Mix Examples - Chemical Reactions and Equations Questions in Gujarati

(N/A) ઉષ્માક્ષેપક સંયોગીકરણ પ્રક્રિયાનું ઉદાહરણ હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનમાંથી પાણીનું નિર્માણ છે: $2H_{2}(g) + O_{2}(g) \rightarrow 2H_{2}O(l) + \text{ઉષ્મા}$.
$(b)$ પ્રક્રિયા $H_{2}S + Cl_{2} \rightarrow 2HCl + S$ માં:
- ઓક્સિડેશનકર્તા $Cl_{2}$ છે કારણ કે તે ઇલેક્ટ્રોન મેળવે છે (અથવા હાઇડ્રોજન દૂર કરવામાં મદદ કરે છે).
- રિડક્શનકર્તા $H_{2}S$ છે કારણ કે તે હાઇડ્રોજન ગુમાવે છે (અથવા ઇલેક્ટ્રોન આપે છે).
$(c)$ આ ઘટનાને ખોરાકની 'ખોરાપણું' (Rancidity) કહેવામાં આવે છે. તેને ઓક્સિડેશન અટકાવવા માટે હવાચુસ્ત પાત્રોમાં ખોરાક સંગ્રહિત કરીને અટકાવી શકાય છે.

(N/A) $(i)$ ધાતુ કોપર $(Cu)$ છે।
બનતો કાળા રંગનો પદાર્થ કોપર$(II)$ ઓક્સાઈડ $(CuO)$ છે।
$(ii)$ સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણો નીચે મુજબ છે:
પ્રક્રિયા $1$ (કોપરનું ઓક્સિડેશન): $2Cu(s) + O_2(g) \xrightarrow{\Delta} 2CuO(s)$
પ્રક્રિયા $2$ (કોપર ઓક્સાઈડનું રિડક્શન): $CuO(s) + H_2(g) \xrightarrow{\Delta} Cu(s) + H_2O(g)$

(N/A) ખોરાક પદાર્થોમાં રહેલા ચરબી અને તેલનું ઓક્સિડેશન થવાથી તેમાંથી અપ્રિય ગંધ અને સ્વાદ આવે છે,જેને ખોરાપણું (Rancidity) કહેવામાં આવે છે.
તેને નીચેની પદ્ધતિઓ દ્વારા અટકાવી શકાય છે:
$(i)$ ચરબી અને તેલયુક્ત ખોરાકમાં એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ ઉમેરીને.
$(ii)$ ખોરાકના પેકિંગમાં નાઇટ્રોજન વાયુ ભરીને,જેથી ઓક્સિજન દૂર કરી શકાય.

(N/A) આ એક પ્રકાશ-રાસાયણિક વિઘટન પ્રક્રિયા છે. તેને સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પદાર્થના વિઘટન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે,જેમાં એક જ પ્રક્રિયક તૂટીને સરળ નીપજો આપે છે.
$(b)$ સફેદ સિલ્વર ક્લોરાઇડનો રંગ ભૂખરો (grey) થઈ જાય છે,કારણ કે તે સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં સિલ્વર અને ક્લોરિનમાં વિઘટિત થાય છે.
રાસાયણિક સમીકરણ:
$2 AgCl (s) \xrightarrow{\text{Sunlight}} 2 Ag (s) + Cl_2 (g)$
$(c)$ આ ક્ષારનો ઉપયોગ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં થાય છે.

(N/A) આ એક સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે. જે પ્રક્રિયામાં બે કે તેથી વધુ પ્રક્રિયકો જોડાઈને એક જ નીપજ બનાવે છે,તેને સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા કહે છે.
$(b)$ સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ: $CaO(s) + H_2O(l) \rightarrow Ca(OH)_2(aq)$. મળતી નીપજનું રાસાયણિક નામ કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ છે.
$(c)$ પ્રક્રિયા દરમિયાન જોવા મળતા બે અવલોકનો:
$(i)$ આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ જોરશોરથી થાય છે અને ઉષ્મા મુક્ત થાય છે (ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા).
$(ii)$ ઉષ્મા મુક્ત થવાને કારણે બીકર ગરમ થઈ જાય છે.

(N/A) $(i)$ ધાતુ $X$ એ તાંબુ $(Cu)$ છે. આ ફેરફાર માટે જવાબદાર પ્રક્રિયાને ક્ષારણ (Corrosion) કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ લીલા રંગનું પડ બેઝિક કોપર કાર્બોનેટ છે. તેનું રાસાયણિક સૂત્ર $CuCO_{3} \cdot Cu(OH)_{2}$ છે.
$(iii)$ ક્ષારણને રોકવા માટેની બે મહત્વની પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. સપાટી પર રંગ (પેઇન્ટ) કરવો અથવા તેલ કે ગ્રીસ લગાવવું.
$2$. ગેલ્વેનાઇઝેશન અથવા મિશ્રધાતુ બનાવવી.

(N/A) $(i)$ એક ચાઇના ડિશમાં $2 \, g$ સિલ્વર ક્લોરાઇડ લો.
(ii) આ ચાઇના ડિશને થોડા સમય માટે સૂર્યપ્રકાશમાં મૂકો.
(iii) થોડા સમય પછી સિલ્વર ક્લોરાઇડના રંગનું અવલોકન કરો. સૂર્યપ્રકાશમાં $AgCl$ નું $Ag$ અને $Cl_2$ માં વિઘટન થવાને કારણે સિલ્વર ક્લોરાઇડનો રંગ રાખોડી થઈ જાય છે.
રાસાયણિક સમીકરણ:
$2AgCl(s) \xrightarrow{\text{Sunlight}} 2Ag(s) + Cl_2(g)$
ઉપયોગ: આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં થાય છે.

(N/A) $(i)$ ગરમ કર્યા પહેલા: આછા લીલા (Pale green). ગરમ કર્યા પછી: કથ્થઈ અથવા લાલાશ પડતા કથ્થઈ.
$(ii)$ ગરમ કરતી વખતે ઉત્પન્ન થતા વાયુઓ સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_{2})$ અને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઇડ $(SO_{3})$ છે.
$(iii)$ ફેરસ સલ્ફેટના ઉષ્મીય વિઘટન માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2FeSO_{4}(s) \xrightarrow{\text{Heat}} Fe_{2}O_{3}(s) + SO_{2}(g) + SO_{3}(g)$

(N/A) $(i)$ વિઘટન પ્રતિક્રિયાઓમાં પ્રક્રિયકોને તોડવા માટે ઉષ્મા,પ્રકાશ અથવા વિદ્યુત સ્વરૂપે ઉર્જાની જરૂર પડે છે,એટલે કે ઉર્જાનું શોષણ થાય છે.
$(ii)$ લોખંડ એ કોપર કરતા વધુ સક્રિય છે. જ્યારે લોખંડની ખીલીને કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાં ડૂબાડવામાં આવે છે,ત્યારે લોખંડ દ્રાવણમાંથી કોપરનું વિસ્થાપન કરીને આયર્ન સલ્ફેટ બનાવે છે,જેનો રંગ આછા લીલા જેવો હોય છે.
$(iii)$ શ્વસન દરમિયાન,ગ્લુકોઝ $(C_6H_{12}O_6)$ આપણા શરીરના કોષોમાં ઓક્સિજન સાથે સંયોજાઈને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ,પાણી અને ઉર્જા ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉર્જા મુક્ત થતી હોવાથી,તેને ઉષ્માક્ષેપક પ્રતિક્રિયા ગણવામાં આવે છે.

(N/A) પ્રકાશસંશ્લેષણ માટેનું સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$6CO_{2}(g) + 12H_{2}O(l) \xrightarrow[\text{Chlorophyll}]{\text{Sunlight}} C_{6}H_{12}O_{6}(aq) + 6O_{2}(g) + 6H_{2}O(l)$
સમજૂતી:
$1$. કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_{2})$ ના $6$ અણુઓ વાયુ સ્વરૂપમાં પાણી $(H_{2}O)$ ના $12$ અણુઓ સાથે પ્રવાહી સ્વરૂપમાં પ્રક્રિયા કરે છે.
$2$. આ પ્રક્રિયા સૂર્યપ્રકાશ અને ક્લોરોફિલ (વનસ્પતિમાં રહેલું લીલું રંજકદ્રવ્ય) ની હાજરીમાં થાય છે.
$3$. નીપજ તરીકે ગ્લુકોઝ $(C_{6}H_{12}O_{6})$ નો $1$ અણુ જલીય દ્રાવણ સ્વરૂપે,ઓક્સિજન $(O_{2})$ ના $6$ અણુઓ વાયુ સ્વરૂપે અને પાણી $(H_{2}O)$ ના $6$ અણુઓ પ્રવાહી સ્વરૂપે મળે છે.

(N/A) $(i)$ પાણીનું વિદ્યુત વિભાજન એ ઉષ્માશોષક પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે પાણીના અણુઓના બંધ તોડવા માટે વિદ્યુત ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
$(ii)$ કુદરતી વાયુ (મિથેન) નું દહન એ ઉષ્માક્ષેપક પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે તે દહન દરમિયાન મોટી માત્રામાં ઉષ્મા ઉર્જા મુક્ત કરે છે.
$(iii)$ કેલ્શિયમ કાર્બોનેટનું વિઘટન એ ઉષ્માશોષક પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે તેને કેલ્શિયમ ઓક્સાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં વિઘટિત કરવા માટે ઉષ્મા ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
$(iv)$ હવામાં મેગ્નેશિયમની પટ્ટીનું દહન એ ઉષ્માક્ષેપક પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઇડના નિર્માણ દરમિયાન તે ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉર્જા મુક્ત કરે છે.

(N/A) ક્ષારણ: તે પ્રક્રિયા જેમાં ધાતુઓ તેમની સપાટી પર હવા,ભેજ અથવા રસાયણની અસરને કારણે ધીમે ધીમે ક્ષય પામે છે.
$(b)$ લોખંડના ક્ષારણને કાટ લાગવો (Rusting) કહેવામાં આવે છે.
$(c)$ ચાંદીના ક્ષારણને ધાતુની સપાટી પર કાળા રંગનું પડ જામી જવાથી ઓળખી શકાય છે.

(N/A) લોખંડનું ક્ષારણ એક ગંભીર સમસ્યા છે કારણ કે તે પુલ,લોખંડની રેલિંગ,જહાજો અને ધાતુઓમાંથી બનેલી તમામ વસ્તુઓ,ખાસ કરીને લોખંડની બનેલી વસ્તુઓને નોંધપાત્ર માળખાકીય નુકસાન પહોંચાડે છે. દર વર્ષે,ક્ષતિગ્રસ્ત લોખંડના માળખાને બદલવા માટે પુષ્કળ પ્રમાણમાં નાણાં ખર્ચવામાં આવે છે.
$(b)$ ક્ષારણને નીચેની પદ્ધતિઓ દ્વારા અટકાવી શકાય છે:
$1$. રંગકામ (Painting): લોખંડની વસ્તુની સપાટી પર રંગનું પડ લગાવવું.
$2$. ગેલ્વેનાઈઝેશન (Galvanization): લોખંડ પર ઝીંકનું પાતળું પડ ચડાવવું.
$3$. ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ (Electroplating): લોખંડની સપાટી પર ક્ષારણ ન થાય તેવી ધાતુનું પડ ચડાવવું.
$4$. ગ્રીસ કે તેલ લગાવવું: મશીનોના ફરતા ભાગો પર તેલ કે ગ્રીસ લગાવવું.

(N/A) સમીકરણ $Fe(s) + H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4(s) + H_2(g)$ ને સંતુલિત કરવા માટે:
$1$. $Fe$ ને સંતુલિત કરો: $3Fe(s) + H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4(s) + H_2(g)$
$2$. $O$ ને સંતુલિત કરો: $3Fe(s) + 4H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4(s) + H_2(g)$
$3$. $H$ ને સંતુલિત કરો: $3Fe(s) + 4H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4(s) + 4H_2(g)$
સંતુલિત સમીકરણ $3Fe(s) + 4H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4(s) + 4H_2(g)$ છે.
$(b)$ પ્રક્રિયા $Na_2SO_4(aq) + BaCl_2(aq) \rightarrow BaSO_4(s) + NaCl(aq)$ એ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે,કારણ કે પ્રક્રિયકો વચ્ચે આયનોની આપ-લે થઈને નવા નીપજો બને છે.

(N/A) $(i)$ કાળા રંગનો પદાર્થ એટલા માટે બને છે કારણ કે ગરમ કરવાથી કોપર વાતાવરણમાં રહેલા ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ બનાવે છે.
$(ii)$ આ કાળો પદાર્થ કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ $(CuO)$ છે.
$(iii)$ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ: $2Cu(s) + O_2(g) \xrightarrow{\text{Heat}} 2CuO(s)$

(N/A) હાઇડ્રોજન વાયુ અને નાઇટ્રોજન વાયુ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી એમોનિયા બનવાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$3H_{2}(g) + N_{2}(g) \rightarrow 2NH_{3}(g)$
$(b)$ હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ વાયુનું હવામાં (ઓક્સિજનમાં) દહન થઈને પાણી અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ બનવાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2H_{2}S(g) + 3O_{2}(g) \rightarrow 2H_{2}O(g) + 2SO_{2}(g)$

(N/A) અસંતુલિત સમીકરણ: $BaCl_{2} + Al_{2}(SO_{4})_{3} \longrightarrow AlCl_{3} + BaSO_{4}$.
સંતુલિત કરવા માટે,આપણે બંને બાજુ દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન કરીએ છીએ: $3BaCl_{2}(aq) + Al_{2}(SO_{4})_{3}(aq) \longrightarrow 2AlCl_{3}(aq) + 3BaSO_{4}(s)$.
$(b)$ અસંતુલિત સમીકરણ: $K + H_{2}O \longrightarrow KOH + H_{2}$.
સંતુલિત કરવા માટે,આપણે બંને બાજુ દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન કરીએ છીએ: $2K(s) + 2H_{2}O(l) \longrightarrow 2KOH(aq) + H_{2}(g)$.

(A) આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$AlCl_{3}(aq) + 3NH_{4}OH(aq) \longrightarrow Al(OH)_{3}(s) \downarrow + 3NH_{4}Cl(aq)$
સમજૂતી:
$1$. એલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઇડ $(AlCl_{3})$ એ એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NH_{4}OH)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
$2$. આ એક દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે જેમાં એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Al(OH)_{3})$ જેલી જેવા સફેદ અવક્ષેપ તરીકે મળે છે અને એમોનિયમ ક્લોરાઇડ $(NH_{4}Cl)$ દ્રાવણમાં રહે છે.
$3$. સમીકરણને સંતુલિત કરવા માટે,આપણે ખાતરી કરીએ છીએ કે દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા બંને બાજુ સમાન છે: બંને બાજુ $1$ $Al$ પરમાણુ,$3$ $Cl$ પરમાણુ,$3$ $N$ પરમાણુ,$15$ $H$ પરમાણુ અને $3$ $O$ પરમાણુ છે.

(N/A) $(i)$ સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Na_{2}SO_{4}(aq) + BaCl_{2}(aq) \longrightarrow BaSO_{4}(s) \downarrow + 2NaCl(aq)$
$(ii)$ આ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા (ખાસ કરીને અવક્ષેપન પ્રક્રિયા) છે.
$(iii)$ હા,અવક્ષેપ બને છે.
$(iv)$ બનેલા અવક્ષેપ બેરિયમ સલ્ફેટ $(BaSO_{4})$ છે,જે સફેદ રંગના હોય છે.

(N/A) આ રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં ફોસ્ફરસ $(P_4)$ ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ફોસ્ફરસ પેન્ટાક્લોરાઈડ $(PCl_5)$ બનાવે છે.
અસંતુલિત સમીકરણ છે: $P_4 + Cl_2 \longrightarrow PCl_5$.
ફોસ્ફરસના પરમાણુઓને સંતુલિત કરવા માટે,આપણે $PCl_5$ ની આગળ $4$ સહગુણક મૂકીએ છીએ: $P_4 + Cl_2 \longrightarrow 4PCl_5$.
ક્લોરિનના પરમાણુઓને સંતુલિત કરવા માટે,પ્રક્રિયક બાજુએ $20$ ક્લોરિન પરમાણુઓની જરૂર છે,તેથી આપણે $Cl_2$ ની આગળ $10$ સહગુણક મૂકીએ છીએ: $P_4(s) + 10Cl_2(g) \longrightarrow 4PCl_5(g)$.

(N/A) $(i)$ મેગ્નેશિયમ સળગતી વખતે તેજસ્વી સફેદ પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે.
$(ii)$ મેગ્નેશિયમ હવામાં સળગ્યા પછી સફેદ પાવડર જેવો પદાર્થ (મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઇડ) મળે છે.

(N/A) $(i)$ આ વિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે કારણ કે ઝિંક $(Zn)$ સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_{2}SO_{4})$ માંથી હાઇડ્રોજન $(H_{2})$ નું વિસ્થાપન કરે છે.
$(ii)$ આ સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે કારણ કે કેલ્શિયમ ઓક્સાઇડ $(CaO)$ અને પાણી $(H_{2}O)$ જોડાઈને એક જ નીપજ,કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Ca(OH)_{2})$ બનાવે છે.

(N/A) $(i)$ આ વિઘટન પ્રક્રિયા છે કારણ કે ગરમ કરવાથી એક જ પ્રક્રિયક બે કે તેથી વધુ સરળ નીપજોમાં વિભાજિત થાય છે.
$(ii)$ આ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે કારણ કે નવા સંયોજનો બનાવવા માટે બે પ્રક્રિયકો વચ્ચે આયનોની આપ-લે થાય છે.

(N/A) $(i)$ મેંગેનીઝ ડાયોક્સાઇડ અને એલ્યુમિનિયમ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયા થર્મિટ પ્રતિક્રિયા છે: $3 MnO_{2} + 4 Al \longrightarrow 2 Al_{2}O_{3} + 3 Mn$
$(ii)$ લોખંડની વરાળ સાથેની પ્રતિક્રિયાથી આયર્ન($II$,$III$) ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે: $3 Fe(s) + 4 H_{2}O(g) \longrightarrow Fe_{3}O_{4}(s) + 4 H_{2}(g)$

(N/A) રાસાયણિક સમીકરણ એ રાસાયણિક પ્રક્રિયાનું પ્રતીકાત્મક નિરૂપણ છે,જેમાં પ્રક્રિયકો અને નીપજોને તેમના સંબંધિત રાસાયણિક સંજ્ઞાઓ અને સૂત્રોનો ઉપયોગ કરીને દર્શાવવામાં આવે છે.
અસંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણને 'કંકાલ રાસાયણિક સમીકરણ' (skeletal chemical equation) કહેવામાં આવે છે.
તે પ્રક્રિયામાં સામેલ પ્રક્રિયકો અને નીપજો વિશે માહિતી આપે છે,પરંતુ સમીકરણની બંને બાજુએ દરેક તત્વના પરમાણુઓની વાસ્તવિક સંખ્યા દર્શાવતું નથી,તેથી તે દળ સંચયના નિયમનું પાલન કરતું નથી.

(A) રાસાયણિક સમીકરણને સંતુલિત કરવા માટે,પ્રક્રિયક અને નીપજ બંને બાજુએ દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન હોવી જોઈએ.
$(a)$ $KClO_{3} \longrightarrow KCl + O_{2}$ માટે:
ડાબી બાજુ $1$ $K$,$1$ $Cl$ અને $3$ $O$ છે,અને જમણી બાજુ $1$ $K$,$1$ $Cl$ અને $2$ $O$ છે. ઓક્સિજનને સંતુલિત કરવા માટે,આપણે $KClO_{3}$ ને $2$ વડે અને $O_{2}$ ને $3$ વડે ગુણીએ છીએ. ત્યારબાદ,$K$ અને $Cl$ ને સંતુલિત કરવા માટે,આપણે $KCl$ ને $2$ વડે ગુણીએ છીએ. સંતુલિત સમીકરણ છે: $2KClO_{3} \longrightarrow 2KCl + 3O_{2}$.
$(b)$ $Na_{2}CO_{3} + HCl \longrightarrow NaCl + H_{2}O + CO_{2}$ માટે:
ડાબી બાજુ $2$ $Na$ પરમાણુઓ છે,તેથી આપણે $NaCl$ ને $2$ વડે ગુણીએ છીએ. આનાથી જમણી બાજુ $2$ $Cl$ પરમાણુઓ થાય છે,તેથી આપણે $HCl$ ને $2$ વડે ગુણીએ છીએ. પરમાણુઓની ચકાસણી કરતા: બંને બાજુ $2$ $Na$,$1$ $C$,$3$ $O$,$2$ $H$ અને $2$ $Cl$ છે. સંતુલિત સમીકરણ છે: $Na_{2}CO_{3} + 2HCl \longrightarrow 2NaCl + H_{2}O + CO_{2}$.

(N/A) $(i)$ $CaCO_{3} + 2HCl \longrightarrow CaCl_{2} + H_{2}O + CO_{2}$
$(ii)$ $N_{2} + 3H_{2} \xrightarrow{\text{દબાણ}} 2NH_{3}$
$(iii)$ $CS_{2} + 3O_{2} \longrightarrow CO_{2} + 2SO_{2}$

(N/A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $Zn(s) + H_2SO_4(aq) \longrightarrow ZnSO_4(aq) + H_2(g) \uparrow$
અવલોકનો:
$(i)$ હાઇડ્રોજન વાયુના પરપોટા ઉત્પન્ન થતા જોવા મળે છે.
$(ii)$ આ પ્રક્રિયા ઉષ્માક્ષેપક છે,તેથી પ્રક્રિયા પાત્રનું તાપમાન વધે છે.

(N/A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $2KI(aq) + Pb(NO_3)_2(aq) \to PbI_2(s) \downarrow + 2KNO_3(aq)$
$(i)$ લેડ આયોડાઈડ $(PbI_2)$ ના પીળા રંગના અવક્ષેપ મળે છે.
$(ii)$ આ એક દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે,જેમાં અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ બનવાને કારણે દ્રાવણના દેખાવમાં ફેરફાર થાય છે.

(N/A) લેડ નાઈટ્રેટના ઉષ્મીય વિઘટન માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2Pb(NO_{3})_{2}(s) \xrightarrow{\Delta} 2PbO(s) + 4NO_{2}(g) + O_{2}(g)$
અવલોકનો:
$(i)$ નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_{2})$ વાયુના લાલાશ પડતા કથ્થઈ રંગના ધુમાડા ઉત્પન્ન થાય છે.
$(ii)$ કસનળીમાં લેડ$(II)$ ઓક્સાઈડ $(PbO)$ નો પીળા રંગનો અવશેષ મળે છે.

(N/A) વિઘટન પ્રક્રિયાના ઉપયોગો:
$(a)$ સૂર્યપ્રકાશમાં સફેદ સિલ્વર ક્લોરાઇડનું વિઘટન થઈને સિલ્વર અને ક્લોરિન મળે છે,જેના કારણે તે ભૂખરા રંગનું બને છે.
$2 AgCl (s) \xrightarrow{\text{sunlight}} 2 Ag (s) + Cl_2 (g)$
આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં થાય છે.
$(b)$ પોટેશિયમ ક્લોરેટ $(KClO_3)$ ને ગરમ કરવાથી તેનું વિઘટન થઈને ઓક્સિજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
$2 KClO_3 (s) \xrightarrow{\text{heat}} 2 KCl (s) + 3 O_2 (g)$
આ પ્રયોગશાળામાં ઓક્સિજન વાયુ બનાવવાની સામાન્ય પદ્ધતિ છે.
$(c)$ કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ($CaCO_3$,ચૂનાનો પથ્થર) ના ઉષ્મીય વિઘટન દ્વારા ક્વિકલાઈમ $(CaO)$ મેળવવામાં આવે છે.
$CaCO_3 (s) \xrightarrow{\text{heat}} CaO (s) + CO_2 (g)$
ક્વિકલાઈમનો ઉપયોગ સિમેન્ટ બનાવવા અને દીવાલ ધોળવા માટે વપરાતા ફોડેલા ચૂનાની બનાવટમાં થાય છે.

(N/A) અવલોકનો:
$(a)$ પ્રક્રિયા ખૂબ જ જોરશોરથી (vigorously) થાય છે.
$(b)$ પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉષ્મા મુક્ત થાય છે (ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા).
મળતી નીપજ $Ca(OH)_2$ (કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) ના ઉપયોગો:
$(a)$ તેનો ઉપયોગ દીવાલોને ચૂનો મારવા (whitewashing) માટે થાય છે. તે હવામાં રહેલા $CO_2$ સાથે ધીમેથી પ્રક્રિયા કરીને દીવાલ પર કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ નું પાતળું પડ બનાવે છે,જે દીવાલને ચમક આપે છે.
$(b)$ તેનો ઉપયોગ પ્રયોગશાળામાં $CO_2$ વાયુની હાજરી ચકાસવા માટે પ્રક્રિયક તરીકે થાય છે,કારણ કે તે $CO_2$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને દ્રાવણને દૂધિયું બનાવે છે.

(N/A) $(i)$ ધાતુનું ક્ષારણ (corrosion) થયું છે.
$(ii)$ ધાતુ કોપર $(Cu)$ છે.
$(iii)$ લીલા રંગનું પડ બેઝિક કોપર કાર્બોનેટ છે,જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $CuCO_{3} \cdot Cu(OH)_{2}$ છે.
$(iv)$ આ પ્રક્રિયાને રોકવા માટેની બે રીતો:
$1.$ ધાતુની સપાટી પર રંગ (paint) અથવા તેલ/ગ્રીસ લગાવીને તેને ભેજવાળી હવાના સંપર્કથી બચાવવી.
$2.$ ધાતુની મિશ્રધાતુ (alloy) બનાવીને તેના ક્ષારણ સામેનો અવરોધ વધારવો.

(N/A) જ્યારે એલ્યુમિનિયમ ધાતુનો ટુકડો મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડમાં ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે વિસ્થાપન પ્રક્રિયા થાય છે. એલ્યુમિનિયમ એ હાઇડ્રોજન કરતાં વધુ સક્રિય ધાતુ છે અને સક્રિયતા શ્રેણીમાં હાઇડ્રોજનની ઉપર આવે છે,તેથી તે મંદ $HCl$ ના દ્રાવણમાંથી હાઇડ્રોજનનું વિસ્થાપન કરે છે,જેના પરિણામે હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત થાય છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2Al(s) + 6HCl(aq) \longrightarrow 2AlCl_3(aq) + 3H_2(g)$

(A) જ્યારે $Zn$ ધાતુનો ટુકડો $CuSO_4$ ના દ્રાવણમાં ઉમેરવામાં આવે છે, ત્યારે વિસ્થાપન પ્રક્રિયા થાય છે કારણ કે $Zn$ એ $Cu$ કરતા વધુ સક્રિય છે.
$Zn$ તેના દ્રાવણમાંથી $Cu$ નું વિસ્થાપન કરે છે.
$Zn(s) + CuSO_4(aq) \text{ (વાદળી રંગ)} \longrightarrow ZnSO_4(aq) \text{ (રંગહીન)} + Cu(s)$

(C) ધાતુઓની સક્રિયતા શ્રેણી મુજબ ચાંદી $(Ag)$ એ કોપર $(Cu)$ કરતા ઓછી સક્રિય છે.
તેથી,ચાંદી કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$ ના દ્રાવણમાંથી કોપરનું વિસ્થાપન કરી શકતી નથી.
કોઈ પ્રક્રિયા થતી ન હોવાથી,અહીં કોઈ રાસાયણિક સમીકરણ લખી શકાતું નથી.

(N/A) $(i)$ કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ અને હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ,પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન થાય છે: $CaCO_{3} + 2HCl \longrightarrow CaCl_{2} + H_{2}O + CO_{2}$
$(ii)$ એલ્યુમિનિયમ અને હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી એલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઇડ અને હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે: $2Al + 6HCl \longrightarrow 2AlCl_{3} + 3H_{2}$
$(iii)$ મેંગેનીઝ ડાયોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી મેંગેનીઝ$(II)$ ક્લોરાઇડ,ક્લોરિન વાયુ અને પાણી ઉત્પન્ન થાય છે: $MnO_{2} + 4HCl \longrightarrow MnCl_{2} + Cl_{2} + 2H_{2}O$

(N/A) $(i)$ સંયોગીકરણ પ્રતિક્રિયા: આ પ્રતિક્રિયામાં,બે અથવા વધુ પ્રક્રિયકો જોડાઈને એક જ નીપજ બનાવે છે. અહીં,કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ $(CaO)$ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ $(CO_2)$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને એક જ નીપજ,કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ બનાવે છે.
$(ii)$ વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા: આ પ્રતિક્રિયામાં,વધુ સક્રિય તત્વ તેના સંયોજનમાંથી ઓછા સક્રિય તત્વનું વિસ્થાપન કરે છે. અહીં,સોડિયમ $(Na)$ પાણી $(H_2O)$ માંથી હાઈડ્રોજનનું વિસ્થાપન કરીને સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ $(NaOH)$ બનાવે છે અને હાઈડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ મુક્ત કરે છે.

(N/A) $(i)$ વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા: વધુ સક્રિય ધાતુ $(Mg)$ તેના ક્ષારના દ્રાવણ $(CuSO_4)$ માંથી ઓછી સક્રિય ધાતુ $(Cu)$ નું વિસ્થાપન કરે છે.
$(ii)$ વિઘટન પ્રતિક્રિયા: એક સંયોજન $(NH_4NO_2)$ બે કે તેથી વધુ સરળ પદાર્થો ($N_2$ અને $H_2O$) માં વિભાજિત થાય છે.

(N/A) આપેલ પ્રક્રિયા $\text{દ્વિ}-\text{વિસ્થાપન }\ \text{પ્રક્રિયા}$ (Double Displacement Reaction) છે.
દ્વિ-વિસ્થાપન પ્રક્રિયામાં, બે પ્રક્રિયક સંયોજનો તેમના આયનોની આપ-લે કરીને બે નવા સંયોજનો બનાવે છે.
આ ચોક્કસ પ્રક્રિયામાં, કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_{4})$ માંથી $Cu^{2+}$ આયન અને સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ માંથી $Na^{+}$ આયન એકબીજા સાથે વિનિમય પામીને કોપર હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Cu(OH)_{2})$ અને સોડિયમ સલ્ફેટ $(Na_{2}SO_{4})$ બનાવે છે.

(N/A) આ પડ માટે જવાબદાર રાસાયણિક ઘટના $Corrosion$ (ક્ષારણ) છે.
ચાંદીના સિક્કા હવામાં રહેલા સલ્ફર સંયોજનો સાથે પ્રતિક્રિયા કરવાને કારણે $Silver \text{ } Sulphide$ $(Ag_2S)$ નું કાળું પડ બનાવે છે.
તાંબાના સિક્કા હવામાં રહેલા ભેજવાળા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરવાને કારણે $Basic \text{ } Copper \text{ } Carbonate$ $(CuCO_3 \cdot Cu(OH)_2)$ નું લીલું પડ બનાવે છે.

(N/A) $(i)$ હવાચુસ્ત પાત્રો હવા (ઓક્સિજન) ને ખોરાકના સંપર્કમાં આવતા અટકાવે છે,જે ખોરાકમાં રહેલા ચરબી અને તેલના ઓક્સિડેશનને અટકાવે છે. ઓક્સિડેશન એ ખોરાક ખોરો થવાનું મુખ્ય કારણ હોવાથી,તેને અટકાવવાથી ખોરાક ખોરો થતો નથી,જેનાથી તેની મૂળ ગંધ અને સ્વાદ જળવાઈ રહે છે.

(N/A) $(i)$ ભેજવાળી હવા લોખંડ જેવી ધાતુઓના ક્ષારણ (કાટ લાગવા) માટે જવાબદાર છે,જ્યારે એસિડિક વાયુઓ તાંબા અને ચાંદી જેવી ધાતુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને તેમને ઝાંખી પાડે છે અથવા તેમનું ક્ષારણ કરે છે.
$(ii)$ નાઈટ્રોજન એક નિષ્ક્રિય વાયુ છે. ચિપ્સની થેલીઓમાં નાઈટ્રોજન ભરવાથી તેમાંથી ઓક્સિજન દૂર થાય છે,જે ચિપ્સમાં રહેલા ચરબી અને તેલના ઓક્સિડેશનને અટકાવે છે,જેથી ચિપ્સ લાંબા સમય સુધી તાજી રહે છે અને તે ખોરી (rancid) થતી નથી.

(N/A) પ્રક્રિયા $2 Na (s) + Cl_2 (g) \rightarrow 2 NaCl (s)$ માં:
$1$. સોડિયમ $(Na)$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવીને સોડિયમ આયન $(Na^+)$ બનાવે છે. ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાની પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન કહેવાય છે. સોડિયમનું ઓક્સિડેશન થાય છે અને તે ક્લોરિનનું રિડક્શન કરવામાં મદદ કરે છે,તેથી તે રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
$2$. ક્લોરિન $(Cl_2)$ ઇલેક્ટ્રોન મેળવીને ક્લોરાઇડ આયન $(Cl^-)$ બનાવે છે. ઇલેક્ટ્રોન મેળવવાની પ્રક્રિયાને રિડક્શન કહેવાય છે. ક્લોરિનનું રિડક્શન થાય છે અને તે સોડિયમનું ઓક્સિડેશન કરવામાં મદદ કરે છે,તેથી તે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે.

(N/A) જ્યારે સફેદ સિલ્વર ક્લોરાઈડ $(AgCl)$ ને સૂર્યપ્રકાશમાં રાખવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાં પ્રકાશ-રાસાયણિક વિઘટન પ્રક્રિયા થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં,સિલ્વર ક્લોરાઈડનું વિઘટન થઈને ધાતુમય સિલ્વર $(Ag)$ અને ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$ બને છે.
આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ: $2AgCl(s) \xrightarrow{\text{sunlight}} 2Ag(s) + Cl_2(g)$ છે.
રાખોડી રંગ એ ધાતુમય સિલ્વરના નિર્માણને કારણે હોય છે,જે દેખાવમાં રાખોડી હોય છે.

(N/A) વિઘટન પ્રક્રિયામાં,એક પદાર્થ [સંયોજન] તૂટીને બે કે તેથી વધુ સરળ પદાર્થો [તત્વો અથવા સંયોજનો] આપે છે.
તેનાથી વિપરીત,સંયોગીકરણ પ્રક્રિયામાં,બે કે તેથી વધુ પદાર્થો [તત્વો અથવા સંયોજનો] જોડાઈને એક જ નવો પદાર્થ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયાઓ વિરુદ્ધ રાસાયણિક ફેરફારો ધરાવતી હોવાથી—એક તોડવાની પ્રક્રિયા છે અને બીજી જોડવાની પ્રક્રિયા છે—તેથી વિઘટન પ્રક્રિયાને સંયોગીકરણ પ્રક્રિયાથી વિરુદ્ધ ગણવામાં આવે છે.

(C) કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ $(CaO)$, જેને કળીચૂનો પણ કહેવાય છે, તેની પાણી $(H_2O)$ સાથેની પ્રક્રિયા અત્યંત ઉષ્માક્ષેપક સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે。
આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ: $CaO(s) + H_2O(l) \rightarrow Ca(OH)_2(aq) + \text{Heat}$ છે。
આ પ્રક્રિયામાં, કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ $(Ca(OH)_2)$ બનાવે છે, જેને ફોડેલો ચૂનો કહેવામાં આવે છે。
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉષ્મા મુક્ત થતી હોવાથી, તેને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) $1$. આ પ્રક્રિયામાં, એલ્યુમિનિયમ $(Al)$ એ મેંગેનીઝ ડાયોક્સાઇડ $(MnO_{2})$ માંથી મેંગેનીઝ $(Mn)$ નું વિસ્થાપન કરે છે કારણ કે એલ્યુમિનિયમ એ મેંગેનીઝ કરતા વધુ સક્રિય છે. આ એક વિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે.
$2$. આ પ્રક્રિયામાં ઘણી બધી ઉષ્મા મુક્ત થાય છે, જે નીપજની બાજુએ '+ Heat' દ્વારા દર્શાવેલ છે. જે પ્રક્રિયામાં ઉષ્મા મુક્ત થાય તેને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
$3$. તેથી, આ પ્રક્રિયા વિસ્થાપન અને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા બંને છે.

(A) રેડોક્ષ પ્રક્રિયામાં,રિડક્શનકર્તા એ પદાર્થ છે જેનું ઓક્સિડેશન થાય છે (ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે અથવા ઓક્સિજન મેળવે છે/હાઇડ્રોજન ગુમાવે છે).
આપેલ પ્રક્રિયામાં: $MnO_{2}(s) + 4HCl(aq) \longrightarrow MnCl_{2}(s) + 2H_{2}O(l) + Cl_{2}(g)$
$1$. $HCl$ માં $Cl$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-1$ થી બદલાઈને $Cl_{2}$ માં $0$ થાય છે. તે ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે,તેથી $HCl$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$2$. $MnO_{2}$ માં $Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ થી બદલાઈને $MnCl_{2}$ માં $+2$ થાય છે. તે ઇલેક્ટ્રોન મેળવે છે,તેથી $MnO_{2}$ નું રિડક્શન થાય છે.
$3$. $HCl$ નું ઓક્સિડેશન થતું હોવાથી,તે રિડક્શનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) આપેલી પ્રક્રિયામાં: $CuO(s) + H_2(g) \longrightarrow Cu(s) + H_2O(l)$
$1$. કોપર ઓક્સાઇડ $(CuO)$ ઓક્સિજન ગુમાવીને કોપર $(Cu)$ બનાવે છે. ઓક્સિજન દૂર થવાની પ્રક્રિયાને રિડક્શન કહેવાય છે.
$2$. હાઇડ્રોજન $(H_2)$ ઓક્સિજન મેળવીને પાણી $(H_2O)$ બનાવે છે. ઓક્સિજન ઉમેરાવાની પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન કહેવાય છે.
$3$. ઓક્સિડેશનકર્તા એ પદાર્થ છે જે ઓક્સિજન આપે છે અથવા હાઇડ્રોજન દૂર કરે છે,અને પોતે રિડક્શન પામે છે.
$4$. અહીં $CuO$ એ $H_2$ ને ઓક્સિજન આપે છે અને પોતે રિડક્શન પામીને $Cu$ માં ફેરવાય છે,તેથી $CuO$ એ ઓક્સિડેશનકર્તા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.