Blood and Blood Group Questions in Gujarati

(C) આર્નોલ્ડ જે. ક્વિક એક અમેરિકન ચિકિત્સક અને રસાયણશાસ્ત્રી હતા,જેઓ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા (blood coagulation) પરના તેમના કાર્ય માટે જાણીતા છે. તેમણે પ્રોથ્રોમ્બિન સમય માટે 'ક્વિક્સ ટેસ્ટ' વિકસાવ્યો હતો. તેમનું સંશોધન યકૃતમાં પ્રોથ્રોમ્બિનના સંશ્લેષણમાં વિટામિન $K$ ની ભૂમિકાને સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે,જે રુધિર ગંઠાઈ જવા માટે આવશ્યક છે.

(D) વિટામિન $K$ એ ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે જે રુધિર જામવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે 'ગામા-ગ્લુટામિલ કાર્બોક્સિલેઝ' ઉત્સેચક માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે પ્રોથ્રોમ્બિન (ફેક્ટર $II$),ફેક્ટર $VII$,ફેક્ટર $IX$ અને ફેક્ટર $X$ સહિતના ઘણા રુધિર ગંઠાઈ જવાના પરિબળોમાં ચોક્કસ ગ્લુટામિક એસિડ અવશેષોના કાર્બોક્સિલેશન માટે જવાબદાર છે.
તેથી,વિટામિન $K$ ની ઉણપ આ ગંઠાઈ જવાના પરિબળોના સંશ્લેષણને નબળું પાડે છે,જેના પરિણામે રુધિરમાં કાર્યરત પ્રોથ્રોમ્બિનના સ્તરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે,જે રુધિર જામવા માટે જરૂરી સમયમાં વધારો કરે છે.

(C) વિટામિન $K$ એ ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે જે રુધિર ગંઠાવવા (blood coagulation) માટે જરૂરી પ્રોટીનના સંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,તે ગેમા-ગ્લુટામિલ કાર્બોક્સિલેઝ ઉત્સેચક માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે યકૃતમાં ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા પરિબળો $II$ (પ્રોથ્રોમ્બિન),$VII$,$IX$,અને $X$ માં ફેરફાર કરે છે.
વિટામિન $K$ ની ગેરહાજરીમાં,રુધિર યોગ્ય રીતે ગંઠાઈ શકતું નથી,જેના પરિણામે વધુ પડતો રક્તસ્ત્રાવ થઈ શકે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
વિટામિન $B_{12}$,જેને સાયનોકોબાલામિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક આવશ્યક પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે.
તે અસ્થિમજ્જામાં $DNA$ સંશ્લેષણ અને એરિથ્રોસાઇટ્સ (રક્તકણો) ના પરિપક્વનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
વિટામિન $B_{12}$ ની ઉણપને કારણે મેગાલોબ્લાસ્ટિક એનિમિયા થાય છે,જેમાં અપરિપક્વ,મોટા અને અકાર્યક્ષમ રક્તકણો ઉત્પન્ન થાય છે.

(B) રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા (coagulation) એ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં ગંઠાઈ જવા માટેના પરિબળોની શ્રેણી સામેલ છે.
$1$. વિટામિન $K$ યકૃતમાં રુધિર ગંઠાઈ જવા માટેના કેટલાક પરિબળો જેવા કે પરિબળ $II$ (પ્રોથ્રોમ્બિન),$VII$,$IX$ અને $X$ ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.
$2$. કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{++})$ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયાના અનેક તબક્કાઓમાં મહત્વપૂર્ણ સહ-પરિબળ (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે,જેમાં પ્રોથ્રોમ્બિનનું થ્રોમ્બિનમાં રૂપાંતર અને ફાઈબ્રિનોજનનું ફાઈબ્રિનમાં પોલિમરાઈઝેશનનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે $Ca^{++}$ અને વિટામિન $K$ બંને જરૂરી છે.

(A) સાયનોકોબાલામિનને વિટામિન $B_{12}$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તે $DNA$ ના સંશ્લેષણમાં સહઉત્સેચક તરીકે કાર્ય કરે છે અને રક્તકણો $(RBCs)$ ના પરિપક્વતા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
વિટામિન $B_{12}$ ની ઉણપથી પર્નિસિયસ એનિમિયા (pernicious anemia) થાય છે,જે અપરિપક્વ અને અસામાન્ય રીતે મોટા રક્તકણોના નિર્માણ દ્વારા લાક્ષણિક છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
રક્તમાં અપરિપક્વ કોષકેન્દ્રિત $RBCs$ (એરિથ્રોબ્લાસ્ટ્સ) ની હાજરી એ દર્શાવે છે કે એરિથ્રોસાઇટ્સની પરિપક્વતાની પ્રક્રિયામાં ખામી છે.
વિટામિન $B_{12}$ (સાયનોકોબાલામિન) અને ફોલિક એસિડ એ અસ્થિમજ્જામાં એરિથ્રોપોએસીસ (રક્તકણ નિર્માણ) દરમિયાન $DNA$ સંશ્લેષણ અને કોષ વિભાજન માટે આવશ્યક સહ-ઘટકો છે.
આ વિટામિન્સની ઉણપને કારણે મેગાલોબ્લાસ્ટિક એનિમિયા થાય છે,જેમાં $RBCs$ અપરિપક્વ અને કોષકેન્દ્રિત રહે છે.
તેથી,આ કોષોની પરિપક્વતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિટામિન $B_{12}$ અને ફોલિક એસિડનું પૂરક લેવું જરૂરી છે.

(C) વિટામિન $K$ યકૃતમાં રુધિર ગંઠાઈ જવા માટેના કારકો જેવા કે પ્રોથ્રોમ્બિન અને કારકો $VII, IX,$ અને $X$ ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.
આ કારકો રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે જરૂરી છે.
તેથી,વિટામિન $K$ ની ઉણપને કારણે રુધિર અસરકારક રીતે ગંઠાતું નથી,જેના પરિણામે શરીરના ઈજાગ્રસ્ત ભાગમાંથી સતત રક્તસ્ત્રાવ થાય છે.

(D) યકૃત ફાઈબ્રિનોજન,આલ્બ્યુમિન અને પ્રોથ્રોમ્બિન સહિતના મોટાભાગના પ્લાઝ્મા પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવા માટે જવાબદાર છે,જે રક્ત ગંઠાઈ જવા અને આસૃતિ દબાણ જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
ગામા ગ્લોબ્યુલિન (ઈમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) એ એન્ટિબોડીઝ છે જે પ્લાઝ્મા કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જે લસિકા ગાંઠો,બરોળ અને અન્ય લસિકા પેશીઓમાં જોવા મળતા $B$-લિમ્ફોસાઈટ્સમાંથી ઉતરી આવે છે. તેથી,યકૃત ગામા ગ્લોબ્યુલિનનું સંશ્લેષણ કરતું નથી.

(D) બફર સિસ્ટમ નિર્બળ એસિડ અને તેના સંયુગ્મી બેઝની બનેલી હોય છે,જે રુધિરના $pH$ ને મર્યાદિત શ્રેણી $(7.35-7.45)$ માં જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
માનવ રુધિરમાં,બાયકાર્બોનેટ બફર સિસ્ટમ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.
તે કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ અને તેના સંયુગ્મી બેઝ,બાયકાર્બોનેટ આયન $(HCO_3^-)$ ની બનેલી હોય છે,જેને ઘણીવાર સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ અને કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ ની સિસ્ટમ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આ સિસ્ટમ રુધિરના $pH$ માં થતા મોટા ફેરફારોને રોકવા માટે વધારાના એસિડ અથવા બેઝને અસરકારક રીતે તટસ્થ કરે છે.

(A) માનવ રુધિરનું $pH$ મૂલ્ય $7.35$ થી $7.45$ ની વચ્ચે જળવાઈ રહે છે.
આ મૂલ્યને થોડું આલ્કલાઇન (બેઝિક) માનવામાં આવે છે.
આ ચોક્કસ $pH$ સ્તર હિમોગ્લોબિન દ્વારા $O_2$ ના જોડાણ અને મુક્તિ માટે તેમજ રુધિરરસમાં બાયકાર્બોનેટ આયનો $(HCO_3^-)$ સ્વરૂપે $CO_2$ ના કાર્યક્ષમ વહન માટે અત્યંત આવશ્યક છે.

(A) હિમોગ્લોબિન એ રક્તકણોમાં જોવા મળતું આયર્નયુક્ત લાલ રંગદ્રવ્ય છે.
તે માનવ રુધિરમાં મુખ્ય શ્વસન રંજકદ્રવ્ય તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે ફેફસાંમાંથી પેશીઓ સુધી $O_2$ ના વહન માટે જવાબદાર છે અને પેશીઓમાંથી ફેફસાં સુધી $CO_2$ ના વહનમાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) સેરોટોનિન $(5-HT)$ એક ન્યુરોટ્રાન્સમીટર છે જે શક્તિશાળી વાસો-કોન્સ્ટ્રિક્ટર (રુધિરવાહિની સંકોચક) તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. જ્યારે રુધિરવાહિનીમાં ઈજા થાય ત્યારે ત્રાકકણો (platelets) માંથી મુક્ત થતું સેરોટોનિન રુધિરવાહિનીઓના સરળ સ્નાયુઓને સંકોચે છે,જેનાથી ઈજાના સ્થાને રુધિરનો પ્રવાહ ઘટે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) રુધિરનું દબાણ અને રુધિરમાં આસૃતિ સંતુલન મુખ્યત્વે પ્લાઝ્મા પ્રોટીન દ્વારા જળવાય છે.
આલ્બ્યુમિન એ સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતું પ્લાઝ્મા પ્રોટીન છે,જે કુલ પ્લાઝ્મા પ્રોટીનના લગભગ $54\%$ જેટલું હોય છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય રુધિરનું કલૉઇડ આસૃતિ દબાણ (જેને ઓન્કોટિક દબાણ પણ કહેવાય છે) જાળવી રાખવાનું છે,જે રુધિરવાહિનીઓમાંથી પ્રવાહીને આસપાસની પેશીઓમાં લીક થતું અટકાવે છે.
હિમોગ્લોબિન એ શ્વસન રંજકદ્રવ્ય છે,ફાઈબ્રિનોજન રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે,અને હેપરિન એ પ્રતિ-સ્કંદક (anticoagulant) છે.
તેથી,સાચો જવાબ આલ્બ્યુમિન છે.

(A) રુધિર એક પ્રવાહી આધારક ધરાવે છે જેને પ્લાઝ્મા (રુધિરરસ) કહેવામાં આવે છે. કાર્બોદિતો,પ્રોટીન અને ચરબીના પાચન પછી,ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ,ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ જેવા પોષક તત્વો પાચનમાર્ગમાંથી રુધિરના પ્લાઝ્મામાં શોષાય છે. તેથી,ગ્લુકોઝનું વહન રુધિરના પ્લાઝ્મા દ્વારા થાય છે.

(C) રુધિર વિવિધ બફર પ્રણાલીઓ દ્વારા સ્થિર $pH$ (આશરે $7.4$) જાળવી રાખે છે.
આ બફર પ્રણાલીઓમાં મુખ્યત્વે બાયકાર્બોનેટ આયનો $(HCO_3^-)$ અને કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$,તેમજ પ્લાઝ્મા પ્રોટીન અને હિમોગ્લોબિનનો સમાવેશ થાય છે.
રુધિરના પ્લાઝ્મામાં આ બફર ક્ષારો સાથે સંકળાયેલા ધન આયનો મુખ્યત્વે $Sodium$ $(Na^+)$ અને $Potassium$ $(K^+)$ છે,જે આયનીય સંતુલન અને એસિડ-બેઝ હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સોડિયમ અને પોટેશિયમ બંને ક્ષારો રુધિરની બફરિંગ ક્ષમતામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) એક સ્વસ્થ પુખ્ત મનુષ્યમાં $RBC$ (રક્તકણો) ની સરેરાશ સંખ્યા પ્રતિ $mm^3$ રુધિરમાં આશરે $5,000,000$ ($5$ મિલિયન) હોય છે.
એક સ્વસ્થ પુખ્ત મનુષ્યમાં $WBC$ (શ્વેતકણો) ની સરેરાશ સંખ્યા પ્રતિ $mm^3$ રુધિરમાં આશરે $6,000$ થી $8,000$ હોય છે.
જો આપણે $WBC$ ની સરેરાશ સંખ્યા $8,000$ પ્રતિ $mm^3$ લઈએ,તો ગુણોત્તર $5,000,000 : 8,000 = 625 : 1$ થાય છે.
આને નજીકના પ્રમાણિત જૈવિક મૂલ્યમાં ફેરવતા,ગુણોત્તર $600 : 1$ મળે છે.

(C) માનવ રુધિરની $pH$ સહેજ આલ્કલાઇન હોય છે અને સામાન્ય રીતે $7.35$ થી $7.45$ ની વચ્ચે હોય છે.
આ મર્યાદિત શ્રેણી શરીરમાં ઉત્સેચકો અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓના યોગ્ય સંચાલન માટે આવશ્યક છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) સ્વસ્થ માનવ રક્તનો $pH$ સામાન્ય રીતે $7.35$ થી $7.45$ ની વચ્ચે હોય છે,જેની સરેરાશ કિંમત $7.4$ છે.
$pH$ નું મૂલ્ય $7$ કરતા વધારે હોવાથી,માનવ રક્ત સ્વભાવે થોડું આલ્કલાઇન (બેઝિક) હોય છે.

(B) હિમોગ્લોબિન એ એક સંયુક્ત પ્રોટીન છે જે $Globin$ નામના પ્રોટીન ભાગ અને $Haem$ નામના પ્રોસ્થેટિક ગ્રુપનું બનેલું છે.
$Haem$ એ આયર્ન ધરાવતી પોર્ફિરિન રીંગ છે.
જ્યારે $Haem$ ગ્રુપમાંથી આયર્ન $(Fe^{2+})$ દૂર કરવામાં આવે છે,ત્યારે બાકી રહેલી પોર્ફિરિન રચનાને $Haematin$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (અથવા વધુ ચોક્કસ રીતે,આયર્ન-મુક્ત વ્યુત્પન્નને $Protoporphyrin$ $IX$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે).
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Globin$ એ પ્રોટીન ઘટક છે,જ્યારે $Haematin$ એ હિમોગ્લોબિનના વિઘટન સાથે સંકળાયેલ આયર્ન-યુક્ત અથવા આયર્ન-વ્યુત્પન્ન રંજકદ્રવ્ય રચના દર્શાવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. રુલો $(Rouleaux)$ એ $RBCs$ (રક્તકણો) ના સ્તંભો છે જે સિક્કાના ઢગલાની જેમ એકબીજાની ઉપર ગોઠવાયેલા હોય છે. આ ઘટના સામાન્ય રીતે ઓછા પ્રવાહ દર ધરાવતી રુધિરવાહિનીઓમાં અથવા એવી સ્થિતિમાં જોવા મળે છે જ્યાં પ્લાઝ્મા પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધારે હોય છે.

(D) હેપરિન એ યકૃત અને માસ્ટ કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતું કુદરતી પ્રતિ-સ્કંદક (anticoagulant) છે.
તે પ્રોથ્રોમ્બિનમાંથી થ્રોમ્બિનના નિર્માણને અટકાવીને રુધિરવાહિનીઓની અંદર રુધિરને ગંઠાઈ જતું અટકાવે છે.
આથી,તે રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં રુધિરને પ્રવાહી અવસ્થામાં જાળવી રાખે છે.

(B) માનવ રુધિર પ્લાઝ્માનો $pH$ સામાન્ય રીતે $7.35$ થી $7.45$ ની વચ્ચે હોય છે,જેની સરેરાશ કિંમત $7.4$ છે.
$pH$ નું મૂલ્ય $7$ કરતા વધારે હોવાથી,આ માધ્યમ થોડું આલ્કલાઇન અથવા બેઝિક હોય છે.

(B) માનવ રુધિરની $pH$ સામાન્ય રીતે $7.35$ થી $7.45$ ની વચ્ચે જાળવવામાં આવે છે।
આ મુખ્યત્વે રુધિરમાં રહેલી બાયકાર્બોનેટ બફર સિસ્ટમ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે।
સંતુલિત પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $CO_2 + H_2O \rightleftharpoons H_2CO_3 \rightleftharpoons H^+ + HCO_3^-$.
બાયકાર્બોનેટ આયનો $(HCO_3^-)$ અને કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ નો ગુણોત્તર વધારાના એસિડ અથવા બેઝને તટસ્થ કરવા માટે નિર્ણાયક છે।
તેથી, સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ અને કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ વચ્ચેનું સંતુલન રુધિરની $pH$ જાળવવા માટે પ્રાથમિક બફર સિસ્ટમ તરીકે કાર્ય કરે છે।

(D) એક સ્વસ્થ પુખ્ત પુરુષમાં,રુધિરમાં હિમોગ્લોબિનનું સામાન્ય પ્રમાણ સામાન્ય રીતે દર $100 \ ml$ રુધિરે $14.0$ થી $16.0 \ gms$ ની વચ્ચે હોય છે.
હિમોગ્લોબિન એ રક્તકણો $(RBCs)$ માં જોવા મળતું લોહતત્વ ધરાવતું લાલ રંજકદ્રવ્ય છે,જે સમગ્ર શરીરમાં ઓક્સિજનના વહન માટે જવાબદાર છે.
ઉંમર,સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ અને ઊંચાઈના આધારે તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે,પરંતુ એક સ્વસ્થ પુરુષ માટે પ્રમાણભૂત શારીરિક શ્રેણી $14-16 \ gms/100 \ ml$ છે.

(B) જે પ્રક્રિયા દ્વારા લ્યુકોસાઇટ્સ (શ્વેતકણો) ચેપ અથવા સોજાના સ્થળે પહોંચવા માટે રુધિરકેશિકાઓના અંતઃચ્છદના છિદ્રોમાંથી બહાર નીકળે છે,તેને ડાયાપેડેસિસ કહેવામાં આવે છે. આ હલનચલન સ્યુડોપોડિયા (ખોટા પગ) ના નિર્માણ દ્વારા સરળ બને છે,જે કોષોને રુધિર પરિભ્રમણમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના પેશીઓમાં પ્રવેશવા અને વિદેશી એજન્ટો સામે લડવાની મંજૂરી આપે છે.

(C) જ્યારે ગ્લુકોઝ જેવા પદાર્થને રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે રુધિર પ્લાઝ્મા સાથે આઇસોટોનિક (સમઅભિસારી) હોવું જોઈએ.
આનો અર્થ એ છે કે દ્રાવણનું આસૃતિ પોટેન્શિયલ રુધિર જેટલું જ હોવું જોઈએ જેથી રક્તકણો (RBCs) સંકોચાઈ ન જાય અથવા ફાટી ન જાય.
જો દ્રાવણ હાયપરટોનિક હોય,તો કોષો સંકોચાઈ જશે; જો તે હાયપોટોનિક હોય,તો કોષો ફૂલી જશે અને ફાટી જશે.
તેથી,કોષીય હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવા માટે આસૃતિ પોટેન્શિયલનું સંતુલન જાળવવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(B) મનુષ્યના રુધિરમાં ઓક્સિજનનું વહન કરવા માટે જવાબદાર પદાર્થ $Haemoglobin$ છે.
$Haemoglobin$ એ $RBCs$ (રક્તકણો) માં જોવા મળતું લાલ રંગનું આયર્નયુક્ત રંજકદ્રવ્ય છે.
$Haemoglobin$ નો દરેક અણુ $O_2$ ના ચાર અણુઓ સાથે જોડાઈને $Oxyhaemoglobin$ બનાવે છે,જે ફેફસાંમાંથી પેશીઓ સુધી ઓક્સિજનના વહનમાં મદદ કરે છે.

(C) $RBCs$ (રક્તકણો) માં હિમોગ્લોબિન નામનું રંજકદ્રવ્ય હોય છે,જે ઓક્સિજન સાથે જોડાઈને ઓક્સિહિમોગ્લોબિન બનાવે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા રુધિર ફેફસાંમાંથી શરીરના પેશીઓ સુધી ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે રુધિરરસમાં રહેલા કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{2+})$ ની જરૂરિયાત હોય છે,જે ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સને સક્રિય કરે છે.
પોટેશિયમ અથવા સોડિયમ સાઇટ્રેટ એ એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે રુધિરરસમાં રહેલા કેલ્શિયમ આયનો સાથે જોડાઈને (chelation) તેમને દૂર કરે છે.
મુક્ત કેલ્શિયમ આયનોને દૂર કરવાથી રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે,જેથી રુધિર બેંકમાં સંગ્રહિત રુધિર ગંઠાઈ જતું નથી.

(B) સસ્તન પ્રાણીઓના રક્તકણો $(RBCs)$ માં,હિમોગ્લોબિન એ કોષરસનો મુખ્ય ઘટક છે.
તે કોષના કુલ વજન અથવા બાયોમાસના આશરે $34\%$ જેટલું પ્રમાણ ધરાવે છે.
હિમોગ્લોબિનની આ ઉચ્ચ સાંદ્રતા સમગ્ર શરીરમાં ઓક્સિજનના કાર્યક્ષમ વહન માટે આવશ્યક છે.

(A) હિમોગ્લોબિન એ એક સંયુક્ત પ્રોટીન છે જે ગ્લોબિન નામના પ્રોટીન ભાગ અને હેમ નામના બિન-પ્રોટીન પ્રોસ્થેટિક જૂથનું બનેલું છે.
ગ્લોબિન પ્રોટીન હિમોગ્લોબિન અણુના કુલ વજનના આશરે $95\%$ જેટલું હોય છે.
બાકીના $5\%$ ભાગમાં હેમ જૂથ (આયર્ન ધરાવતી પોર્ફિરિન રિંગ) હોય છે,જે રક્તના લાલ રંગ અને ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચું બંધારણ $95\%$ ગ્લોબિન અને $5\%$ હેમેટિન (હેમ) છે.

(B) બરોળ એ વાલના આકારનું અંગ છે જે રુધિર માટે ગાળણ તરીકે કાર્ય કરે છે.
જૂના અને ક્ષતિગ્રસ્ત $RBCs$ ને રુધિરાભિસરણમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે અને મેક્રોફેજ દ્વારા ફેગોસાઇટોસિસ (ભક્ષણ) ની પ્રક્રિયા દ્વારા તેનો નાશ કરવામાં આવે છે.
આ કાર્યને કારણે, બરોળને સામાન્ય રીતે "$RBCs$ નું કબ્રસ્તાન" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) $Spleen$ (બરોળ) ને '$RBCs$ નું કબ્રસ્તાન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે રુધિરમાંથી જૂના,ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા ઘસાઈ ગયેલા રક્તકણો $(RBCs)$ ને દૂર કરીને રુધિર માટે ગળણી તરીકે કાર્ય કરે છે.
બરોળમાં રહેલા મેક્રોફેજ કોષો આ વૃદ્ધ કોષોનું ભક્ષણ કરે છે અને તેમનું વિઘટન કરે છે.

(D) બરોળ માનવ શરીરમાં રુધિરના સંગ્રહસ્થાન (blood reservoir) તરીકે કાર્ય કરે છે. તે રક્તકણો અને ત્રાકકણોનો સંગ્રહ કરે છે,જે જરૂરિયાતના સમયે,જેમ કે રક્તસ્ત્રાવ અથવા શારીરિક તણાવ દરમિયાન રુધિરાભિસરણમાં મુક્ત કરી શકાય છે. તેથી,તે રુધિરના કદને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) $ABO$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિ રક્તકણોની સપાટી પર બે સપાટી એન્ટિજન,$A$ અને $B$ ની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે.
રુધિર જૂથ $A$ માં,રક્તકણોની સપાટી પર એન્ટિજન $A$ હોય છે અને રુધિરરસમાં એન્ટિબોડી $b$ (એન્ટિ-$B$) હોય છે.
રુધિર જૂથ $B$ માં,રક્તકણોની સપાટી પર એન્ટિજન $B$ હોય છે અને રુધિરરસમાં એન્ટિબોડી $a$ (એન્ટિ-$A$) હોય છે.
રુધિર જૂથ $AB$ માં,રક્તકણોની સપાટી પર એન્ટિજન $A$ અને $B$ બંને હોય છે અને રુધિરરસમાં કોઈ એન્ટિબોડી હોતા નથી.
રુધિર જૂથ $O$ માં,રક્તકણોની સપાટી પર કોઈ એન્ટિજન હોતા નથી અને રુધિરરસમાં એન્ટિબોડી $a$ અને $b$ બંને હોય છે.
તેથી,એન્ટિજન $A$ અને એન્ટિબોડી $b$ રુધિર જૂથ $A$ માં હાજર હોય છે.

(B) એન્ટિજેન્સ એવા પદાર્થો છે જે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ પ્રેરી શકે છે. રુધિર જૂથોના સંદર્ભમાં,એન્ટિજેન્સ (જેમ કે $A$ અને $B$ એન્ટિજેન્સ) રક્તકણો (erythrocytes) ની સપાટી પર હાજર હોય છે. આ એન્ટિજેન્સને રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે,જે તેમની સાથે પ્રતિક્રિયા આપતા વિશિષ્ટ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.

(B) સસ્તન પ્રાણીઓના $RBCs$ (રક્તકણો) નો દ્વિઅંતર્ગોળ આકાર સપાટીના ક્ષેત્રફળ અને કદના ગુણોત્તરમાં વધારો કરે છે.
આ રચનાત્મક અનુકૂલન કોષરસપટલ દ્વારા શ્વસન વાયુઓ,ખાસ કરીને ${O_2}$ અને $CO_2$ ના ઝડપી પ્રસરણ અને વિનિમય માટે મદદરૂપ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) રુધિર એક વિશિષ્ટ પ્રકારની સંયોજક પેશી છે.
ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન સંયોજક પેશીઓનું નિર્માણ મધ્યસ્તર (Mesoderm) માંથી થાય છે.
તેથી,રુધિર ઉદભવમાં મધ્યસ્તરીય (Mesodermal) છે.

(B) $RBCs$ ના ગઠ્ઠા થવાની પ્રક્રિયાને એગ્લુટિનેશન (agglutination) કહેવામાં આવે છે.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે એક વ્યક્તિના સીરમમાં રહેલા એન્ટિબોડીઝ બીજી વ્યક્તિના $RBCs$ ની સપાટી પર રહેલા ચોક્કસ એન્ટિજન સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
આ એન્ટિજન-એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જે રુધિર ચઢાવતા પહેલા બ્લડ ગ્રુપિંગ અને ક્રોસ-મેચિંગ માટેનો આધાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) બરોળ રુધિર માટે ગાળણ તરીકે કાર્ય કરે છે. બરોળમાં રહેલા મેક્રોફેજ (macrophages) ઘસાઈ ગયેલા રુધિર કોષો,મૃત અને જીવંત રોગકારકો,કોષીય કચરો,રંજકકણિકાઓ અને અન્ય નકામા કણોનો નાશ કરે છે. આમ,તે નિયમિતપણે રુધિરને અશુદ્ધિઓથી મુક્ત કરીને શુદ્ધ કરે છે.

(D) રુધિર કોષોના વિવિધ પ્રકારો બનવાની પ્રક્રિયાને હિમોપોઈસિસ (Haemopoiesis) અથવા હેમેટોપોઈસિસ કહેવામાં આવે છે.
$A$. હિમેગ્લુટિનેશન એ રક્તકણોના સમૂહ બનવાની પ્રક્રિયા છે.
$B$. હિમોલિસિસ એ રક્તકણોના વિનાશની પ્રક્રિયા છે.
$C$. હિમોફિલિયા એ એક આનુવંશિક વિકાર છે જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે.
$D$. હિમોપોઈસિસ એ રુધિર કોષોના નિર્માણ માટેનો સાચો શબ્દ છે.

(C) પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં જરદી બનવાની પ્રક્રિયાને વિટેલોજેનેસિસ (Vitellogenesis) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે માદા સજીવના યકૃતમાં થાય છે.
ત્યારબાદ સંશ્લેષિત જરદી પ્રોટીન (જેમ કે વિટેલોજેનિન) રુધિરાભિસરણ તંત્ર દ્વારા અંડાશયમાં વિકાસ પામતા અંડકોષો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે,જ્યાં તેનો સંગ્રહ થાય છે.

(A) રુધિરાધાન માટે બ્લડ બેંકમાં સંગ્રહિત રુધિરને સામાન્ય રીતે $1^{\circ}C$ થી $6^{\circ}C$ ના તાપમાનની શ્રેણીમાં રાખવામાં આવે છે,જેમાં $4^{\circ}C$ એ પ્રમાણિત સંગ્રહ તાપમાન છે. આ તાપમાનની શ્રેણી રક્તકણોની ચયાપચયની પ્રક્રિયાને ધીમી કરવા,કોઈપણ સંભવિત બેક્ટેરિયાના વિકાસને ઘટાડવા અને રુધિરના ઘટકોની કાર્યક્ષમતા અને જીવંતતા જાળવી રાખવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(D) સંગ્રહિત રુધિરને સામાન્ય રીતે સોડિયમ સાઇટ્રેટ,ડબલ ઓક્સાલેટ (સોડિયમ અને એમોનિયમ),ડિક્યુમેરોલ અને $EDTA$ જેવા પ્રતિસ્કંદકો (anticoagulants) નો ઉપયોગ કરીને સાચવવામાં આવે છે.
બ્લડ બેંકિંગની પ્રમાણિત પરિસ્થિતિઓમાં,સંપૂર્ણ રુધિરને વધુમાં વધુ $21$ દિવસ સુધી સંગ્રહિત કરી શકાય છે,ત્યારબાદ તેની સુરક્ષા અને અસરકારકતા જાળવવા માટે તેને ચડાવી દેવું (transfuse) જરૂરી છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
બ્લડ બેંકો લોહીના નમૂનાને ગંઠાઈ જતું અટકાવવા માટે એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ્સનો ઉપયોગ કરે છે.
સામાન્ય એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ્સમાં સાઇટ્રેટ-ફોસ્ફેટ ડેક્સ્ટ્રોઝ $(C.P.D.)$,એસિડ સાઇટ્રેટ ડેક્સ્ટ્રોઝ $(A.C.D.)$,ઇથિલિન ડાયએમાઇન ટેટ્રાએસેટિક એસિડ $(E.D.T.A.)$,અને ઓક્સાલેટ્સ અથવા સાઇટ્રેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
આ પદાર્થો લોહીમાં રહેલા કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{2+})$ ને નિષ્ક્રિય કરીને અથવા ચીલેટ કરીને કાર્ય કરે છે,જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.

(A) રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણોની સપાટી પર $B$ એન્ટિજન હોય છે અને તેમના પ્લાઝ્મામાં એન્ટિ-$A$ એન્ટિબોડીઝ હોય છે.
રુધિર ચઢાવતી વખતે,દર્દીને એવા એન્ટિજન ન મળવા જોઈએ જેને તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિદેશી (પરજાત) તરીકે ઓળખે.
તેથી,$B$ રુધિરજૂથ ધરાવતો દર્દી $B$ રુધિરજૂથ (સમાન એન્ટિજન) અથવા $O$ રુધિરજૂથ (જેમાં $A$ કે $B$ બંને એન્ટિજનનો અભાવ હોય છે અને તેને સાર્વત્રિક દાતા માનવામાં આવે છે) ધરાવતા દાતાઓ પાસેથી રુધિર મેળવી શકે છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $O$ અને $B$ છે.

(C) રુધિરજૂથ $A$ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણોની સપાટી પર $A$ એન્ટિજન હોય છે અને તેમના પ્લાઝ્મામાં એન્ટિ-$B$ એન્ટિબોડીઝ હોય છે.
તેથી,તેઓ એવી વ્યક્તિઓ પાસેથી રુધિર મેળવી શકે છે જેમનામાં $B$ એન્ટિજન હોતા નથી,જેમાં રુધિરજૂથ $A$ અને $O$ નો સમાવેશ થાય છે.
રુધિરજૂથ $O$ ને સાર્વત્રિક દાતા (universal donor) માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં $A$ અને $B$ બંને એન્ટિજનનો અભાવ હોય છે,જે તેને તમામ રુધિરજૂથો સાથે સુસંગત બનાવે છે.

(D) $Rh$ રુધિરજૂથ પ્રણાલી રક્તકણોની સપાટી પર $Rh$ એન્ટિજન (જેને $D$ એન્ટિજન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) ની હાજરી અથવા ગેરહાજરી દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
$Rh$ કારકને ઓળખવા માટે,$D$ એન્ટિજન સામે એન્ટિબોડી ધરાવતા એન્ટિસીરમનો ઉપયોગ થાય છે,જેને Anti-$D$ કહેવામાં આવે છે.
જો રુધિરના નમૂનામાં Anti-$D$ ઉમેરવાથી સમૂહિકરણ (agglutination) થાય,તો તે વ્યક્તિ $Rh$-પોઝિટિવ $(Rh^+)$ છે.
જો કોઈ સમૂહિકરણ ન થાય,તો તે વ્યક્તિ $Rh$-નેગેટિવ $(Rh^-)$ છે.