેની સરખામણીમાં,શિરાઓમાં $Tunica$ $media$ ધમની કરતા ઘણું પાતળું હોય છે.
શિરામાં $Tunica$ $media$ પાતળું હોવાથી,વાહિનીની દીવાલ ઓછી જાડી હોય છે,જે શિરાના કોટરને ધમની કરતા ઘણું વિશાળ બનાવે છે.

(C) રુધિર કેશિકાઓની દીવાલ અત્યંત પાતળી હોય છે અને તે લાદીસમ અધિચ્છદ કોષોના એક જ સ્તરની બનેલી હોય છે,જેને $Endothelial$ $cells$ (અંતઃસ્ત્રાવી કોષો) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કોષો આધારકલા (basement membrane) પર ગોઠવાયેલા હોય છે. આ રચના રુધિર અને તેની આસપાસની પેશીઓ વચ્ચે વાયુઓ,પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થોની કાર્યક્ષમ આપ-લે કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) ફુપ્ફુસીય ધમની હૃદયમાંથી ફેફસાં તરફ અશુદ્ધ રુધિર લઈ જાય છે,જ્યારે ફુપ્ફુસીય શિરા ફેફસાંમાંથી હૃદય તરફ શુદ્ધ રુધિર લઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે,ધમનીઓની દીવાલ શિરાઓની સરખામણીમાં વધુ જાડી અને સ્નાયુલ હોય છે જેથી તે હૃદય દ્વારા પંપ થતા રુધિરના ઊંચા દબાણને સહન કરી શકે. શિરાઓમાં સામાન્ય રીતે પહોળું કોટર (lumen) હોય છે અને રુધિરના પ્રતિપ્રવાહને રોકવા માટે વાલ્વ હોય છે,જ્યારે ધમનીઓમાં (તેમના ઉદ્ભવ સ્થાન સિવાય) સામાન્ય રીતે વાલ્વ હોતા નથી.

(B) ધમનીઓ એવી રુધિરવાહિનીઓ છે જે રુધિરને હૃદયથી દૂર લઈ જાય છે. જેમ જેમ તે હૃદયથી દૂર જાય છે,તેમ તેમ તે ધમનિકાઓ નામની નાની વાહિનીઓમાં શાખાઓમાં વહેંચાય છે,જે આગળ જઈને રુધિરકેશિકાઓ તરીકે ઓળખાતી સૂક્ષ્મ વાહિનીઓના જાળામાં વિભાજિત થાય છે. આ રુધિરકેશિકાઓ રુધિર અને પેશીઓ વચ્ચે દ્રવ્યોની આપ-લેનું સ્થાન છે. આપ-લે થયા પછી,આ રુધિરકેશિકાઓ ફરીથી જોડાઈને શિરાનિકાઓ બનાવે છે,જે અંતે જોડાઈને શિરાઓ બનાવે છે જે રુધિરને હૃદયમાં પાછું લાવે છે. તેથી,ધમનીઓની વ્યાખ્યા એ છે કે તે રુધિરકેશિકાઓમાં વિભાજિત થાય છે જે ફરીથી જોડાઈને શિરા બનાવે છે.

(B) ફુપ્ફુસ ધમની જમણા ક્ષેપકમાંથી અશુદ્ધ રુધિરને ફેફસાં સુધી પહોંચાડે છે.
ફુપ્ફુસ પરિભ્રમણમાં રુધિરદબાણ દૈહિક પરિભ્રમણની તુલનામાં ઘણું ઓછું હોય છે.
જોકે,ફુપ્ફુસ પરિભ્રમણની અંદર,ફુપ્ફુસ ધમનીમાં દબાણ ફુપ્ફુસ શિરા કરતા વધારે હોય છે,કારણ કે રુધિર જ્યારે ફુપ્ફુસ કેશિકાઓમાંથી પસાર થઈને શિરામાં પહોંચે છે ત્યારે દબાણમાં ઘટાડો થાય છે.

(A) શિરાઓને કેપેસીટન્સ વાહિનીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં કોઈપણ સમયે રુધિરનું મોટું પ્રમાણ (કુલ રુધિરના જથ્થાના લગભગ $60-70\%$) સંગ્રહિત હોય છે.
જ્યારે રુધિરના કદમાં ઘટાડાને કારણે (દા.ત. રક્તસ્ત્રાવ) બ્લડ પ્રેશર ઘટે છે,ત્યારે અનુકંપી ચેતાતંત્ર શિરાઓના વાસોકોન્સ્ટ્રિક્શનને ઉત્તેજિત કરે છે.
આ સંકોચન શિરાતંત્રની ક્ષમતા ઘટાડે છે,જેનાથી સંગ્રહિત રુધિર હૃદય તરફ અને ધમનીતંત્રમાં ધકેલાય છે.
આ પ્રક્રિયા રુધિરના વળતર અને બ્લડ પ્રેશરને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે,તેથી કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(N/A)

ધમની	શિરા
$(1)$ તે સામાન્ય રીતે હૃદયથી દૂર ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરનું વહન કરે છે.	$(1)$ તે સામાન્ય રીતે હૃદય તરફ ઓક્સિજનવિહીન રુધિરનું વહન કરે છે.
$(2)$ રુધિર ઊંચા દબાણ સાથે વહે છે.	$(2)$ રુધિર ઓછા દબાણ સાથે વહે છે.
$(3)$ તેની દીવાલ જાડી,સ્નાયુબદ્ધ અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.	$(3)$ તેની દીવાલ પાતળી હોય છે અને રુધિરના પ્રતિપ્રવાહને રોકવા માટે વાલ્વ ધરાવે છે.

(N/A) રુધિરવાહિનીઓ - ધમનીઓ અને શિરાઓ દ્વારા રુધિર ચોક્કસ માર્ગમાં પરિભ્રમણ પામે છે. બંને ત્રણ સ્તરો ધરાવે છે:
$(1)$ ટ્યુનિકા ઇન્ટિમા (Tunica Intima): સૌથી અંદરનું સ્તર,જે લાદીસમ અધિચ્છદ (squamous endothelium) નું બનેલું છે.
$(2)$ ટ્યુનિકા મીડિયા (Tunica Media): મધ્યનું સ્તર,જે સરળ સ્નાયુઓ અને સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓનું બનેલું છે. આ સ્તર શિરાની સરખામણીમાં ધમનીમાં ઘણું જાડું હોય છે.
$(3)$ ટ્યુનિકા એક્સટર્ના (Tunica Externa): સૌથી બહારનું સ્તર,જે કોલેજન તંતુઓ ધરાવતી સંયોજક પેશીનું બનેલું છે.

(D) બંધ રુધિરાભિસરણ તંત્ર એ રુધિર વાહિની તંત્રનો એક પ્રકાર છે જેમાં રુધિર વિવિધ વ્યાસ ધરાવતી રુધિરવાહિનીઓ ($\text{ધમનીઓ}$, $\text{શિરાઓ}$, $\text{કેશિકાઓ}$) ની અંદર વહે છે અને શરીરના કોષોના સીધા સંપર્કમાં આવતું નથી.
આ તંત્રમાં, રુધિર વાહિનીઓની અંદર મર્યાદિત રહે છે, જે કાર્યક્ષમ પરિવહન સુનિશ્ચિત કરે છે.
બંધ રુધિરાભિસરણ તંત્ર $\text{નૂપુરક}$ ($Annelids$), $\text{શીર્ષપાદ}$ $\text{મૃદુકાય}$ ($Cephalopod$ $molluscs$) અને $\text{મેરુદંડી}$ ($Chordates$) પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.

(C) શિરાઓ એ રુધિરવાહિનીઓ છે જે શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને હૃદય તરફ પાછું લઈ જાય છે.
આ વાહિનીઓની દીવાલ પાતળી હોય છે અને તેમાં વાલ્વ આવેલા હોય છે જે રુધિરને પાછું વહેતું અટકાવે છે,કારણ કે રુધિરનું દબાણ ઓછું હોય છે.
તેનાથી વિપરીત,ધમનીઓ હૃદયમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ ઊંચા દબાણે લઈ જાય છે.

(A) કેશિકાઓની શોધ માર્સેલો માલપિઘી દ્વારા $1661$ માં કરવામાં આવી હતી.
તેઓ ખૂબ જ પાતળી દીવાલ ધરાવે છે કારણ કે તેમાં $tunica$ $externa$ અને $tunica$ $media$ ગેરહાજર હોય છે.
કેશિકાની દીવાલ માત્ર $tunica$ $interna$ અથવા અંતઃચ્છદ (endothelium) દ્વારા બનેલી હોય છે,જે એક કોષના સ્તરની બનેલી હોય છે.
તેઓ ધમનિકાઓને શિરિકાઓ સાથે જોડે છે અને આંતરકોષીય પ્રવાહી સાથે પદાર્થોની આપ-લે કરવા માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
સ્થાનિક પેશીઓની જરૂરિયાતો મુજબ,તેઓ સંકોચાઈ કે વિસ્તૃત થઈ શકે છે.

(B) કેશિકાઓ એ પરિવહન તંત્રની સૌથી સૂક્ષ્મ અને નાની રુધિરવાહિનીઓ છે.
તેમની દીવાલ અત્યંત પાતળી હોય છે,જે માત્ર અંતઃસ્તર (tunica interna) ના એક સ્તરની બનેલી હોય છે.
પેશીઓમાં તેમના વ્યાપક શાખાઓ અને ગીચ જાળીદાર રચના (કેશિકા જાળ) ને કારણે,તેઓ તમામ રુધિરવાહિનીઓમાં સૌથી વધુ કુલ આડછેદનું સપાટીનું ક્ષેત્રફળ ધરાવે છે.
આ વિશાળ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ રુધિર અને આસપાસની પેશીઓ વચ્ચે વાયુઓ,પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થોના કાર્યક્ષમ વિનિમય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(A) ધમનીઓ એ રુધિરવાહિનીઓ છે જે રુધિરને હૃદયથી શરીરના વિવિધ અંગો તરફ લઈ જાય છે.
રુધિર સીધું હૃદયમાંથી ધમનીઓમાં પંપ થતું હોવાથી,તે ઊંચા દબાણે વહે છે.
આ ઊંચા દબાણને સહન કરવા માટે,શિરાઓની તુલનામાં ધમનીઓની દીવાલ જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે,જેમાં સુવિકસિત સ્નાયુબદ્ધ સ્તર (ટ્યુનિકા મીડિયા) હોય છે.

(C) $Tunica \text{ } media$ એ રુધિરવાહિનીઓની દીવાલનું મધ્યનું અને સામાન્ય રીતે સૌથી જાડું સ્તર છે.
તે મુખ્યત્વે લીસ્ના સ્નાયુ તંતુઓ અને સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓ, જેને પીળા તંતુઓ (ઇલાસ્ટિન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેનાથી બનેલું હોય છે.
આ ઘટકો રુધિરવાહિનીને રુધિરનું દબાણ જાળવી રાખવામાં અને વાસોકોન્સ્ટ્રિક્શન (રુધિરવાહિનીનું સંકોચન) તથા વાસોડાયલેશન (રુધિરવાહિનીનું વિસ્તરણ) દ્વારા રુધિરના પ્રવાહનું નિયમન કરવામાં મદદ કરે છે.
તેની સરખામણીમાં, $tunica \text{ } externa$ કોલેજન તંતુઓ ધરાવતા સંયોજક પેશીનું બનેલું હોય છે, અને $tunica \text{ } interna$ શલ્કી અધિચ્છદ કોષોના એક સ્તરનું બનેલું હોય છે.

(A) આકૃતિમાં દર્શાવેલ રચનાત્મક લાક્ષણિકતાઓના આધારે:
$1$. $A$ ધમની દર્શાવે છે,જેની દીવાલ જાડી હોય છે અને લ્યુમેન પ્રમાણમાં સાંકડો હોય છે.
$2$. $B$ કેશિકા દર્શાવે છે,જે અંતઃચ્છદ કોષોના એક સ્તરની બનેલી હોય છે અને તેમાં લીસું સ્નાયુ હોતું નથી.
$3$. $C$ શિરા દર્શાવે છે,જેની દીવાલ ધમનીની સરખામણીમાં પાતળી અને લ્યુમેન પહોળો હોય છે.
તેથી,સાચી ઓળખ $A-$ધમની,$B-$કેશિકા,$C-$શિરા છે.

(B) રુધિરવાહિનીઓની (ધમની અને શિરા) દીવાલ ત્રણ સ્તરોની બનેલી હોય છે:
$1$. ટ્યુનિકા ઇન્ટિમા (સૌથી અંદરનું સ્તર,જે એન્ડોથેલિયમનું બનેલું હોય છે).
$2$. ટ્યુનિકા મીડિયા (મધ્યનું સ્તર,જે સ્મૂથ સ્નાયુઓ અને સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓનું બનેલું હોય છે).
$3$. ટ્યુનિકા એક્સટર્ના (સૌથી બહારનું સ્તર,જે કોલેજન તંતુઓ ધરાવતી તંતુમય સંયોજક પેશીનું બનેલું હોય છે).
તેથી,ટ્યુનિકા એક્સટર્ના સંયોજક પેશીની બનેલી હોય છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$a.$ કેશિકાઓ એ સૌથી સાંકડી રુધિરવાહિનીઓ છે, જે રુધિર અને પેશીય પ્રવાહી વચ્ચે વાયુઓ અને પોષક તત્વોના વિનિમયની મંજૂરી આપે છે. તેથી, $a-(iii)$.
$b.$ શિરાઓમાં રુધિરના પ્રતિપ્રવાહને રોકવા માટે વાલ્વ હોય છે, જે હૃદય તરફ એકમાર્ગી પ્રવાહ સુનિશ્ચિત કરે છે. તેથી, $b-(i)$.
$c.$ મહાધમની એ શરીરની સૌથી મોટી ધમની છે અને તેની જાડી, સ્થિતિસ્થાપક દીવાલોને કારણે તેને સ્થિતિસ્થાપક ધમની તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. તેથી, $c-(iv)$.
$d.$ ટ્યુનિકા મીડિયા એ રુધિરવાહિનીની દીવાલનું મધ્ય સ્તર છે, જે મુખ્યત્વે સરળ સ્નાયુઓ અને સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓનું બનેલું હોય છે. તેથી, $d-(ii)$.
તેથી, સાચો ક્રમ $a-(iii), b-(i), c-(iv), d-(ii)$ છે.

(B) પગના કંકાલ સ્નાયુ તંતુઓનું સંકોચન ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ રુધિરને ઉપરની તરફ વહન કરવામાં મદદરૂપ થાય છે,જે $VEINS$ (શિરાઓ) માં પંપ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) આંતરકોષીય જળ (જેને પેશીય જળ પણ કહેવાય છે) એ પેશીના કોષોની વચ્ચે રહેલું પ્રવાહી છે.
તે રુધિરકેશિકાઓની પાતળી દીવાલો દ્વારા રુધિર પ્લાઝ્માના ગાળણથી બને છે.
જ્યારે રુધિર રુધિરકેશિકાઓમાંથી પસાર થાય છે,ત્યારે જળસ્થિતિક દબાણને કારણે પાણી અને નાના દ્રાવ્યો આંતરકોષીય અવકાશમાં બહાર ધકેલાય છે,જ્યારે રુધિર કોષો અને મોટા પ્રોટીન વાહિનીઓની અંદર જ રહે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ (રુધિરકેશિકા) છે.

(A) રુધિરવાહિની (ધમની અથવા શિરા) ની દીવાલ ત્રણ અલગ-અલગ સ્તરોની બનેલી હોય છે:
$1$. સૌથી અંદરનું સ્તર $Tunica \ intima$ (ટ્યુનિકા ઈન્ટીમા) છે,જે લાદીસમ અધિચ્છદનું બનેલું હોય છે.
$2$. વચ્ચેનું સ્તર $Tunica \ media$ (ટ્યુનિકા મીડિયા) છે,જે અરેખિત સ્નાયુઓ અને સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓનું બનેલું હોય છે.
$3$. સૌથી બહારનું સ્તર $Tunica \ externa$ (ટ્યુનિકા એક્સટર્ના) છે,જે કોલેજન તંતુઓ ધરાવતી સંયોજક પેશીનું બનેલું હોય છે.
તેથી,અંદરથી બહારનો સાચો ક્રમ $Tunica \ intima \rightarrow Tunica \ media \rightarrow Tunica \ externa$ છે.