Mix Examples - Chemical Reactions and Equations Questions in Gujarati

(A) સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Na_{2}SO_{3}(aq) + BaCl_{2}(aq) \rightarrow BaSO_{3}(s) + 2NaCl(aq)$
$(b)$ આ પ્રક્રિયાને દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
$(c)$ $BaSO_{3}$ એ નિર્બળ એસિડ,સલ્ફ્યુરસ એસિડ $(H_{2}SO_{3})$ નો ક્ષાર છે. જ્યારે તેમાં મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે તે અદ્રાવ્ય બેરિયમ સલ્ફાઇટ સાથે પ્રક્રિયા કરીને દ્રાવ્ય બેરિયમ ક્લોરાઇડ,પાણી અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ વાયુ બનાવે છે. પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$BaSO_{3}(s) + 2HCl(aq) \rightarrow BaCl_{2}(aq) + H_{2}O(l) + SO_{2}(g)$
$BaCl_{2}$ પાણીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી,સફેદ અવક્ષેપ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

(A-D) જ્યારે દ્રાવણોને તાંબાના પાત્રમાં રાખવામાં આવે:
$(a)$ મંદ $HCl$: તાંબું મંદ $HCl$ સાથે પ્રક્રિયા કરતું નથી,તેથી તેને રાખી શકાય છે.
$(b)$ મંદ $HNO_{3}$: નાઈટ્રિક એસિડ એક પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે અને તાંબા સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,તેથી તેને રાખી શકાતું નથી.
$(c)$ $ZnCl_{2}$: ઝિંક તાંબા કરતા વધુ સક્રિય છે,તેથી કોઈ વિસ્થાપન પ્રક્રિયા થતી નથી; તેથી તેને રાખી શકાય છે.
$(d)$ $H_{2}O$: તાંબું પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરતું નથી,તેથી તેને રાખી શકાય છે.
$(B)$ જ્યારે દ્રાવણોને એલ્યુમિનિયમના પાત્રમાં રાખવામાં આવે:
$(a)$ મંદ $HCl$: એલ્યુમિનિયમ મંદ $HCl$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $AlCl_{3}$ અને $H_{2}$ વાયુ બનાવે છે,તેથી તેને રાખી શકાતું નથી. પ્રક્રિયા: $2Al + 6HCl \rightarrow 2AlCl_{3} + 3H_{2}$.
$(b)$ મંદ $HNO_{3}$: એલ્યુમિનિયમ મંદ $HNO_{3}$ સાથે $Al_{2}O_{3}$ નું રક્ષણાત્મક સ્તર બનાવે છે જે વધુ પ્રક્રિયા અટકાવે છે,તેથી તેને રાખી શકાય છે.
$(c)$ $ZnCl_{2}$: એલ્યુમિનિયમ ઝિંક કરતા વધુ સક્રિય હોવાથી દ્રાવણમાંથી ઝિંકનું વિસ્થાપન કરશે,તેથી તેને રાખી શકાતું નથી. પ્રક્રિયા: $2Al + 3ZnCl_{2} \rightarrow 2AlCl_{3} + 3Zn$.
$(d)$ $H_{2}O$: એલ્યુમિનિયમ ઠંડા કે ગરમ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરતું નથી,તેથી તેને રાખી શકાય છે.

(B) જ્યારે તાંબાની પટ્ટીને સિલ્વર નાઈટ્રેટના દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા થાય છે કારણ કે તાંબું એ સિલ્વર કરતા વધુ સક્રિય છે.
સિલ્વર ધાતુ ઘન સ્વરૂપે અવક્ષેપિત થાય છે અને કોપર$(II)$ નાઈટ્રેટના નિર્માણને કારણે દ્રાવણ વાદળી રંગનું બને છે.
રાસાયણિક સમીકરણ છે: $Cu(s) + 2AgNO_3(aq) \to 2Ag(s) + Cu(NO_3)_2(aq)$.

(N/A) રિડક્શન પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ ધાતુશાસ્ત્રમાં ધાતુઓને તેમના અયસ્કમાંથી મેળવવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,કાર્બન અથવા હાઇડ્રોજન જેવા રિડક્શનકર્તાનો ઉપયોગ કરીને ધાતુના ઓક્સાઇડનું રિડક્શન કરીને શુદ્ધ ધાતુઓ મેળવવામાં આવે છે.

(A) સાચો જવાબ $A$. મીણનું સળગવું છે.
કારણ: મીણનું સળગવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે મીણ એક હાઇડ્રોકાર્બન છે જે ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_{2})$ અને પાણીની વરાળ $(H_{2}O)$ જેવા નવા પદાર્થો બનાવે છે. આ પ્રક્રિયા પ્રતિવર્તી નથી,કારણ કે દહન પછી મળતી નીપજોમાંથી મૂળ મીણને પાછું મેળવી શકાતું નથી.
તેની સામે,મીણનું ઓગળવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં માત્ર પદાર્થની અવસ્થા ઘનમાંથી પ્રવાહીમાં બદલાય છે અને ઠંડુ પાડવાથી મીણને ફરીથી ઘન સ્વરૂપમાં મેળવી શકાય છે.

(A) રાસાયણિક ફેરફારમાં અલગ રાસાયણિક ગુણધર્મો ધરાવતા નવા પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે.
ફળોના રસનું આથવણ એ રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે યીસ્ટ) શર્કરાનું આલ્કોહોલ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં રૂપાંતર કરે છે,જેના પરિણામે એક નવો પદાર્થ બને છે.
ફળોના રસનું મંદન એ ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં માત્ર રસમાં પાણી ઉમેરવામાં આવે છે,જે રસના ઘટકોના રાસાયણિક બંધારણમાં કોઈ ફેરફાર કરતું નથી.

(A) લોખંડનું કટાવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં લોખંડ,ઓક્સિજન અને ભેજ વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈને આયર્ન ઓક્સાઇડ $(Fe_2O_3 \cdot xH_2O)$ નામનો નવો પદાર્થ બને છે.
લોખંડનું ઓગળવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં માત્ર પદાર્થની અવસ્થા ઘનમાંથી પ્રવાહીમાં બદલાય છે અને કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી.

(B) ભૌતિક ફેરફારમાં પદાર્થનું રાસાયણિક બંધારણ સમાન રહે છે અને કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી.
રાસાયણિક ફેરફારમાં પદાર્થનું રાસાયણિક બંધારણ બદલાય છે,જેના પરિણામે અલગ ગુણધર્મો ધરાવતા એક અથવા વધુ નવા પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે.

(N/A) પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દરમિયાન,પાણીનો અણુ $(H_{2}O)$ હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_{2})$ અને ઓક્સિજન વાયુ $(O_{2})$ માં ચોક્કસ મોલર ગુણોત્તરમાં વિઘટિત થાય છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2H_{2}O(l) \xrightarrow{\text{Electrolysis}} 2H_{2}(g) + O_{2}(g)$
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ મુજબ,દર $2$ મોલ પાણીના વિઘટન માટે,કેથોડ પર $2$ મોલ હાઇડ્રોજન વાયુ અને એનોડ પર $1$ મોલ ઓક્સિજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,એકત્રિત થયેલ હાઇડ્રોજન વાયુનું કદ ઓક્સિજન વાયુના કદ કરતા બમણું હોય છે,જે $2:1$ નો ગુણોત્તર દર્શાવે છે.

(N/A) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $CuO + H_{2} \longrightarrow Cu + H_{2}O$
$1$. ઓક્સિડેશનકર્તા પદાર્થ $CuO$ છે કારણ કે તે $H_{2}$ ને ઓક્સિજન આપે છે અને પોતે $Cu$ માં રિડક્શન પામે છે.
$2$. રિડક્શનકર્તા પદાર્થ $H_{2}$ છે કારણ કે તે $CuO$ માંથી ઓક્સિજન દૂર કરે છે અને પોતે $H_{2}O$ માં ઓક્સિડેશન પામે છે.

(B) જ્યારે કોપર ઓક્સાઇડ $(CuO)$ મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા થાય છે.
તેનું રાસાયણિક સમીકરણ આ મુજબ છે: $CuO(s) + 2HCl(aq) \rightarrow CuCl_2(aq) + H_2O(l)$.
બનતું નવું સંયોજન કોપર $(II)$ ક્લોરાઇડ $(CuCl_2)$ છે,જે દ્રાવણને વાદળી-લીલો રંગ આપે છે.

(B) જ્યારે ચાંદીની વસ્તુઓ હવામાં ખુલ્લી રાખવામાં આવે છે,ત્યારે તે વાતાવરણમાં રહેલા સલ્ફરના સંયોજનો,જેમ કે હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ $(H_2S)$ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
આ રાસાયણિક પ્રક્રિયાને કારણે ચાંદીની સપાટી પર સિલ્વર સલ્ફાઈડ $(Ag_2S)$ નું કાળા રંગનું પડ જામી જાય છે.
આ પ્રક્રિયાને ક્ષારણનો એક પ્રકાર કહેવામાં આવે છે,જેને ઝાંખપ (tarnishing) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) જ્યારે તાંબાની વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી ભેજવાળી હવામાં ખુલ્લી રહે છે,ત્યારે તે વાતાવરણમાં રહેલા કાર્બન ડાયોક્સાઈડ,ઓક્સિજન અને ભેજ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
આ પ્રક્રિયાને કારણે તાંબાની સપાટી પર લીલા રંગનું પડ જામી જાય છે.
આ લીલા રંગના પડને રાસાયણિક રીતે બેઝિક કોપર કાર્બોનેટ કહેવામાં આવે છે,જેનું સૂત્ર $[CuCO_{3} \cdot Cu(OH)_{2}]$ છે.
તેથી,સાચો જવાબ બેઝિક કોપર કાર્બોનેટનું લીલું પડ છે.

(A) સમીકરણ $Fe(s) + H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4(s) + H_2(g)$ ને સંતુલિત કરવા માટે:
$1$. $Fe$ ને સંતુલિત કરો: જમણી બાજુ $Fe$ ના $3$ પરમાણુઓ છે,તેથી ડાબી બાજુ $Fe$ ની આગળ $3$ સહગુણક મૂકો: $3Fe + H_2O \rightarrow Fe_3O_4 + H_2$.
$2$. $O$ ને સંતુલિત કરો: જમણી બાજુ $O$ ના $4$ પરમાણુઓ છે,તેથી ડાબી બાજુ $H_2O$ ની આગળ $4$ સહગુણક મૂકો: $3Fe + 4H_2O \rightarrow Fe_3O_4 + H_2$.
$3$. $H$ ને સંતુલિત કરો: હવે ડાબી બાજુ $H$ ના $8$ પરમાણુઓ $(4 \times 2)$ છે,તેથી જમણી બાજુ $H_2$ ની આગળ $4$ સહગુણક મૂકો: $3Fe(s) + 4H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4(s) + 4H_2(g)$.
હવે સમીકરણ સંતુલિત છે.

(B) કંકાલ રાસાયણિક સમીકરણ એ એક અસંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ છે,જેમાં પ્રક્રિયક અને નીપજ બંને બાજુએ દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન હોતી નથી.
ઉદાહરણ તરીકે,પ્રક્રિયા $Mg + O_2 \rightarrow MgO$ એ એક કંકાલ સમીકરણ છે કારણ કે તેમાં ઓક્સિજનના પરમાણુઓની સંખ્યા સંતુલિત નથી.

(A) પાણીનું વિદ્યુત વિભાજન એ રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં વિદ્યુતનો ઉપયોગ કરીને પાણી $(H_2O)$ નું હાઇડ્રોજન $(H_2)$ અને ઓક્સિજન $(O_2)$ વાયુઓમાં વિઘટન થાય છે,જેના પરિણામે નવા પદાર્થો બને છે.
સોડિયમ ક્લોરાઈડ $(NaCl)$ સૂર્યપ્રકાશમાં સ્થિર રહે છે અને તેના સંપર્કમાં આવવાથી તેમાં કોઈ રાસાયણિક ફેરફાર થતો નથી.

(A) જ્યારે તાંબાની ધાતુને હવાની (ઓક્સિજનની) હાજરીમાં ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા અનુભવે છે.
તાંબુ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ બનાવે છે, જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $CuO$ છે.
આ કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ તાંબાની સપાટી પર કાળા રંગનું પડ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ: $2Cu(s) + O_2(g) \rightarrow 2CuO(s)$ છે.

(N/A) લીલો આયર્ન ક્ષાર ફેરસ સલ્ફેટ હેપ્ટાહાઇડ્રેટ $(FeSO_{4} \cdot 7H_{2}O)$ છે. સખત ગરમ કરવા પર, તે સ્ફટિકીકરણનું પાણી ગુમાવે છે અને ત્યારબાદ ફેરિક ઓક્સાઇડ $(Fe_{2}O_{3})$ માં વિઘટિત થાય છે, જે કાળા રંગનો હોય છે, સાથે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_{2})$ અને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઇડ $(SO_{3})$ વાયુઓ મુક્ત થાય છે.
$(b)$ આ ઉષ્મીય વિઘટન પ્રક્રિયા છે કારણ કે ગરમી આપવાથી એક જ પ્રક્રિયકનું અનેક નીપજોમાં વિભાજન થાય છે.

(N/A) ખોરાકના પાચનમાં જટિલ ખોરાકના અણુઓનું સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થાય છે,તેથી આ વિઘટન પ્રક્રિયા છે.
$(b)$ કોલસાના દહનમાં કાર્બન ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બનાવે છે,તેથી આ સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે.

(A) સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા: આ પ્રક્રિયામાં,બે અથવા વધુ પ્રક્રિયકો જોડાઈને એક જ નીપજ બનાવે છે $(2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O)$
$(b)$ વિઘટન પ્રક્રિયા: આ પ્રક્રિયામાં,એક જ પ્રક્રિયક વિદ્યુતની અસર હેઠળ બે અથવા વધુ સરળ નીપજોમાં વિભાજિત થાય છે $(2H_2O \xrightarrow{\text{electricity}} 2H_2 + O_2)$

(N/A) ના,ઓક્સિડેશન અથવા રિડક્શન એકલા થઈ શકતા નથી. આનું કારણ એ છે કે ઓક્સિડેશન દરમિયાન ગુમાવેલા ઇલેક્ટ્રોન રિડક્શન દરમિયાન અન્ય પદાર્થ દ્વારા મેળવવા આવશ્યક છે. તેથી,આ પ્રક્રિયાઓ હંમેશા એકસાથે થાય છે. આવી પ્રતિક્રિયાઓને $Redox$ (ઓક્સિડેશન-રિડક્શન) પ્રતિક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ સિમેન્ટના ઉત્પાદનમાં ક્વિકલાઈમ $(CaO)$ નો ઉપયોગ થાય છે,જે ચૂનાના પથ્થર $(CaCO_3)$ ના ઉષ્મીય વિઘટન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે:
$CaCO_3(s) \xrightarrow{\text{Heat}} CaO(s) + CO_2(g)$
$(ii)$ ફોટોક્રોમિક કાચના ઉત્પાદનમાં સિલ્વર ક્લોરાઈડ $(AgCl)$ અથવા સિલ્વર બ્રોમાઈડ $(AgBr)$ નો ઉપયોગ થાય છે,જે સૂર્યપ્રકાશમાં ફોટોકેમિકલ વિઘટન પામીને ધાત્વિક સિલ્વર બનાવે છે,જેના કારણે કાચ ઘેરો બને છે:
$2AgCl(s) \xrightarrow{\text{Sunlight}} 2Ag(s) + Cl_2(g)$
$2AgBr(s) \xrightarrow{\text{Sunlight}} 2Ag(s) + Br_2(g)$

(N/A) $(i)$ વિઘટન પ્રક્રિયા: સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ પદાર્થોમાં વિભાજન થવું એ વિઘટન પ્રક્રિયા છે.
$(ii)$ ઓક્સિડેશન (દહન) પ્રક્રિયા: ઓક્સિજનની હાજરીમાં કુદરતી વાયુ $(CH_4)$ નું સળગવું એ ઉષ્માક્ષેપક ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા છે, જે નીચે મુજબ દર્શાવી શકાય: $CH_4 + 2O_2 \rightarrow CO_2 + 2H_2O + \text{ઉષ્મા}$.

(N/A) $(i)$ ક્ષારણ (ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા): ચાંદી હવામાં રહેલા સલ્ફરના સંયોજનો સાથે પ્રક્રિયા કરીને સિલ્વર સલ્ફાઇડ $(Ag_2S)$ બનાવે છે,જે કાળા રંગનું હોય છે.
$(ii)$ વિસ્થાપન પ્રક્રિયા: લોખંડ $(Fe)$ એ કોપર $(Cu)$ કરતા વધુ સક્રિય હોવાથી,તે કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$ ના દ્રાવણમાંથી કોપરનું વિસ્થાપન કરીને ફેરસ સલ્ફેટ $(FeSO_4)$ બનાવે છે,જેનો રંગ લીલો હોય છે.

(N/A) $(i)$ $2 AgCl \rightarrow 2 Ag + Cl_{2}$ પ્રક્રિયા થવા માટે સૂર્યપ્રકાશની હાજરી અનિવાર્ય છે (પ્રકાશીય વિઘટન).
$(ii)$ આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં થાય છે.

(A) ફેરસ સલ્ફેટ $(FeSO_{4})$ નું ઉષ્મીય વિઘટન એ એક મહત્વપૂર્ણ રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે.
જ્યારે ફેરસ સલ્ફેટને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે વિઘટિત થઈને ફેરિક ઓક્સાઈડ $(Fe_{2}O_{3})$,સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_{2})$ અને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ $(SO_{3})$ બનાવે છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2 FeSO_{4} \xrightarrow{\text{Heat}} Fe_{2}O_{3} + SO_{2} + SO_{3}$

(N/A) આ વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા છે.
$(i)$ ધાતુ $X$ એ ધાતુ $Y$ કરતા વધુ સક્રિય છે.
$(ii)$ ધાતુ $X$ એ ધાતુ $Y$ ને તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી વિસ્થાપિત કરે છે. સક્રિયતા શ્રેણી મુજબ,વધુ સક્રિય ધાતુ ઓછી સક્રિય ધાતુને તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી વિસ્થાપિત કરે છે. તેથી,$X$ એ $Y$ કરતા વધુ સક્રિય છે.

(N/A) જ્યારે કોપરને હવામાં ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર$(II)$ ઓક્સાઇડ બનાવે છે,જે કાળા રંગનો પદાર્થ છે.
સમીકરણ: $2Cu(s) + O_2(g) \xrightarrow{\text{Heat}} 2CuO(s)$
$(b)$ જ્યારે મળતી નીપજ (કોપર$(II)$ ઓક્સાઇડ) ને હાઇડ્રોજન વાયુમાં ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનું રિડક્શન થઈને કોપર ધાતુ અને પાણી બને છે.
સમીકરણ: $CuO(s) + H_2(g) \xrightarrow{\text{Heat}} Cu(s) + H_2O(l)$
કોપર ધાતુ બનવાને કારણે કાળું પડ બદામી રંગનું થઈ જાય છે.

(N/A) $(i)$ રચાયેલા અવક્ષેપનો રંગ પીળો હોય છે.
$(ii)$ અવક્ષેપિત સંયોજન લેડ આયોડાઈડ છે,જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $PbI_{2}$ છે.

(N/A) $(i)$ સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2KI(aq) + Pb(NO_3)_2(aq) \to PbI_2(s) \downarrow + 2KNO_3(aq)$
$(ii)$ આ એક દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે. કારણ કે તેમાં અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ (અવક્ષેપ) બને છે,તેથી તેને અવક્ષેપન પ્રક્રિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) $KCl(aq) + AgNO_3(aq) \to AgCl(s) \downarrow + KNO_3(aq)$
આ પ્રક્રિયામાં, પોટેશિયમ ક્લોરાઈડ સિલ્વર નાઈટ્રેટ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સિલ્વર ક્લોરાઈડ બનાવે છે, જે એક અદ્રાવ્ય સફેદ અવક્ષેપ છે, અને સાથે પોટેશિયમ નાઈટ્રેટ બને છે.

(A-D) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $KCl(aq) + AgNO_3(aq) \rightarrow AgCl(s) + KNO_3(aq)$.
$(a)$ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા: $K^+$ અને $Ag^+$ આયનો એકબીજાની અદલાબદલી કરીને નવા નીપજો બનાવે છે.
$(b)$ અવક્ષેપન પ્રક્રિયા: એક અદ્રાવ્ય સફેદ ઘન પદાર્થ, સિલ્વર ક્લોરાઇડ $(AgCl)$, અવક્ષેપ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે.

(N/A) એલ્યુમિનિયમ એ આયર્ન (લોખંડ) કરતા વધુ સક્રિય ધાતુ છે. તેથી,તે વિસ્થાપન પ્રક્રિયા દ્વારા ફેરસ સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી આયર્નને મુક્ત કરે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$2Al(s) + 3FeSO_4(aq) \to Al_2(SO_4)_3(aq) + 3Fe(s)$
આ પ્રક્રિયાને કારણે,કેનની એલ્યુમિનિયમ ધાતુ વપરાઈ જાય છે અને એલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટ બને છે,જેના પરિણામે કેનમાં કાણાં પડી જાય છે.

(B) દહન પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં પદાર્થમાં ઓક્સિજન ઉમેરાય છે અથવા તેમાંથી હાઇડ્રોજન દૂર થાય છે.
મોટાભાગની દહન પ્રક્રિયાઓમાં,બળતણ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઓક્સાઇડ બનાવે છે,જે ઓક્સિડેશનનું મૂળભૂત લક્ષણ છે.
ઉદાહરણ તરીકે,મિથેનનું દહન નીચે મુજબ દર્શાવવામાં આવે છે:
$CH_{4}(g) + 2O_{2}(g) \rightarrow CO_{2}(g) + 2H_{2}O(l)$
આ પ્રક્રિયામાં,કાર્બન અને હાઇડ્રોજનમાં ઓક્સિજન ઉમેરાય છે,જે સાબિત કરે છે કે તે એક ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા છે.

(N/A) હાઇડ્રોજન વાયુની ચકાસણી કરવા માટે,જે કસનળીમાંથી વાયુ બહાર નીકળી રહ્યો હોય તેના મુખ પાસે સળગતી દીવાસળી અથવા સળગતી લાકડી લાવો.
જો તે વાયુ હાઇડ્રોજન હશે,તો તે '$pop$' (ધડાકા) સાથે સળગશે,જે ઓક્સિજનની હાજરીમાં હાઇડ્રોજનના ઝડપી દહન થવાને કારણે થાય છે.

(N/A) $FeSO_{4} \cdot 7H_{2}O$ ના સ્ફટિકો લીલા રંગના હોય છે. ગરમ કરવા પર,તેઓ સૌ પ્રથમ તેમના સ્ફટિકીકરણના પાણીને ગુમાવે છે અને સફેદ (નિર્જળ $FeSO_{4}$) બને છે. વધુ ગરમ કરવા પર,તેઓ વિઘટિત થઈને ફેરિક ઓક્સાઈડ $(Fe_{2}O_{3})$ બનાવે છે,જે લાલ-કથ્થઈ રંગનો હોય છે,સાથે સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_{2})$ અને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ $(SO_{3})$ વાયુઓ મુક્ત થાય છે.
પગલું $1$: સ્ફટિકીકરણના પાણીનો ત્યાગ:
$FeSO_{4} \cdot 7H_{2}O(s) \xrightarrow{\Delta} FeSO_{4}(s) + 7H_{2}O(g)$
(લીલો) (સફેદ)
પગલું $2$: નિર્જળ ફેરસ સલ્ફેટનું વિઘટન:
$2FeSO_{4}(s) \xrightarrow{\Delta} Fe_{2}O_{3}(s) + SO_{2}(g) + SO_{3}(g)$
(લાલ-કથ્થઈ)

(N/A) ચરબી અને તેલયુક્ત ખોરાકની ગંધ અને સ્વાદ બદલાય છે કારણ કે જ્યારે તે હવાના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે તેનું ઓક્સિડેશન થાય છે,જેના પરિણામે $Rancidity$ (ખોરાપણું) નામની સ્થિતિ સર્જાય છે.
પ્રક્રિયા: $Rancidity$ (ખોરાપણું).
આ પ્રક્રિયાને ધીમી કરવાની બે રીતો નીચે મુજબ છે:
$1$. ખોરાકને હવાચુસ્ત પાત્રોમાં સંગ્રહિત કરવો જેથી તે ઓક્સિજનના સંપર્કમાં ન આવે.
$2$. ચિપ્સ જેવા ખોરાકના પેકેટમાં નાઈટ્રોજન વાયુ ભરવો જેથી ઓક્સિજન દૂર થાય અને ઓક્સિડેશન અટકાવી શકાય.

(N/A) જ્યારે જલીય કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4 \cdot 5H_2O)$ ને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે સ્ફટિકીકરણના પાણીના પાંચ અણુઓ દૂર થાય છે અને વાદળી રંગના સ્ફટિકો સફેદ રંગના નિર્જળ પાવડરમાં ફેરવાય છે.
જો આપણે આ સફેદ પાવડરમાં ફરીથી પાણી ઉમેરીએ,તો જલીય કોપર સલ્ફેટના પુનઃનિર્માણને કારણે વાદળી રંગ પાછો આવે છે.
રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$CuSO_4 \cdot 5H_2O (s) \xrightarrow{\text{Heat}} CuSO_4 (s) + 5H_2O (g)$
(વાદળી) $\quad \quad \quad \quad \quad \quad \quad \quad$ (સફેદ)

(N/A) જ્યારે જીપ્સમ $(CaSO_4 \cdot 2H_2O)$ ને $373 \, K$ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે તેના સ્ફટિકીકરણના પાણીના અણુઓનો ત્રણ-ચતુર્થાંશ ભાગ ગુમાવે છે અને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ $(CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O)$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$CaSO_4 \cdot 2H_2O(s) \xrightarrow{373 \, K} CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O(s) + 1\frac{1}{2}H_2O(g)$

(N/A) જ્યારે ક્લોરીન વાયુને સૂકા ફોડેલા ચૂનામાંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રક્રિયા કરીને બ્લીચિંગ પાવડર (કેલ્શિયમ ઓક્સીક્લોરાઈડ) અને પાણી બનાવે છે.
તેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_2 + Cl_2 \to CaOCl_2 + H_2O$

(N/A) બટાકાની ચિપ્સ બનાવનારાઓ થેલીઓમાં નાઈટ્રોજન વાયુ ભરે છે જેથી ત્યાં પ્રતિક્રિયા ન કરે તેવું વાતાવરણ સર્જાય,જે ચરબી અને તેલના ઓક્સિડેશનને અટકાવે છે,જેનાથી ચિપ્સને ખોરી (rancid) થતી અટકાવી શકાય છે.
$(b)$ લોખંડની વસ્તુઓ તેમની ચમક ગુમાવે છે કારણ કે તે વાતાવરણમાં રહેલા ભેજ અને ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને હાઇડ્રેટેડ આયર્ન ઓક્સાઈડનું પડ બનાવે છે,જેને ક્ષારણ (corrosion) અથવા કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે.
$(c)$ ખોરાકને હવાચુસ્ત પાત્રોમાં રાખવો જોઈએ જેથી ઓક્સિજન અને ભેજ સાથેનો તેમનો સંપર્ક ઘટાડી શકાય. આ ઓક્સિડેશનને અટકાવવામાં અને સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને ધીમી કરવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી ખોરાક લાંબા સમય સુધી તાજો રહે છે.

(N/A) ઝિંક એ કોપર કરતા વધુ સક્રિય છે; તેથી,તે $CuSO_4$ માંથી કોપરનું વિસ્થાપન કરશે. આ પ્રતિક્રિયા થશે.
$(b)$ આયર્ન એ ઝિંક કરતા ઓછું સક્રિય છે,તેથી તે ઝિંક સલ્ફેટમાંથી ઝિંકનું વિસ્થાપન કરી શકતું નથી. આ પ્રતિક્રિયા થશે નહીં.
$(c)$ ઝિંક એ આયર્ન કરતા વધુ સક્રિય છે,તેથી તે $FeSO_4$ માંથી આયર્નનું વિસ્થાપન કરશે. આ પ્રતિક્રિયા થશે.

(N/A) જ્યારે લેડ નાઈટ્રેટનું દ્રાવણ પોટેશિયમ આયોડાઈડના દ્રાવણ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે ત્યારે રંગમાં પરિવર્તન જોવા મળે છે. આ પ્રક્રિયામાં રંગહીન દ્રાવણમાંથી પીળા રંગના અવક્ષેપ મળે છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Pb(NO_3)_2(aq) + 2KI(aq) \rightarrow PbI_2(s) + 2KNO_3(aq)$
આ પ્રક્રિયામાં લેડ$(II)$ આયોડાઈડ $(PbI_2)$ પીળા રંગના અવક્ષેપ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે.

(N/A) તાપમાનમાં ફેરફાર ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા દરમિયાન થાય છે, જેમાં આસપાસના વાતાવરણમાં ઉષ્મા મુક્ત થાય છે。
ઉદાહરણ: ઝિંકના દાણા અને મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયા。
રાસાયણિક સમીકરણ: $Zn(s) + H_2SO_4(aq) \rightarrow ZnSO_4(aq) + H_2(g) + \text{ઉષ્મા}$

(N/A) જ્યારે બે જલીય દ્રાવણો વચ્ચે પ્રક્રિયા થઈને અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ બને છે,ત્યારે તેને અવક્ષેપ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: બેરિયમ ક્લોરાઈડ અને સોડિયમ સલ્ફેટ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી બેરિયમ સલ્ફેટના સફેદ અવક્ષેપ મળે છે.
રાસાયણિક સમીકરણ:
$BaCl_{2}(aq) + Na_{2}SO_{4}(aq) \rightarrow BaSO_{4}(s) + 2NaCl(aq)$

(N/A) $(i)$ વિદ્યુત (વિદ્યુત વિભાજન):
$2H_{2}O(l) \xrightarrow{\text{વિદ્યુત પ્રવાહ}} 2H_{2}(g) + O_{2}(g)$
$(ii)$ ઉષ્મા (ઉષ્મીય વિઘટન):
$CaCO_{3}(s) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} CaO(s) + CO_{2}(g)$
$(iii)$ સૂર્યપ્રકાશ (પ્રકાશીય વિઘટન):
$2AgCl(s) \xrightarrow{\text{સૂર્યપ્રકાશ}} 2Ag(s) + Cl_{2}(g)$

(B) સાચું વિધાન એ છે કે કોપર સિલ્વર નાઈટ્રેટના દ્રાવણમાંથી સિલ્વરનું વિસ્થાપન કરી શકે છે,પરંતુ સિલ્વર કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી કોપરનું વિસ્થાપન કરી શકતું નથી.
આનું કારણ એ છે કે ધાતુઓની સક્રિયતા શ્રેણી મુજબ કોપર એ સિલ્વર કરતા વધુ સક્રિય છે.
વધુ સક્રિય ધાતુ તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી ઓછી સક્રિય ધાતુનું વિસ્થાપન કરી શકે છે.
રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા આ મુજબ છે: $Cu(s) + 2AgNO_3(aq) \rightarrow Cu(NO_3)_2(aq) + 2Ag(s)$.

(N/A) $(i)$ $(a)$ એનોડ પર ઓક્સિજન વાયુ મુક્ત થાય છે.
$(b)$ કેથોડ પર હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત થાય છે.
$(ii)$ બંને કસનળીઓમાં એકત્રિત થયેલા વાયુઓનું કદ સમાન નથી કારણ કે પાણી $(H_2O)$ માં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનનું મોલર પ્રમાણ $2:1$ હોય છે. આથી,ઓક્સિજન વાયુની સરખામણીમાં બમણો હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
$(iii)$ આ પ્રક્રિયા વિદ્યુત વિભાજનની વિઘટન પ્રક્રિયા છે.
$(iv)$ શુદ્ધ પાણી વિદ્યુતનું મંદ વાહક છે. ક્ષારયુક્ત પાણી વિદ્યુતવિભાજ્ય તરીકે કાર્ય કરે છે,જે દ્રાવણમાંથી વિદ્યુત પસાર થવા દે છે અને પાણીના વિઘટનને સરળ બનાવે છે.

(N/A)

વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયાઓ	દ્વિવિસ્થાપન પ્રતિક્રિયાઓ
$1.$ આ પ્રતિક્રિયાઓમાં, વધુ સક્રિય તત્વ તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી ઓછા સક્રિય તત્વને વિસ્થાપિત કરે છે।	$1.$ આ પ્રતિક્રિયાઓમાં, બે પ્રક્રિયકો વચ્ચે આયનોની આપ-લે થાય છે।
$2.$ આ પ્રતિક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે ધીમી હોય છે અને પૂર્ણ થવામાં વધુ સમય લે છે।	$2.$ આ પ્રતિક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે ઝડપી હોય છે અને ત્વરિત થાય છે।
$3.$ આ પ્રતિક્રિયાઓ દરમિયાન સામાન્ય રીતે રંગમાં ફેરફાર જોવા મળે છે। ઉદાહરણ: $Fe(s) + CuSO_4(aq) \to FeSO_4(aq) + Cu(s)$ (વાદળીથી આછા લીલા રંગમાં)।	$3.$ આ પ્રતિક્રિયાઓ દરમિયાન સામાન્ય રીતે અવક્ષેપ રચાય છે। ઉદાહરણ: $AgNO_3(aq) + NaCl(aq) \to AgCl(s) \downarrow + NaNO_3(aq)$ (સફેદ અવક્ષેપ)।

(B) સૌથી વધુ સક્રિય તત્વ છે.
કારણ: $B$ એ $A$ અને $C$ બંનેને તેમના સંયોજનોમાંથી વિસ્થાપિત કરે છે,જે દર્શાવે છે કે $B$ ની સક્રિયતા $A$ અને $C$ બંને કરતા વધારે છે.
$(b)$ $C$ સૌથી ઓછું સક્રિય તત્વ છે.
કારણ: આપેલી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓમાં $C$ ને $A$ અને $B$ બંને દ્વારા વિસ્થાપિત કરવામાં આવે છે,જે દર્શાવે છે કે ત્રણેયમાં $C$ ની સક્રિયતા સૌથી ઓછી છે.
$(c)$ આ વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયાઓ છે.
કારણ: દરેક પ્રતિક્રિયામાં,વધુ સક્રિય તત્વ તેના સંયોજનમાંથી ઓછા સક્રિય તત્વને વિસ્થાપિત કરે છે.